БивчIан къавхьусса балай
Августрал 28-нний 90 шин хьунтIиссия бусалардавун багьсса балайчи, ДАССР-данул лайкь хьусса артистка Мариян Дандамаеван (Маммаева). Цила кутIасса, амма яргсса оьрмулий дунияллий цилла дирчусса 38 шинал мутталий Марияннуща бювхъуну бур лекъащайсса чани кьабитан.
Бувну бур Мариян Лакрал райондалийсса Шахьуйннал шяраву Маммадал ва ПатIимал кулпатраву шамилчинсса оьрчIну. Вайннал ххюва оьрчIава уттавану бур так Субарижат. Каспийскалий ялапар хъанахъисса, оьрмулул 86 шинавусса Субарижатлущал хьунни Мариян дакIнин бутлатисса жул ихтилатгу.
– Муслимат, Жалалуттин, Мариян, на ва Маммада, кулпатраву жу ххюва оьрчI бияв. 1943-ку шинал, жул ппугу дяъвилий ивкIуну, ххюлчинсса оьрчIахсса нину щащарну лирчIуна, шанма зурувун увна жул чIана-чIивима уссу, ивкIусса буттан цIа дирзсса, буттал лажин къаккарксса Маммада. Ххювагу оьрчI цихунма багьсса ниттин дяъвилул ва дяъвилия махъсса шиннардий цикссагу ккавкссар.

Мяйра шинавусса Марияннун, дуккавугу кьадиртун, Маммадах буруглан багьуна, нину колхозраву зий дуну. ЧIивисса Маммадагу канихьну лагайссия Мариян къурув зузисса ниттичIан, мунил оьрчIан ккукку булуншиврул. ОьрчIал ниттил накI хIачIайхту, махъунмай шяравун бучIайссия. Ца ххуллухь, мукунма колхозрал къурув зузисса ниттичIан ккуккулий ишин оьрчI увцуну бувкIун, махъунмай нанисса Марияннул я бавцIуну бур га шинал колхозраву ххуйнура дюрхъусса ятIул къуруй. КIулсса куццуй, га чIумал хъинну кьянкьасса законну, цIакьсса къадагъа диркIссар, колхозралмунил ялув хъинну бавцIуну бивкIссар. ЧIивисса душнин къурух тамахI багьхьунссия, ларсун ца къур, му цилагу, чIиви оьрчIалгу дянив дирхьуну диркIун дур, шардай ласун. Ххуллийх бакIрайн агьну ур колхозрал бригадирсса Расул МахIаммадов. Му ккаккайхту, Мариян нигьа бувсъссарив, канихьсса къур щяв дагьну дур. ТалихI, чIарав цама цучIав къаикIаву. Лагма-ялттугу урувгун, Расуллул, дагьсса къургу гьаз дурну, душнихьхьун махъуннай дуллуну, ява, анаварну шаппай насу куну бур. Мукун хъинну цIими бусса, инсаншиву дусса чув икIайва Расул, мунал дурсса хъиншивугу тачIав хъамакъаритай.
Ниттил буслан дикIайва, цурда оьрчIан ккукку буллалисса чIумал, чIивисса Мариян, дува къаувкуна, къурув цихлура даву дуллан бикIайва тIий. Мукун гьарзатраву итххявхсса бикIайва Мариян, давривугу, балай учавривугу, спортравугу. Махъ, хъунма хьувкун, сахIналийн лахлахисса яннардугу цилла дуруххайва, цила душварангу дуруххайва. Цавай нахIусса пирогру байвахха байраннайн, цал-цал – хьхьурду уттара дурнугу, – буслай бур Субарижат.
Балай тIуннив Мариян сайки гъалгъатIаврищал архIал байбивхьуну бур. Ниттил буслай, Субарижатлун дакIний ливчIун бур, шин ва чIаравсса барзру хьусса душ, кIанттуву бавхIусса чIумал, балай тIий байбивхьуну бур, кIичIиравух нанисса учительнан чIу бавну: «ПатIимай, му цурар балай тIисса?» – куну, цIувххуну бур. Ниттил «Мариян бур» тIисса жавабрал га хъинну махIаттал увну ур.
ХьхьичIва, кьянатсса чIумал, янна-ус дахлахисса машина ца шяравун бучIайхту, лагма-ялттусса цайми шяраваллавyнгу баян байсса бивкIун бур, цанна аьркинмур ласун бучIаншиврул. Мукун, чIаххуврайсса ГьунчIукьатIрал шяравун автолавка бувкIсса Шахьував баян бувну, нину, чIивисса Мариянгу мукьав лавчIун, ларгун дур цинна аьркинмур ххал дуван. Ирглий дарцIуну дуна, Мариян аьтIий бакъацIавай, милицанал чIивисса душ мукьавсса хъамитайпа хьхьичI итабакьин бувну бур. ХьхьичIунмай шайхту, Мариян булувкьуну бур балай тIий. Милицанал увкуну бур, хIадурнасса балайчигу мукьав лавчIун бувкIун бур маша буван куну. Микку нину, мунайн чIугу лахъ бувну, цилла ласласимургу кьадиртун, махъуннай хьуну дур. Муналгу: «Бачу, ссувай, бачу. ЧIиви душ балай тIутIаву ттунма тамаша бивзуннача укун тIутIисса», – куну, нину зана дурну дур.
– Жу кIивагу дуклан Гъумукун детдомрайн бувкIсса чIумалгу най буна кIул хьуна Марияннул балай учайшиву. Гьидаят Кьадировна тIисса тарбиячи бикIайва. Ванил ххарину директорнахь увкуну бия: «ЖучIанма мукун ххуйну балай учайсса душ бувкIун бурхха, мукун ххуйну», – куну. «Марияннул балай учин най бур тIар», – тIий, циняв батIайссия Гъумучиял клубравун. Мариян бикIайва хасиятрал кьянкьасса, цила тIимур бацIан бувайсса душ. ТачIав шагьрулий къабивкIсса, 17-18 шинавусса душ, цуппалу Лаккуя, машиналул кузоврайнгу лавхъун, лавгссар Щурагьун дуклан буххан. Шикку жул буттал ссурахъу ивкIссар, ХIусайн тIисса, Ххадижат тIисса ванал кулпатгу. Ниттил щупирнахьхьун вайннал адрес дуллуну дия. Шагьрулий дуклан бувххун махъ ца стипендиялий ялапар хьун къахьунссия. Детдомрая дуллусса направление дия Марияннухь, мунийн бувну гихунмайгу дукралул, янналул щаллу хъанай бия. Циннагу диртун, хьусса янна-ус ттунгу гьан дайва. Мариян ттуяр 4 шинал хъунмасса бикIайва: жул дянивсса шинну чIярусса дакъанугу, ттун мунил махъ законъя. Ккурклив 8-мур классраву дуклай буна, шагьрулия шяравун каникуллай бувкIсса Мариян школалийн бувкIуна, на цукун дуклай бурив ккаккан, къулагъас, аякьа дусса бикIайва, – тIий, буслай бур Субарижат.
Мариян шагьрулия Шахьував бучIайхту аваза гьаз шайсса бивкIун бур, Мариян бувкIун бур тIий.
– Цал, Мариян каникуллай шяравун бувкIсса чIумал, шяраваллил хьхьичIсса арив хъатIи бия. Арийх лавай, ччергъилугу ларсун, мунил хьунийн левчуна, ца кагу дакъа, дяъвилия зана хьусса учитель Нажмуттин Аьлиев. Ниттил учинтIиссия: «Ягъан, ва инсан ххуллия лажин-ка шюшинмагу битира», – куну.
Мариян бувкIсса чIумал, жул цIияллайн батIайва шяравусса ванил подругахъул (Пирдавс, Магьдика, Асликалан, ПатIима ва цаймигу), архIал балайрду тIий бикIайва. РатIув-Ибрагьим тIисса, Ростов-на-Дону шагьрулий мина дирхьусса адаминал душ бикIайва Сусанна тIисса, цуппагу ца ххуйну аваданну яннагу лаххайсса. Вагу бучIайва МарияннучIан. Цала душнил ва Марияннул дусшиврия ххарисса Ибрагьимлул Марияннун ЦIахъарату ттучандалия ца ххуйсса гьухъа лавсъссагу дакIнийри.
Заннала буллусса гьунардануцIун Марияннул хьуссар захIматсса кьадаргу. Ванин биялсса ккавкссар, оьрчIниява, студентсса шиннардиява шинмай. Щурагь педучилищагу къуртал бувну, Ленинградрайн консерваториялувун буххан гьан ччай буссия, амма ласнал къабивтуна. МахIачкъалалив пединститутравун бувххун, ичIаллилссагу, мюрщисса душваралссагу буллай, дуклай бия. Га чIумал ттунма къакIулну бивкIсса цаппарасса затру тти кIул хьунни Марияннущал архIал пединститутраву дуклай бивкIсса Людмила тIисса хъамитайпалия. Мунил буслай, цуппагу, цилла нинугу махIаттал хъанай бикIайссияв тIива Марияннуй, ганил буллалисса захIматрай. Марияннул кIивагу душгу садикрайн биян бувну, институтравун бияннин, сайки гьарца кьини чIал шайссияв тIива цивппа дарсирдайн ванилшиврий. Вайннал курсрал кураторну ивкIун ур Ширвани Чаллаев. ЧIал хьусса чIумал, мицIкIиссурттай бачайссияв тIар цивппа. Микку Ширвани Рамазановичлул учайва тIар: «Аа, односельчане, односельчане, опять опоздали», – куну. Мунангу чIалай ванин бигьану бакъашиву, авара къадайва тIар.
1964-ку шинал бувххун, 1968-ку шинал къуртал бувссар пединститут, зун бивкIссар Культпросветучилищалуву дарсру дихьлай. Цила дарс дихьлахьисса, цуппа ялувсса курсиравусса гьарцагу оьрчIал ялув дакI-къюкI цIий бикIайва, хъинну ххирая гай, гайннангу – Мариян. Га оьсса кIинтнил кьини Марияннуйн бивтсса, га багьсса ккавккун бия студентътуран. КIилчинмур зивулия ххявххун бия ми ганайн. Милицанал, яла зунна къач-къучшивуртту шайссарча, букьира, насира шичча куну, букьан бувну бия. Га иширая махъ ттун, ттул кулпатран къаккавк къаливчIунни, бакIрачIан букъавкIсса къаливчIунни…
Га оьзру хьуну 50-нния лирчусса шинну хьуну дунугу, гъалгъа тIун бигьану бакъар Субарижатлун. Ванин цила шанмагу оьрчIацIун (хъуна-хъунаманан 12 шин, хъиривсса душваран 8 ва 4) ссил ятинну ливчIсса кIивагу душнилссагу буллансса бувккун бур.
Мариян бивкIусса ппурттуву Субарижат, илтIагу хьуну, хъинну къашавай хьуну бивкIун бур. ОьрчIал садикрай медсестрану зузисса ванища цилла даву дуллан къахъанайгума бивкIун бур.
– Бусларчан, бусланмур цикссагу бур. КIицI лаганна ялагу ца иш, Марияннул цуппа бувсса кьини махъра-махъ кIицI ларгсса куц. Августрал 28-нний бувсса бунугу, ванил цуппа бувсса кьини майрал 9-нний кIицI лагайва. Майрал 9-нний шаппа буру, нава, лас, оьрчIру. Парадрая махъ бувкIунни жучIан Мариянгу, ванищалсса цаймигу. Му хьхьу цурдагу ца ххуйну ларгуна. Му хьхьуну ттун цалчинма-цалчин бавунни «Авчитал» тIисса балай. Ттуйва бияла бакъа, иттату макь дарчуна, авчинал ишан ларсъсса авгу, мунил гьинтригу хьхьичI бавцIуну. Ва Марияннул цилвамур кьадарданиясса балайну хьунссар тIисса щаквагу чув багьанссия. На аьтIий ккавккун, чIарав щядиркIсса чIаххуврайсса оьрус щарсса ттух цIухлан диркIунни: «Соня, о чем она поет?» – тIий. Хъамалгу тIайла бувккун, жу му хьхьуну бавцIуру миккува, тIахIни-кIичIу дукьлай. Жува гиккува буна, Ярагъи Марияннул ссурссулуцIун лавчIуна бугъ буллай. Жущала оьккисса къаикIайва, акъанугу, цал-цал укунсса тIуллугу дуллан икIайва. Амма сситтучIа ссавур къадурну, адаминасса инсаннал хъамитайпалийн ттупанг буруган бувну, гукун оьхIалсса, лавмартсса даву дурну, цимиягу инсаннал оьрму ла-ялун бувнагу, ттун ганай цIими хъанайгу бикIайва. Цалвамур оьрмугу зиялун лавгунни. Га иш хьуния махъ ттун му ккагу-къаккавкссар. Цувагу хьумуния цала цува кьуцIу уллай ивкIшиву кIулли. Цал цурив ца авторитетнайсса адамина увкIун ия, Ярагъинан ина ккаккан ччай бур тIийча, къачча учав, на душманнал иттав бурувгун гъалгъа тIун най бакъара куну.
Ярагъи аьпалул хьуссар оьрмулул 66 шинаву, 1996-ку шинал, Марияннул 60 шинал юбилей кIицI лаглан хIадур хъанай бунува… Махъ канилун дагьунни Марияннул цила оьрмулиясса чичрурду дуллай бивкIсса чIапIив. Миннувух бия мунил цила чивчусса ца хаваргу. Муниву Марияннул цинна дирзун дия Салидат тIисса цIа, ласнан – МухIуттин. Миву чивчуну бия мунал цIаний цуппа бивкIусса кунмасса иширая. МухIуттиннуя, хъунав хьуну, къужа хьуну ур, му шагьрулия шяравун, Шахьував, най ур, мунащал бур арснал (вайннал увагу къаивкIсса арс) оьрчIру. Таксистнахь ацIу куну, шяраваллил хьхьичI ливккун, щяивкIун, шяраваллихгу уруглай, аьтIун икIай. Арснал душ цIухлан бикIай мунахь, ттаттай, ина циван аьтIий ура тIий. На аьтIий акъара, вай макь цирда най дур учай мунал. Мунан ганил щюллисса яругу, гагу хьхьичI бавцIуну бур, дакIнин багьну бур цалва ганил оьрму зия бувсса куц, мунияту аьтIийгу ивкIун ур. Шяравун увкIукун, щарнил дянив щингу дур тIар, дяъвилий ливтIусса инсантурал сияхI дусса гьайкалгу дур тIар...
МахIаттал хьуну ливчIунна: га чIумал, цIана кунма, шяраваллил дянив зийлу къабикIайссия, щинав лагайссияв щарнил махъсса ратIув, дяъвилий ливтIуминнансса гьайкалгу къадикIайссия. Ттун къакIулли, Марияннун ча кIулну бивкIссарив щингу дяшяравун дуцинсса, гьайкалгу дацIан дувансса, цинмагу гукунсса кьадар бучIансса. Ялагу мунил чагъардаву ттун ляркъуна кьулгьу-алхIам, чак бувайсса куц чивчусса чIапIи, ниттихь цIухлай, чивчуну бия. Га чIумал чIявуми инсантал дин-чаклия архссия.
Вабабай, ттун ккаккайцири ва оьрмулуву… Мариян буччин нанисса инсантурал чIявушиву… БивкIулийсса гайксса инсанталгу, га кьини куннасса гьавалул тагьаргу ттулва оьрмулуву цамур кьини ккарккун бакъара: бадралувух дутIлатIисса кунна дукьрану лачIлачIисса гъаралгу, буллай кIутIу тIисса атилсса марххалагу, дуниялла аьтIий дия. Инсантал га погодалиягума нигьа бувсун бакъая. Тий-ший бавцIуну бия кIиттуршунния лирчусса мунил суратругу каруннихьсса жагьилтал, лухIисса лиссурдугу ларчIун гьарца суратрай. Почетный караулданий бацIлай бия жулва театрданул артистътал.
На ттигу тамаша буллайнма бура, вайксса шинну ларгун махъгу инсантурал ванил цIа зумату щяв къадишаврий. Хъунмасса барчаллагьрай бура жулва инсантурайн, Марияннуясса аьпа буручлай буну тIий. Детдомрайгу цачIу, укунмагу цачIу бивкIсса Мариян ттун чIявуну дакIнин багьай, ва оьрмулийн бивссания цукунсса чIалачIиндарал бикIанавав тIий, ягу цумур-бунугу ишираву Марияннул ттухьва ци учинавав, ци маслихIат банавав тIий. Ттун ккавкмур душманнангума къаккакканнав…