ЦIу лаглай дур ЧIарттал щар
Буккултран хIисав хьухьунссар, гьашину редакциялул зузалт бивунни Ккуллал ва Лакрал районнайсса чIярусса щархъавун. Вай гьантрай жул аьрххи багьунни ЧIарттал ва КIундиннал шяравун. Шиккун най тIий навагу рязину буссияв, цанчирча баллай бия кIирагу шяраву нанисса, шяраваллу цIу дуккан даву мурадрайсса ххаллилсса давурттая.Хъиннува ххари хьура, ЧIарав ччянияцIавасса «Илчи» кказитрал дус, цалчинмур ранграл капитан, профессор Аьлиев ХIусман-ХIажи Сулайманович ур тIий бавукун. Лявкъуна кIикку мукуна шяраву дуллалисса циняв давурттаву чялишсса гьурттушинна дуллалисса МахIаммад Сулайманов. Аьчухсса, хъинсса, чумартсса ЧIарттал жямат ттунмава дакIнил лавсъсса бур. Шиччасса чIявусса оьрчIал-душваврал къуртал бувссар Ккурккуллал дянивмур даражалул школа. Миннал ххуйсса цIа кьариртунни жул жяматрачIа. ЧIярусса шиннардий Ккурккуллал школалий дарсру дихьлай бивкIсса ттул нитти-буттал Пятали МахIаммадовичлул ва Шагьриман ХIажиевнал учайва, лагма щархъая букIлакIисса оьрчIаву ЧIарттал оьрчIру ххуйсса тарбия дусса бикIай куну. Университет къуртал бувну, шяраву зун бувкIсса чIумал, нара дарс дихьлахьисса ва каялувшиву дуллалисса классравусса оьрчIру-душругу мукунмасса бия. Ттул хIакьинусса кьинигу миннащал дахIаву дуссар.

Шиккува кIицI лаган, хIакьину ЧIарттал жяматрал хъунмасса кумаг буллай бур хасъсса аьралий операциялун. МахIачкъалалив, Хуршиловлул (Юсуповлул) цIанийсса кIичIиравусса «Солидарность и Свобода» тIисса патриот организациялул штабраву яла чялишмигу чIари бур учин бюхъанссар. Жу ЧIарттал шяравун нанисса бавну, штабрал каялувчитурал тапшур бувна аьралий частьрава бувкIсса ва ветерантурал организациялул чулухасса ЧIарттал жяматрансса ва МахIаммад Сулаймановлунсса Барчаллагьрал чагъарду лахъа-хъунну вайннахьхьун булун. Аьрххилул лагрулий жуйва бивхьусса бигаргу щаллу барду.
Шяраваллил масъаларттая, дуллалимуния ва дан дакIниймуния жул ихтилат хьунни администрациялул бакIчи Давуд Батировлущал.
«Гъинттул чIумал шяраву 70-80 хозяйство дуссар. КIинттул цаппара кулпатру, шартIру дакъашиврийн бувну, шагьрулийн бизай. Бур ца-кIива кулпат, шяраву къатри дурну, шагьрулия шийн бивзссагу. ХьхьичIва чIявусса чIари Дянивмур Азиянал шагьрурдай буссия. ЧIявуми ватандалийн зана хьунни. Бур тихва ливчIссагу. Шяраву ялапар хъанахъими сайки циняв ризкьилуха зий бур. Ризкьи бакъахьурча, шяраву ацIаврил мяъна дакъар. Зунсса кIанттурду бивкIссания чIявусса зана хьунссия. Гьашинусса гъараллал укунмагу мудан бакьин буллан багьлагьисса ххуллурдал тагьар хъиннура оькки дунни, хаснува шяравуми ххуллурдалсса. Уттинин щин чанну буссияв, утти чIяру хьунни, амма щинал марцI-чапалшиврул тагьардания цIа дан къахьунссар.

Цалсса жучIара думи щинай бакI буклай буру, амма щин дуцинсса кIанттухгу луглан багьлай бур. ХIасил, вай бур администрациялулгу, шяраваллил жяматралгу хьхьичIххуттайн лавсъсса масъалартту. Бан дакIний буссару ттуплий буккайсса майдан. Шяравусса бухсса школалул къатраву муданмасса, оьрчIру бялахълансса центр тIитIин ччай буру. Шяраваллил масъалартту хъунмурчIин жула ишбажаранчитурал кумаграцIух щаллу буллай буру. Щукру Аллагьнайн, шяраву чIявусса активистътал бур. Миннавасса цар Норильск шагьрулий ялапар хъанахъисса МахIаммад Сулаймановгу. Ца-кIира шинал хьхьичI, хъуннасса харждуккавугу дурну, ванал цIу дуккан дурссар Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъвилул гьурттучитурансса гьайкал. Укун зузисса инсантал шяраву чансса бакъар. Гьарица шинах гъинттул Калеб Шмидтлул цаймигу чIарттал кумаграцIух тIитIайссар оьрчIру бялахъансса центр. Хъуннасса гьурттушинна дайссар шяраваллил масъалартту щаллу бавриву Эльмира Ибрагьимовал. Жул буссар «Возрождение села Кара» тIисса шяравалу цIу дуккан даврил ялув зузисса фонд. Ттула пикрилий, ва райондалий цалчин хIасул хьусса официал фондирттавасса ца хъанай бур», – буслай ур Давуд Батиров. Ванал бусласимунийн бувну, чIярусса гъараллу ларчIсса ппурттуву ЧIарттал шяраваллингу зарал бивну бур. Ряхва къатта ЧС-рал тагьарданул сияхIравун багьну бур. Та ппурттуву шяраву бивкIсса сайки ттуршва (96 %-97%) процент инсантурал лавсун бур цал булайсса гуманитар кумаг. Цаппарассаннал лавсун бур хъуслин зарал бивминнансса кумаггу. Ряхва къатта багьну бур гьануцIакул бакьин бантIисса къатрал сияхIравун.

Давидлул цаллагу шиннагу хьун дурар администрациялул бакIчину авцIуну. ЧIарттал школа къуртал бувну махъ аьралуннаву къуллугъ бангу лавгун, зана хьуну махъ цаппара шиннардий Москавлив, цаппара шиннардий МахIачкъалалив личIи-личIисса давурттай зий ивкIун ур. Яла, шяравун увкIун, ризкьилуха зун ивкIун ур. Мяйлчинсса барз бур ванал шяраваллил администрациялул бакIчину.
Шяраваллил клуб цIана зий бакъар, къатри дакьин дуллай бушиврийн бувну. Каялувшиву дан хасъсса кIулшивуртту дусса инсаннах луглай бур. БачIи-бачIи ставкардай зий бур школалул ва шяраваллил библиотека. Шяраву къатри дансса, ризкьилунсса аьрщарал хIакъиравусса жул суалданун жаваб дуллай, Давидлул бувсунни шиккуваминнанссагу, ялун бувкIминнанссагу аьрщи чан дакъашиву.
- Гьай-гьай, хьхьичI ххуттай буссар хасъсса аьралий операциялул гьурттучитал ва миннал кулпатру, чIявусса оьрчIру бусса кулпатру ва цIуллу-сагъшиврул мушакъатсса инсантал, – тIий ур Давид.
ЧIарттал шярава хасъсса аьралий операциялийн аьмну 14 инсан лавгун ур. Миннава кIиннал жан дуллуну дур, кIинная ятIа-тIар бакъар. Ца ур аьралуннаву къуллугъ бан лавгун ( срочник), Белгородуллал областьрайн душман ххявхсса чIумал, тайннайн данди бавцIусса аьралитуравух ивкIун, дяъвилул иширттал ветеран хьуссагу.
Миллатрал пахрулунсса арс
Цалчинмур ранграл капитан, профессор, философиялул элмурдал доктор, Авгъан дяъвилул гьурттучи ХIусман-ХIажи Аьлиев къакIулсса лакраву чIявусса бакъахьунссар. ХIажи Сулайманович гьарица шинах гъинттул буттал шяраву игьалаган учIайссар. ДакIнин бутан, гьашину Москавлив лахъа-хъунну кIицI ларгссия ванал 90 шинал юбилей. Ва ур яргсса, авадансса оьрмулул ва захIматрал ххуллу бивтсса, миллатрал пахрулунсса арс.

Увну ур 1936-ку шинал. 1954-ку шинал увххун, 1958-ку шинал къуртал бувну бур С.М.Кировлул цIанийсса лавайсса даражалул аьралуннал ва хьхьирил училищалул минно-торпедный факультет. 1958-1964-ку шиннардий къуллугъ буллай ивкIун ур ЛухIи хьхьирил флотрал жамирдай командирну. 1968-ку шинал мусил медальданий къуртал бувну бур В.И.Лениннул цIанийсса аьралуннал ва политикалул академия. Зий ивкIун ур академиялул философиялул кафедралул преподавательну ва хъунама преподавательну. 1980-1983-ку шиннардий къуллугъ буллай ивкIун ур Авгъанисттаннай. Ванал лайкь бувссар ЮНЕСКО-лул диплом. 1992-ку шиная шихунай ва ивкIссар Химическая защиталул аьралий академиялул профессорну.ЧIярусса шиннардий ивкIссар «Дагестан» МЦК-лул вице-президентну. 2015-ку шиная айивхьуну каялувшиву дуллай ивкIссар Дяъвилул ва захIматрал фронтрал ветерантурал советрай.
Чумартшиврул бутIа буллусса ЧIарттал жямат
Шяраваллий дакI цIуцIисса ЧIарттал жяматрал лайкьсса вакил Асадуллагьлул арс МахIаммад Сулаймановлул кумаграл ка гьарначIан дия. Иш багьний чIарав ацIан, мюхтажнан кумаг бан тачIав махъаллил къахьунтIиссар. МахIаммадлул къуртал бувссар Ккурккуллал дянивмур даражалул школа. Ттул нитти-буттал учениктуравасса ца вагу хъанай ур. Совет Союзрал чIумал чIявусса чIари кунма, вайннал кулпатгу Дянивмур Азиянаву ялапар хъанай бивкIун бур. МахIаммадлул ятIул дипломрай къуртал бувну бур Каракалпакнал шагьрулий Нукусрай Зуботехнический техникум. Мунияр махъ Душанбелий къуртал бувну бур Медициналул институт. МахIачкъалалийн бивзун махъ, ца шинай шийх зий ивкIун ур. Арсурваврангу цала пиша лахьхьин бувну, тIайла бувккун бур зун Норильскалийн. Хъирив кулпатращал цувагу ивзун ур. 11 шин хьуну дур ванал тийх ялапар хъанай. Норильскалий бур вайннал цивппа заллусса стоматологиялул клиника.

МахIаммадлул кулпатгу медициналул зузала бур. Ва клиникалул администраторну зий бур. Шамагу арснал бур цала-цала кабинетру. Шагьрулий вайннал цIарду ххуйсса пишакартал хIисаврай кIулну дур. Шиккува кIицI лаган, МахIаммад Чернобыллал АЭС-рай авария хьусса чIумал тихун кумаг бан лавгминнавух ивкIссар. Дагъусттаннал халкьуннал цIаний бихьлахьисса захIматрахлу «Награды от народа» тIисса жяматийсса организациялул чулуха ( фонд «Народное мнение») МахIаммад лайкь хьуну ур Мусил цIукун ва «Дагъусттаннал захIматрал виричу» тIисса бусравсса цIанин. МахIаммадлуя личIину, гьарта-гьарзану цахъи махъ буккантIисса номерданий чичинну. Ва аьрххилий жу буларду МахIаммадлухьхьун аьралий частьрал командирная бувкIсса Барчаллагърал чагъар.
– Шяравунссагу, шяравухссагу ххуллурдал тагьар оьккину дур. ХьхьичIва-хьхьичI ва масъала щаллу бан ччива. Ца жяматрал гужрайну къахьунссар, шанма-мукьва, ххишалагума миллион арцул гьанссар. ДачIи хIукуматрал дулурча, дачIи жура дирчуну ххуллурду бакьин бан ччива. Гьашину, субботникру дурну, жяматрал мадарасса давурттив дунни шяраву. Гъарал зия бувсса ххуллурдугу, жяматрал арцу рартIун, ххюл бивчуну, бакьин бувссия. Амма гъарал ларчIтари ми ласун буллай бур. Цахъи ганзсса къат бетондалул дутIин ччай буру, – тIий, буслай ур МахIаммад.
Хасъсса аьралий операциялун кумагру буллай бур
ЧIарттал шяравасса цIа дурксса хIакин-дерматолог, косметолог Аьйшат Кунаевал ва ванил ниттил ПатIимал, гъанчув Сарбижамаллул ва чIявусса цаймигу чIарттал: Зарипат Аьлиевал, Таибат УмахIажиевал, Написат Аьлисултановал, Сибрижат Кьурбановал мудан гьан байссар кумаг хасъсса аьралий операциялийминнан. Гьашину вайннал дуллалисса ххаллилсса давривух гьуртту хьунни ХIажи Бадруттиновгу. Ца-кIива зурул хьхьичI «Солидарность и Свобода» организациялул хъунаманал хъиривмур Ума Аскерхановал тавакъю бувну, аьралий частьрава Аьйшат Кунаевал цIаний бувкIсса Барчаллагьрал чагъар булун лавгссияв Сарбижамалгу, нагу.
Гьарица чулуха итххявхсса Замир
Шяраваллил администрациялий цала иширай увкIсса Замир ХIажимаев хьунаавкьуну, на ххари хьура, цанчирча ца-кIира шинал хьхьичI ттула коллега Имаращал вайнначIа хьуну, ванал бихьлахьисса захIматгу ккавккуна, дачин дурсса хозяйствагу ххуй дирзуна. Замирдул бувсуна хозяйствалуцIун дархIуну хьунадакьлакьисса захIматшивурттая ва дайшишрурдаягу. Ци тагьар дурвав тIий, дакIнин утлай буссияв. Замир ия уртту-тIутIал, аьрщарал хIал ххуйну кIулсса, техникалуву за бувчIайсса инсан, карчI дакъасса зузала. Утти сант дагьунни мунахь цIухху-бусу бансса.
Замирдул къуртал бувну бур Харьковрай Авиациялул институт 1980-ку шинал. ЧIярусса шиннардий ( 26 шинай) зий ивкIун ур ЧIарттал школалий физикалул, математикалул, астрономиялул, черчениялул, захIматрал, аьралий хIадуршиннарал дарсру дихьлай.
ЦIана ва цала хозяйствалул къайгъурдай ур. Шанна гектар аьрщарал ларсун, найрдаха зий ур. Дургьуну ур найрдал нарза ласунсса 25 журалул дарувсса уртту-тIутIи.
– Шиккува 900-нния ливчусса нувщул къатIа бувгьуссия ххуйсса бакIлахъия дучIансса куццуй, миннува 400 къатIа ххалал къат ялтту дирхьуну. Буссия бувгьуну хIажлул лачIа, къавахъ, хъюрув. Гьарзат гъарал зия дунни, – буслай ур Замир.
Щак бакъар ванал уттигу ци-бунугу чаран лякъиншиврий. Кабакьиннав.
Жяматрал цIуллу-сагъшиврул къаралданий
ХIакьину ЧIарттал жяматрал цIуллу-сагъшиврул къаралданий бавцIуну бур ФАП-рал хъунмур Написат Аьлисултанова. Шиккува зий бур санитарка Аьбидат Оьмаровагу.
Вай гьантрай 30 шин хьуну дур Написатлул шяраваллил ФАП-рай каялувшиву дуллай. Ва бувну, хъунма хьуну ур Узбакисттаннай. Къуртал бувну бур Самаркьаннал медициналул институтрал лечебный факультет. Термезлив, областьрал роддомрай акушер-гинекологнал пишагу лавхьхьуну ( интернатура), ряхра шинай райондалул азарханалий акушер-гинекологну зий бивкIун бур. 1996-ку шиная байбивхьуну, ЧIарттал ФАП-рал хъунмурну бур. Ванищал архIал 20-нния лирчусса шиннардий зий бур Аьбидат Оьмаровагу.
– Вайксса шиннардий ва даврий зий хъинну захIматсса тагьарданувун багьунав коронавирусрал чIумал. Райондалий цалчин жул шяраву сукку хьунуккива му азар. ЧIявусса къашай хьуна, миннавух оьрмулул бугьарассагу: му ппурттуву шяраву ивкIсса ХIажи-мяммагу (ХIажи Сулайманович), оьрмулул 95 шинавусса хъамитайпагу, 70 шинавусса мунил душгу. ХIасил, щалла щар ца ттухунна дагьну бивкIра. Щукру Аллагьнайн, цинявппа хъин бан бювхъуна, – тIий, дакIнин бутлай бур Написат.
ОьрчIан кIулшивуртту дулаврил ххуллий
2007-ку шиная шихунай ЧIарттал школалул директорну ур МахIаммад-Загьидлул арс Макьсуд Кьадиров. Муниннин ванал 21 шин дурну дур школалул завучну зий. 1982-ку шинал Дагъусттаннал педагогикалул институтрал географиялул факультетгу къуртал бувну, гара шинал увкIун ур ЧIарттал школалийн. Мунияр шихунай ва школалий зий 44 шин дурну дур.
1988-ку шинал ЧIарав тIивтIуну бур дянивмур даражалул школа. 2015-ку шинал вания 9 класс бусса школа бувну бур. 2001, 2002, 2003-ку шиннардий ЧIарттал школалул «Шинал школа» тIисса цIа лайкь дурну дур. Пишалул ххуллий бивхьусса захIматрахлу ва лайкьсса ккаккиярттахлу, 2005-ку шинал Макьсудлун дуллуну дур «Дагъусттаннал лайкь хьусса учитель» тIисса бусравсса цIа. Мукуна ва лайкь хьуну ур чIярусса ХIурматрал грамотарттан ва Барчаллагьрал чагъардан. 2017-ку шинал ЕГЭ-рдай ххуйсса ккаккияртту чIалачIи дурну тIий, Дагъусттаннал ХIукуматрал председательнал хъиривчу Екатерина Толстиковал дипломру буллусса шанма школалувух ЧIарттал школагу бур. 1600 школардаву укунсса награда лайкь даву хъунмасса ишри. КIицI лаган, 35 шинай Макьсуд ур бувчIавурттал комиссиялул председательнугу. Мунихлу лайкь хьуну ур ларайсса наградалун – «За заслуги в организации выборов» тIисса медальданун.
ЦIана ЧIарттал школалий зий ур ххюя учитель. Ларгсса дуккаврил шинал школалий дуклай бивкIун ур 13 оьрчI.
ДакIний бур ттула выпускниктал
НукIувагу увкусса куццуй, Ккурккуллал школалий зузисса шиннардий ттул классравугу буссия ЧIаратусса оьрчIру-душру. Ттун вай мудан дакIний бикIай. Исмяил Исмяилов, Жалалуттин МахIаммадов (аьпа баннав), Аьбдуссалан Адаев, Анжелла Хасбулатова, Жанна Кунаева, Ума Мискуева, Назакат МахIаммадова, ПатIимат МахIаммадова. Вай душваврал фамилиярду утти цайми духьунссар.
КIира шинал хьхьичI «Инт» кафелуву жу классрал хьунабакьаву дурссия. ТIайлассар, цинявннаща бучIан къавхьуна.
Ва хьунабакьавриягу тIааьнсса асарду ливчIунни.
Вайгу, цаймигу ттучIава дуклай бивкIсса оьрчIал тIайлабацIурттая, хьхьичIуннайшивурттая на дакIнийхтуну ххари шара.
Заннал ябаннав.
ЧIарттал шяравасса
репортаж хIадур дурссар
Андриана Аьбдуллаевал