«КIусса пикрирдацIа кIулши дачIра шайсса КIундив»
Ва ххуллухь жу даврил аьрххилий хьуру ВицIхъиял махIлалийсса КIундиннал ва ЧIарттал шяраваллаву. ХьхьичIва ВицIхъиял махIлалул ца центрну бивкIсса Чанна ЦIукугу урчIах кьабивтун, паччахIххуллул асфальтрая бувкру КIунди-ЧIаравсса аьрщи-ххюлул ххуллийн. Лавай бачиннин, цал ва ххуллуцIун бавхIусса ца-кIива махъ. ДакI дарцIуну учин хьунссар ва ххуллу дуламантту чIярусса ххуллурдавасса цар куну. ХьхьичIра шикку ятту-гъаттара канаки буллалисса гьан диркIун дур. Шяраваллил инсантурал шикку цал аьравалттил ххуллу бувну бур. Яла, колхозру дуллан бикIайхту, колхозирттавун итадаркьусса техника ишла дуллай, чан-чанну тIий гьарта буллай, ххуллу бувну бур. БакIлавайсса ва дуламанттая сакин хьусса ххуллул лахъишиву дур 3, 5 километра, лахъшивугу духьунссар ца 800 метра.
КIура-кIура баллалисса ххуллийх бакIлавай най, бувхру КIундиннал шяравун. Буххайхтура, итталун дагьлай дур шяраву хъанахъисса дахханашивуртту, цIушиннарду, марцIшиву. Шикку шяраваллил администрация ва жямат цачIуну дуллай байбивхьумур чIярусса дур, вайннуя гьарта-гьарзану чичинну, дурну чулийн бувккукун. КIундиннал шяраваллил администрациялул бакIчи МахIаммад МахIмудовлул бусаврийн бувну, вайннул дайдихьу хьуну дур щалла шяраву марцIшиву дуллай байбишаврия, хъирив – цIинцI дичлансса кIанттурду баврия. Гихунмайсса ихтилатгу хьунни гьарцагу шяраваллийн багьайсса, ххуллурдацIун, щинацIун, инсантал чан хъанахъаврицIун бавхIусса цIурювкьусса масъаларттаясса.
– Шяраву гъинттул хъинну чIявусса инсантал бикIай, цал-цал машина бацIан бувансса, машиналий уккансса куцгума къабикIай. Ххуллурду шайссаксса гьарта буллан, машина махъминнахун бахкъачинну бацIан бувансса кIанттурду буллан аьркинни. Гьашину чIявуссава инсантал бия. Муданма ялапар хъанахъисса 50-ннийн бивсса къушру бур. Шяравусса масъаларттая тIий, цайми шяраваллаву кунна, щаллу дуванмур чан дакъар. КIулссану, депутатътуралгу хIарачатрайн бувну, шяравунсса ххуллу хъинну ххуйну бакьин бувссия. Амма, чIяру гъараллу сававну, ххуллу чIаланну зия хьуну бур. ТIайламур бусан, зунттал районнайсса ххуллурду лайкьсса даражалий ябуван хъинну захIматсса масъала бур, ца чявхъа гъаралуннил цимирагу ссятрай дуллай бивкIмур лиян дурну кьаритай, – буслай ур МахIаммад.
Щиналмур масъалалия тIий, МахIаммад буслай ур шяраваллил зума-къирагърай щин диял хъанай дакъашиврия. Шяравух щин дурцусса турбарду къумасса буну, вай баххана бувансса пикри бур. Щин салкьи хъанансса зат, яни накопитель, дишинссагу пикри бур. Щиналмур масъала щаллу бавривух хIала бувхссагу къачансса жагьилтал-меценатътал бур шяраву.
Администрациялий зий 9-10 инсан ур. Социал объектирдава шяраву бур дянивмур даражалул школа, ФАП, библиотека, Магьирлугърал къатта. ФАП-рал духсса къатри цIу дуккан дуван, ххуйсса ремонт дуван бювхъуну бур ларгсса шинал. Магьирлугърал къатри цIу дуккан даврийн багьайсса аьрза буллуну бур ванияр кIира шинал хьхьичIва, умудрай бур ва масъалагу ччясса чIумуй щаллу хьунссар тIий. Школалийгу ванияр шиннардил хьхьичI къаоьккисса ремонт дурну дур, харж хьусса арцул 20 процент – жяматрал, вайми – хIукуматрал дуллуну.
Шяравусса агьаммур даву дур ятту-гъаттарацIун дархIусса, мукун КIундиннал шяраваллил советрал аьрщарай дур кIира СПК, ца – «Дагъусттан» тIисса, КIундинналмур, председатель Ренат ХIажиев. Цагу – КIундиннал администрациялувун духлахисса чIаххуврайсса Шахьуйннал шяраваллилмур - председатель Мурад Сагидов.
КIундиннал къутандалий дур 23 хозяйство, 50-60 инсан.
Администрациялул бакIчину зий МахIаммадлул шанна шин шавай дур. Ва чIумул мутталий къачансса масъалартту щаллу бувну бур, щаллу буван аьркинминнул дазу-зумагу цалсса гъаннурагу дакъар. Дакъанугу, МахIаммад ур шяраваллил жямат ххуйсса бур, за бувчIайсса бур тIий. Укун, каялувшиннагу, жяматгу цачIу бусса чIумал, ци захIматшивуртту хьунадакьлай дунугу, давуртту бакIуйн дуккан дуван бюхъайссар.
Ванияр зурдардил хьхьичI шяраву цIу дагьну, 5-6-ра къатри ччурччуссия. Вайннул ялув буллусса суалданун жаваб дуллай, МахIаммадлул бувсунни вайннул заллухъруннан цIусса къатригу шиккура дуван ччай бушиву, амма, кIулсса куццуй, ттизаманнул къатрал къапурдачIанма машинартту биярчангу, хьхьичIрами къатрачIан къабияйва, мукунма вай ччурччуминнучIангу, мунияту, ччурччумур, лекьа-пIякьу хьумур дуккан дурну, цIусса къатрансса стройматериал ххилан техника къатрачIан дучIай даншиврул, цал машиналул ххуллу буван багьлай бур шиккун. Мукун, багьа буллуну, бучIан бувну хасъсса пишакартал, цIана му ххуллулсса бувансса хIисав-сант рутлай бур. Ва масъала щаллу хьуннин хьхьичIун дагьлагьисса захIматшивурттугу чансса дакъар.
Шяраваллил администрациялул бакIчинал секретарьну-заместительну бур Жамилат Абачараева. Ва даврий Жамилат зий бур 1998-ку шиная шинмай. Му чIумал администрациялул бакIчину ивкIссар МахIаммад Узалаев.
Жамилатлул лаласлай бур инсантурал дакIниймур, ваничIан увхма кIидачIлай ур ванищал цалла ичIаллицIун, къатта-къушлицIун дархIусса дард-хажалат. Цу учIарчангу, Жамилат хIарачат буллай бур инсан цала мурадрайн иян уван, справка тIий, цамур тIий, аьркинсса чагъарду, документру щаллу буван. КIулсса куццуй, хIукуматрал давурттай зузиминнан укуннарагу чан дакъасса чагъардалми давурттацIун ттизаманнай ххи хьунни чIярусса цайми тIалавшиннардугу, личIи-личIисса программардацIун, сайтирдацIун, цIушиннардицIун дархIуну. Мукун Жамилатлул дулланмургу, ххи хьурчан дакъа, чан къархьунни. Даву ялагу чIяру шайссар инсантал шяравун зана бикIайсса гъинттул чIумал.
– ЖучIанма букIлакIисса инсантал, бухху-букку чIяву хьувкун, ххаришивугу дикIай, зунсса гъирагу ххи шай, – тIий бур Жамилат.
КIундиннал дянивмур даражалул школалул директорну 2010-ку шиная шийнай зий ур Абакар Гуйдалаев. Ваналгу, махъсса учительтуралгу хъунмур буруккингу бур школалийн заназисса оьрчIру чан хъанахъаврицIун бавхIусса. ДукIусса дуккаврил шинал школалий 23 оьрчI ивкIун ур. Выпускрал классирттаву (9-мур ва 11-мур) ца-ца оьрчI ивкIун ур. Гьашину увагу оьрчI акъасса бур 5-мур ва 10-мур классру. Цалчинмур классравун гьашину най ур 2 оьрчI. Вайми классирттаву яла чIявусса оьрчIру бусса бур 3-мур класс – 5 оьрчI. Учительтурал коллективраву ур 14 инсан. Учительталгу бур цалла даву кIулсса, ххирасса. Школалий бур «Точка роста», дур ххуйсса оборудование, наглядный материал, квадрокоптер, 3D-принтер, фотообъектив, чIярусса цаймигу затру. Дур интерактив-доскардугу.
Школалий лавайсса даражалий дуллай бур оьрчIру ватан ххирану хъуни шаврицIун дархIусса даву. КIундиннал шярава къачансса жагьилтал бур СВО-лий ватандалул мурадру буручлай. Школалий чIун-чIумуй шайссар шаппай отпускардай бувкIсса вай жагьилтуращалсса хьунабакьавуртту. Вай дуллалисса чIумал хъунмасса кумаг бувайссар шяраваллил общественник Низами Умаровлул. Ва цувагу гуманитар кумагращал лавгссар СВО-лийн. Дур «Вирттаврал партарду». Школалул хIаятраву бур воркаут-площадка. Школалий дур личIи-личIисса кружокру: театрданул, шахматирттал, робототехника, медициналул цалчинсса кумаг баврилмур, оьрчIру гъирарай занай бур вайннуйн. Бур оьрчIру дукиялул щаллу буваншиврул аьркинмунилгу лащу-щаллусса столовая, дукралулсса буллай бур Аьйшати ХIусайнова. Учительтурал цалва гужрацIух ремонт дурну, школа хIадурну бур дуккаврил цIусса шинайннин.
Хъирив жу хьуру шяраваллил библиотекалий. Шикку 1985-ку шиная шинмай зий бур Асият Узалаева. Библиотекалул луттирдал фондраву бур 5 азаруннийн бивсса луттирду.
– ХьхьичIва, шяравалугу инсантурал, школагу дуклаки оьрчIал бувцIусса чIумал, библиотекалул буххьулу лахълахъисса буккултгу чIявусса бия, цIанакул, туну, чанну бур, хъунмурчIин дуклаки оьрчIругу бучIай, гъинттул чIумал шагьрулия бувкIссагу бикIай, – буслай бур Асият.
Бивру гьарца шяраву бакъа чара бакъасса ФАП-райнгу. Шикку зий бур Дагъусттан Республикалул цIуллу-сагъшиву дуруччаврил лайкь хьусса зузалт Ххадижат ХIажиева ва Рукьижат Хъунбуттаева, ва жагьилсса фельдшер Ирина Ясулбуттаева. 1973-ку шинал, МахIачкъалаллал медучилищегу къуртал бувну, зий байбивхьуну, Ххадижатлул медициналуву зий аьмну 53 шин хъанай дур, вайннува 43 – шяраваллил ФАП-рай. Рукьижатлулгу медициналуву вайкссара шинну хъанай дур. ЧукIуннал шяравасса, КIундив щар хьусса Ясулбуттаева Иринал 2021-ку шинал къуртал бувну бур Аьзиз Аьлиевлул цIанийсса Медициналул училище. КIундиннал ФАП-рай зий бур 2023-ку шиная шинмай.
- Дарурттугу биялну бур, диял дакъасса цичIар дакъар. Къашайшалт бучIай жучIан, ххалаххи буван тIий, капельница дишин тIий, давление дуцин тIий, бакI цIуцIима, ччан цIун хьума. Ахттаяр махъ шяравух шаппа-шаппайгу лагару аьркинманачIан. Чичлан аьркинмургу, чагъардалмур давугу чан дакъар карточкардай тIий, компьютерданувун ласун аьркинмур тIий. ОьрчIан прививкардугу дувару. Вайнна журналлугу, хронический цIуцIавуртту думинналсса личIину, харж хьусса даруртталми личIину. Вана шикку гьарца кьинисса марцIшиву даврилмур журнал, тинмай – оьрчIал переучетралмур, - буслай бур Ххадижат.
Вайннал бургаврилу цIанасса чIумал ур 185 инсан. Шяраву бур 37 оьрчI, вайннава школалийн гьаннинсса оьрмулул 6 оьрчI ур. Гьашину шяраву бувну бур ца оьрчI.

КIундиннал шяраваллил магьирлугърал къатлул директорну ХIажиев Данияллул 41 шин дурну дур. ЧIарттал клубрай ца шинай художествалул каялувчинугу ивкIун, 1986-ку шиная шийнай зун ивкIун ур КIундив директорну. Культуралулмур даврищал, Даниял мудангу хьхьичIунну зий ивкIссар «Дагъусттан» колхозравугу. Жагьилсса механизатортурал дянив цалчинсса кIану бувгьуну, Даниял республикалул цайми районнаясса 33 инсаннавух 15 гьантлийсса Москавлив, 15 гьантлийсса Санкт-Петербурглив гьан увну ивкIссар.

Данияллул бусаврийн бувну, КIундиннал клуб бувну бур 1961-ку шинал Шушияту аьравалттай чартту ххилай. Га чIумал машинартту къабивкIун бур. Магъуйх даркьусса махгу тIартIун, поллугу аьллай, чIирттугу хъяхъа тIий, дияйнийн дирну дур га чIумал хасну культуралул къатлун куну дурсса, 450 кв. м. дусса къатри. Мукунма музыкалул инструментругу. Тти, администрациялул аьркинсса документругу хIадур бувну, ялун нанисса шинал байбишинтIий бур паччахIлугърал хасъсса программалул лагрулий капитальный ремонт дуллай.

– ХьхьичIва, Советский Союз дусса чIумал, УзбакIнаву, ТаджикIнаву, Туркманнаву ва цаймигу республикарттай ялапар хъанай бивкIссар чIявусса кIундими. Гъинттул вайгу, цайми кIанттурдай ялапар хъанахъимигу шяравун бувкIсса чIумал клубраву ххалаххи багьансса кIану къабикIайва, щаллагу райондалийх цIа ларгсса ссухIватру, жагьилтурал вечерду дувайссия шикку. Цал-цал клубраву буна чани хьунугума лякъайва, – буслай ур Даниял.
Яла шяраву шайсса агьамсса гьарцагу даву, колхозрал собрание тIий, школардал выпускной вечерду тIий, хъатIив тIий, шиву дувайсса диркIссар. Музыкалул кружок дачин дурну, нюжмардий цал клубравун ДанияллучIан бучIайсса бивкIссар ва кружокрайн заназисса оьрчIру. Клубрай зузиссаксса хIаллай Даниял чIявусса кIанттурдайн ивссар, Къабардин-Балкьарнавун, Ингушетиянавун, Москавлив, жалин дуцин тIий, кIисса лаххан тIий ва икъавсса кIану Дагъусттаннай нажагьсса ливчIхьунссар. ЦIана кунма чIявусса музыкантъталгу, музыкалул кьай-кьуйгу дакъасса гай шиннардий Данияллул цикссагу кулпатирттал мажлисру, шадлугъру чIюлу дурссар, чIарав авцIуссар .

- Ттиния тинайгу нану увкунийн гьан, ттунма кIулмур бусан, ттущава шаймур буван хIадурну ура, - тIий ур Даниял.
Шяраваллил кIичIирттавух заназисса чIумал кIичIираву чIавахьулттийх бурувгсса Надамат Кьаповащалгу хьунни кутIасса ихтилат. Ва хъанахъиссар шяраву бувсса, хъунма хьусса, Лакку кIанттул рухIгу, ссихIгу дуручлачиминнавасса ца. ХьхьичIва хъунмурчIин аьрщараха ва ризкьилуха зий бивкIсса Надамат махъсса шиннардий ласнащал, МахIаммадсанинащал, найрдаха зий бур.
ФАП-рава бувккун нанисса чIумал кIичIираву пяплил давурттаха зий ккавккунни архсса Калининградуллал областьрая буттал шяравун увкIсса Абуаьли Абачараевгу. Гъан хьуру ванахь цIухху-бусу буван. Ккарччал техник Абуаьли хьхьичIа Дянивмур Азиянаву ялапар хъанай ивкIун ур. Калининградуллал областьрай яхъанай ванал 26 шин хъанай дур. Ва ларгсса интту КIундив цIу дагьну ччурччусса къатравух хьуссар ванал бутталми къатригу. Вай диркIсса кIанай цIусса къатри дуван хъунмасса захIмат-жапа хьунссар, муниннингу кIира зивулийсса къатраву ремонт даву къабигьану хьуссия, амма га цIу дагьавриву инсаннан зарал къашавугу, цIу лещан дувулт чIумуй бувкIун, цIу шяравух гихуннай ппив къашавугу хъунмасса талихI хьунни тIий ур ва.
БувчIлачIисса зат бур ца аьрххилий, ца макьалалуву шяраваллил циняв инсантурая ва циняв къайгъурдая бусан къашайшиву. Ва иширан битанну хъиривсса аьрххирду. Цалссарив, тIайлабацIу чIа учинну Лакрал райондалул щархъаву кIилчинмур кIанттайсса ххаллилсса КIундиннал шяраваллин.
Ва макьала, дайдирхьусса кунна, къурталгу дуван ччива Руслан Башаевлул КIундиннаха чивчусса сонетравасса мукъурттийну:
КIул акъа, арадан КIундив иярча,
КIусса пикрирдацIа кIулши дачIра шай,
Чарттая бивз чаннал ссахI дакIнийх бичай,
Чурххавугу ххи шай ца цIакьлил парча.
Вил кьисмат-кьинирду, яллагь, КIундимий,
Ттиминнуяр хIакьсса хьуннав гьунттийми.
Бадрижамал Аьлиева