Ларгсса нюжмаркьини Эса Аьбдуллаевлул цIанийсса Лакку мазрал центрданий агьамсса масъалартту гьаз буллалисса батIаву хьунни. Ваний гьуртту хьунни Центр хIасул бувсса хъунасса патриот Ссапарбаг Аьбдуллаев, публицист, жяматийсса ишккакку Шалласу Шалласуев, Дагъусттаннал Чичултрал союзрал хъунамал хъиривчу Супиян Оьмаров, Москавлиятусса хъамаличу, медициналул элмурдал доктор Жаруллагь Аьшуев ва Лакку мазрал центрданул директор ПатIимат Аьлиева.


Центрданий гьаз бунни чIявусса словарьду итабавкьу­сса, лингвист хIисаврайгу, таржумачи, литературовед хIисаврайгу хъуни-хъунисса давуртту дур­сса, дунияллул аьлимтурал-лингвистътурал ххуттай багьавай хьхьичIунминнал сияхIрай усса Эса Аьбдуллаевлун 90 шин хьусса юбилейрал шингу духьувкун, му лайкьсса даражалий, лахъа-хъунну дуван аьркиншиву. Хъинчулий ккав­ккунни лакрал интеллигенциялул ва жяматийсса ишккаккултрал чулуха Дагъусттаннал элмурдал академиялийн ХIамзат ЦIадассал цIанийсса Мазрал, литературалул ва магьирлугърал институтравун юбилейран хасну научно-практическая конференция дувара тIисса тавакъю бантIишиву.
Ссапарбаг Аьбдуллаевлул бувсунни Эса Аьбдуллаев авторсса, школардансса оьрус-лакку мазрал словарь цIуницIа уттигъанну итабавкьушиву, ванил тираж 500 экземпляр бушиву. КIицI лавгунни, вай словарьду лакрал цинявппа школардал тIалав бувансса словарьду бушиву.

Изображение

Шалласу Шалласуевлулгу чIурчIав дунни кIицI лавгсса Мазрал, литературалул ва магьирлугърал институт (ДФИЦ РАН) цува хъунасса аьлимчу, Къапкъазуллал лингвистикалул дунияллул дякюруну хьусса Ттуплисуллал университетрал бусравсса доктор, марцIсса цIанил заллу ва элмулул дунияллий сий лахъсса инсан, чIярусса шиннардий зий ивкIсса институт бушиврий.
«Цумур-цагу элму кунна, лингвистикагу ца кIанай дарцIусса элму дакъар, мугу сантирай хьхьичIуннай хъанахъиссар. ЦIусса словарьду дунияллийн буккавугу чара бакъа хьун аьркинсса давур, лакгу барчаллагьрай бикIан аьркинссар итабавкьуцири словарьдал авторнайн, итабакьин аьркинми луттирдалссагу буван аьркинни», – увкунни ванал.
«Жунма кIуллихха ццах бутансса бущилий бухлаглай най бушиву лакку маз кIулми. ДакI дарцIуну ура, вай словарьду гьарцагу лаккучунал къушлий бикIан аьркиншиврий, чIун-чIумуй словарь ххилтIу буллангу аьркиншиврий. Ккуллал, Лакрал ва ЦIуссалакрал районнал школардал библиотекарттайгу вай словарьдал 9-10 экземпляр бикIан аьркинссар», – увкунни Супиян Оьмаровлулгу.
Цаймигу хьунни аьлимчунал цIа бусравну ядуллансса ва гьаз дуллансса давуртту дуван аьркиншивриясса ихтилатру.
Жаруллагь Аьшуевлул кIицI лавгунни, цувагу ххарину ушиву лакку мазгу ххирасса, буттал улклул кьадругу бусса, язисса арсурваврал ва душваврал бучIантIимунийсса дакI цIуцIаву чIалай. Бувсунни миллатран мюнпатрансса давурттая цувагу архну къаацIантIишиву.
КIилчинмур масъала бия Центрданул даврил хIасиллу дуллалисса. «Аьмну, Центр тIивтIуния шинмай жучIан бувкIсса, кIункIу хьусса инсантурал аьдад 300-ннайн лархъссар. Центрданул гьанумур мурад – лакку мазрахгу, миллатрахгу ччаву дишинссар. Центр тIитIайхту жучIан занай буссия 150-нния ливчусса инсантал. Буссия Каспийскалия бучIайссагу, чил регионная бигьалаган, ягу цамур иширай Дагъусттаннайн бувкIун бунува, ниттил маз лахьхьинсса хIукму бувну занази­ссагу. ЖучIатува лавгминнащал­сса дахIаву на хIура дуккан къариртссар, ватсаправу, лакку мазрал ялув цIухху-бусу буллай бикIайссар. ЧIалачIимуницIун, чIакъачIалачIисса давугу най дуссар ва Центр барачат хьуну.
Москавлиясса оьрчIал, Центрданул хIалкьазия кIул шайхту, ниттихь: «Вил бурж бакъая на цайми иширттайну ва бахшиширттайну хъин итлан, вил бурж-я ттун лакку маз лахьхьин буван», – увкунни тIий дия нину хъювсулну. Вагур Центрданул чIакъачIалачIимур даврил чул. ЦIанакул жучIан занай уссар 51 инсан. Нюжмардий шанна кьини дишайссар дарсру: арвахI, ххуллун ва алхIаткьинирдай. Жагьилтурал кIива группа буссар. Ссят 3-нний бучIайссар бувагу лакку маз къакIулну, дайдихьу дан бувкIми. Ссят 5-нний – маз мадарану итххявсса. Амма зулмур чIун къуртал хьуссар куну, шавай насу тIисса кIану бакъассар. Цанма ччиссаксса хIаллай, тинмайну щябивкIун, кIилчинмур группалухьсса дарсирдахгу вичIи дишайссар.
Январь зуруя шиннай жул дарсру багьлухссар. Хъуниминная – 2000 къуруш зуруй, мюрщиминная – 1500. Январь зуруйннин Ссапарбаг Аьбдуллаевлул хIакь цала булайва.
Вари чинсса захIматшивуртту дакъар жул давриву. Аьркин дагьлагьисса материал, луттирду бур. ОьрчIан гъира къалещаншиврул, дарсирдал программа куклу дуллан бикIара. Гьай-гьай, цалчин бувкIсса чIумал захIмат хъанай грамматика бакIру бугьлангу бикIай. Яла, махъату вай цивппагу, вайннал нину-ппугу барчаллагьрай бикIай, лакку мазрахсса ччаву загьиргу, цIакьгу дуваврихлу.
Ттун хъинну ххуй бивзунни хIакьину жула хIурмат бусса Шалласу Рамазановичлул увкусса махъру: «Миллатрал яхI буручлачисса хъами – миллатрал аваданшивур». Ванал увкумуницIун бавкьуну, цахъис баххана бувну вайва махъру учивияв: «Миллатрал маз буручлачисса хъамигу миллатрал аваданшивур». Укунсса чIунну дуркIун дур, ниттил маз буручлачими миллатрал аваданшиврун ккалли буллан багьайсса», – тIий бур ПатIимат Аьлиева.
Шиккува бусанна, Ссапарбаг Аьбдуллаевлул цала чулуха Гъумучиял администрациялун бахшишран хIадур дурну душиву Гъумучиял тарихрая кутIану чивчусса, цIанихсса Хъунмизитрал, БурхIай-Къалалул ва Гъумучиял шяраваллил ххуйсса суратирттащалсса, ранг оьрчIисса баннергу. «Гъази-Гъумучи – Дагъусттаннал шагьрурдал ва шяраваллал нинур» тIисса имам Шамиллул махъругу баннерданул ялув чулий чивчуну.

Лакку мазрал центрданул тарихрая кутIану

МахIачкъалалив Редукторный поселокрай ва Центр шадлугърал тагьарданий тIивтIуссия апрельданул 25-нний 2025 шинал. Ччянива укунсса Центр тIитIин хияллай ивкIсса хъунасса аьлимчу, лингвист, языковед, профессор Эса Аьбдуллаевлул цIагу дирзссия ванин.
Лакку маз лахьхьин бав­рицIун, цаймигу агьамсса давуртту хьхьичIун ларсъссия Центрданул: лакрал тарихрая, культуралия, литературалия бусласисса батIавуртту, лекцияртту, творчествалул зузалтращалсса хьунабакьавуртту. Лакку мазрай буккин ччинан биялсса лакку луттирду, кказитру ва журналлу бусса кабинетгу хьуссия.
«Гьармуниву итххявхсса, хьхьичIунсса лак ниттил маз лахьхьин буллалисса Центр тIитIавривугу хьхьичIун ливчунни. Вагу чантI увкусса миллат бушиврул барашиннар», – тIий ур чичу, предприниматель Руслан Шарипов.
ОьрчIру ва нину-ппу Центр тIивтIуминнайн ва лакку маз лахьхьин буллалисса ПатIимат Аьлиевайн барчаллагьрай бур СМИ-лий, социал сетирдай, Центрданул журналданий кьариртсса чичрурдаву.
ХIатта микку кIул хьусса жагьилтурал дянив ташурдугума хьуну бур. КIива хъатIи бувшиву, цуппагу ххарину миннуй гьуртту хьушивугу, кIицI лавгунни ПатIимат Аьлиевал. Центр барачат хьусса лакку ташурдугу хъиннихха.
ПатIимат Рамазанова