«Лакрал Ильинский»
Июль зурул 27-нний 100 шин там хъанай дур Дагъусттаннал халкьуннал артист ХIасан Буттаев дунияллийн увккун. Республикалул театрал магьирлугърал ишккаккултрал даин кIицI лагай ХIасан Буттаевлул дургьусса цинярдагу рольлу Дагъусттаннал магьирлугърал мусил фондраву лирчIун душиву, цувагу хьуну ушиву Лакрал театр хьхьичIунмай бан, ликкурай бацIан бан захIмат бивхьусса артистътуравасса ца.
ХIасан Буттаев театрдануву зун увкIун ур 1943 шинал оьрмулул 17 шинаву. Му диркIун дур театрданувусса сайки цинявппа арамталгу аьрайн талан, хъамигу къанавртту дуклан лавгун, дяъвилул шиннардийсса захIматсса чIун. Гьунар бусса чIаважагьил хIисаврай, ХIасан Буттаев театрдануву зун тIайла увккун ур комсомолданул. СахIналий дахьа шаттирду ласласисса актернахьхьун мюрщисса рольлацIун дуллай байбивхьуну бур хъунисса рольлугу.

ХIасан Буттаев театрал магьирлугърал ишккаккултрангу, дугьарамур никирал тамашачитурангу дакIний ливчIун ур журат дусса, балай учаврил бюхъу бусса, ххаллилну каманчагу бищайсса, хIасил, гьарца чулуха итххявхсса артист хIисаврай. Ганайн тапшур дайва тIар гьарца журалул рольлу – романтикалул драмардавассагу, трагедиярдавассагу, музыкалул къямадиярттавассагу. ДакIнийн дичлан бикIай ххаллилну дургьусса рольлу: Фердинандлул (Ф. Шиллердул «Коварство и любовь»), Оьмардул (М.-Х. Пашаевлул «Оьмар ва Аьишат»), ХIажиявл (М. Чариновлул «ХIажияв ва ХIабибат»), У. ХIажибаговлул «Машади Эбадлувасса» Сейраннул ва «Аршин-мал-Аланнувасса» Аскердул ва чIярусса цаймигу рольлу. Гьунар бушивруцIун, ябацIансса ушивруцIун, ХIасан Буттаев ия тIар давриву низам дусса артист. Лап усттарну ккаккан дайва тIар гьарцагу сипат.
Ванал хIасул дурсса сипатирттая чIявусса чивчуну бивкIссар «ЦIусса ххуллу» ва «Дагестанская правда» кказитирттай. Хъинну яргну ккаккан дурну диркIун дур ванал Д. Жабардил «Севиль» тIисса спектакльданувасса Аьбдуллабеклул сипат. Цара-цасса куццуй усттарну ккаккан дан бюхъайва ххуйсса, хъинсса инсаннал ва оьсса, оьккисса инсаннал хасиятру. «Аршин-мал-Алан» спектакльданувасса Сулайманнул ва Мухтаровлул «Аланнул кулпат» спектакльданувасса Атал. Ванал хIасул дурну диркIссар В. Дараселил «Виричу Киквидзе» тIисса спектакльданувасса виричу Киквидзел сипатгу. Бусалардавун агьсса ЯтIул Аьралуннал бакIчи, спектакльдануву авторнал ккаккан увсса куццуй, жагьилсса, оь кIирисса акъарча, бакI магъулун щусса, тIайлашиврухлу дакI дарцIуну талатисса талатала ур. Иш багьний кIири ичайссагу ур, душмантурай рахIму къабайссагу ур.

«ЯбацIансса, дакIния къадуккансса сипатру чIярусса хIасул дурссар ХIасан Буттаевлул, – укун дакIнийн утлай бия театровед Гулизар Султановал, цил аьпа баннав, артистнал 90 шинал юбилейрацIун бавхIусса мажлисрай. – Ми дур М. Аьлиевлул «ПартIу ПатIима» спектакльданувасса АхIмадлул (Цинмагу талихI хьуссия тIар ХIасан Буттаевлущал ПартIу ПатIимал роль дугьан), ХI ЦIадассал «Уссал усттар» спектакльданувасса Узаирдул. Миннувугу ца яла ххаллилмур даву хьуссар ЦI. Камаловлул «Интикьам» спектакльданувасса Сурхай-ханнал роль.

Надир-шагьнал аьралунная бавсса Сурхай-хан ур цала халкь буруччинсса чараннах луглай. Цамур ххуллу лякъин къабювхъукун цува канийн лаглай ур, цала аьрал хIадур хьуннин душман айгьиншиврул. Хъунмасса буруккинттаращал, вас-ццахлищал ва кьюлтI дан къашайсса ххаришиврущал бухIлай ур га хъанахъимур. Чапхунчинал лажиндарайн увккун, душманнайнсса сситтуй ва цала халкьуннаясса пахрулий тIий ур: «Шагь! На ххарину ура ттула аьрщарай укун чумартсса ник хъун хьуну душиврия. Мунищала архIал пашманнугу ура оьхIалсса чапхунчитуращал талай укунсса къучагътал литIлай буну тIий». Ганащал Хан-Муртазааьлил роль дургьуну ивкIсса Шамил Керимов (цал аьпа баннав) ур «Илчи» кказитрайсса ца статьялуву дакIнийн утлай, цана га Сурхай-хан куна чIалай ия тIий. А. Сухово-Кобылиннул «Свадьба Кречинского» спектакльдануву Ахпуевлул (Расплюевлул) рольдания махърив цукунчIавсса щак къаливчIуна ХIасан Буттаев бюхттулсса гьунарданул артист ушиврий. Ва спектакль ххал бувсса, Москавлия бувкIсса пишакартал ганайн Лакрал Ильинский тIий бия».
Мукунма бюхттулсса даражалий кIицI дай Г. Гориннул «Забыть Геростата» спектакльданувасса Театрданул инсаннал роль (режиссер В. Эфендиев). «Цума-цагу инсаннал цалар жаваб дулайсса дунияллий унийгу, дунияллия лавгун махъгу», – вай агьамма геройнал махъру хьуну бур спектакльданул гьанусса пикрину ва хъунмур мяъна-мурадну. Ттизаманнул костюмравусса Театрданул инсан Буттаев жула заманнул инсаннал ярунних уруглай ур жула эралийн бияннинсса IV-мур ттуршукулул инсаннах. Артистнан га чIалай ур паракьат дакъасса къюкI дусса, тIайлашиву ччисса ва му дуручлачисса инсанну, мукун ккаккан уллай ур тамашачитурангу. Вас-ццахлищал уруглай ур га тамашачитурал симаннавун, гайннайн инсаниятрал кьадарданул ялувсса къюву цащалла кIидачIин оьвтIий. Театрданул инсан сахIналийн уклай ур гьар захIматсса ишираву, гьуртту хъанахъиминнайн асар биян банну, гай оьшивурттал, тIулдакъашивурттал чул бугьан къабитансса хIарачатрай.
Дунияллия гьан чансса хьхьичI ХI. Буттаевлул дургьуну диркIссар К. Мазаевлул «Мусил чIимучIали» пьесалиясса спектакльдануву цурдалусса къарил Чамастаннул роль. Гьамин, хъамитайпалул сипатраву увккун ивкIссар артист сахIналийн. Чамастан тамашачитурал хьхьичIун буклай бур чакмардаву, хъарайх ттупанчагу бувтун, чантайлущал. Ххяллуясса кьун кунма загълунсса, кьянкьа-кьурчIисса, кьариртсса мащилий цинма цуппалу оьрму бутлай вахIши хьусса Чамастан бур хъамитайпарив ягу адаминарив личIи бан къашайсса тайпалул инсан. Артистнал хIасул дурну дур пашмансса кьадар бусса хъамитайпалул сипат, ялун кьянкьа-кьурчIисса бухьурчагу, дакI хъинсса, хасиятрал иминсса.
ХIасан Буттаев дакIний ливчIун ур интеллигентсса, дакI хъинсса, архIал зузиминнал хIурмат-иззат бусса, ххаллилсса насихIатчи, ххаллилсса ппу хIисаврай. Хъинну ххирая тIар ганан цала пиша ва муния пахрулий икIайва. Бугьара хьусса ванал арсру ччя-ччяни дакIнийн бутлан бикIай: «Явара, мугъаятну бикIияра ттул лажин ятIул дичин дансса, ттул цIа щяв рутансса тIул зущара къадуккан», – тIийна икIайва ппу тIий.
«Илчи» кказитрал хъунмур редактор Качар ХIусайнаевал дакIнийн бичавурттава:
– ХIасан Буттаев буслай ия дахьа зий айивхьусса жагьилсса артист театрданул каялувчитурал шагьрулийн гьан увсса чIумал, та заманнух бурувгун, ххуйсса ссайгъатгу, хIурматругу, цIардугу цаятура дурукун: «Навания паччахIлугърангу, партиялунгу хъинну аьркинсса, халкьуннангу бусравсса давриха зий усса ура», – тIисса пикри хьуна. Мяйжаннугу, цала пишалух эшкьи хьуну зий ивкIссар бусса оьрмулий ХIасан Буттаев. Га хъунасса даражалул усттар ия, хъунасса даражалул артист ия. Билаятрал яла хьхьичIунми театрдаву зун бюхъансса даражалул артист ия. Швыдкой Дагъусттаннайн увкIсса чIумал, лап махIаттал хьуну ия: «Провинциярдайгума бюхттулсса даражалул артистътал бусса бур», – тIий. Нажагьссавагу артист къауккайссар сахIналийн, хаснува халкьуннал цIанин лайкь хьусса, хъаннил роль дургьуну. Валерий Эфендиевлул цахьва: «Ина дугьан багьлай бур хъамитайпалул роль», – увкукун: «Дугьан багьлай бухьурча, дугьанна», – увкуна, дугу-дургьуна. Га хъамитайпалул роль дургьуну сахIналийн увксса чIумал, тамашачитураву ца гьавас бия.
Дурккусса акъанугу, ХIасан Буттаев хъинну интеллигентсса гьанна бусса инсан ия. Цалва пишагу ганан тирхханнугу, дардгу дия. Дард дурккусса акъашиврия, гьарзат цанма кIулну ччимур кIулну бакъашиврия дия. Циняв цалва гьунарданий ххигу-ххишалану мукIруну бухьурчагу, ХIасан чIявумур чIумал ташвишну икIайва. Москавлив фестивальданийн «Кречинскийл хъатIувасса» ванал дургьусса Расплюевлул рольданувасса монологращал тIайла уклакисса чIумал, ХIасаннун хъинну гьан ччай бия. «Москав ккаккан, аьлахъан гьан гъирарай акъара, – увкуна ганал. – Мяйжаннугу гьунар бусса артистрав нава, юхссагу вай оьванма махърурив кIул хьун ччай ура», – куну. ХIасаннущал режиссернан зун, ца чулуха, бигьа къабикIайва. Гьарца цала геройнал реплика ванан шахьан дурну, лялиян дурну диян дан ччан дикIайва тамашачиначIан. Гьарца мукъул, гьарца хIарпирал, гьарца интонациялул бакIрай ацIлай икIайва. «Ва циванни укун тIисса, на укун ацIан циванна аьркинсса» тIий, режиссер авара айва. Хасиятрал иш бакъая. Га мяйжаннугу дардирай икIайва, цала геройнал дакIниймур, цаламур дакIниймур кунма, кIулну ччай. «Хъинни, хъинни, варч, ссибизлай циван ура? На ина увкумур баннахха. Ттун так ва нара дуллалимур циван дуллалиссараври кIул хьун ччисса!» – учайва режиссернахь. Цахьва цува мур-мургу тIий, мудан канихьнасса пIапIрусгу ссупI тIий, гьантIиссия кулисардахун. Амма спектакль тамашачинал хьхьичIун бувккукун, залдануву ганал гьунарданий хIайрансса тамашачитуран хъис пикри къабагьантIиссия, циксса дард-хажалат ккурхIуссарив муниннин хъунасса артистнал. ХIасан так сценалийн уккаву гьа шайва сцена буцIиншиврул, тикку хъанахъимунийн тамашачи вих хьуншиврул.
Зулайхат Тахакьаева