Лакку маз: аьламатру ва эмаратру
ХьхьичIмахъ
Лакку маз багьайсса куццуй уттигу ххал къабивгьусса, хъирив къалавсса мазну чIалай бур ттун. Мунияту мазрал сакиншиннагу, му ишла баврил тIалавшиннугу мяълумну кIулсса чIявусса бакъар. КIулгу ча хьунссар: школалуву мунил лексикагу, грамматикагу лахьхьин, му ишла баврил кьараллу, лакран цачIусса чичрулулмур мазрал тIалавшинну ххал дигьинсса дарсру, ссятру хъинну чансса дур. Мунил морфологиярив, хаснува существительный ва глагол, хъинну пурмардал авадансса бур, мазрал (гъалгъалул) «тямаданугу» синтаксис бур, ччимур мукъуя жумлалул (предложениялул) ччимур член бансса каши дусса. Масала, цIанил (существительныйрал) мукьцIалунния лирчусса падежру (даххана хъанахъисса пурмарду) дур, ми циняр пурмардугу му мукъуя жумлалун аьркинсса член бан ишла хъанай дур. Масала, канихь тIисса падежрал пурмалия бан бюхълай бур ччарча определение (канихьсса лу, канихьмур пиша), ччарча обстоятельство (лу канихьну). Ми оьрус мазраву кунмасса, так суффиксирттал кумаграйну ляхъан байсса, словардавунгу бичайсса прилагательныйрду, наречияртту (гъалгъалул бутIри) бакъарча, дайлитIулул хъирив сипатрал, тагьарданул суффиксру бивхьуну, аьркинсса предложениелул члендалийн кIура дарсса кIайра падежирттал пурмарду дур. ЦIанил хьхьичI духьурча падежрал пурма, ца-ца чIумал хасъсса суффикс -сса аьркин хъанайгума бакъар (БакIуй мащи, аьрайн гьавккури ва ц.).
Тагьар укунсса духьувкун, маз ххираминнангу дакI дакьинссар, учительтурангу кумаг хьунссар тIий, ттун пикри хьунни цаппара захIматсса, цалийн къабувкIсса масъаларттая ттуламур пикригу бусан. Миннуву бур мукъул пурмарду тIайлану дузал даврийн, махъру зумух ласаврийн (орфоэпиялийн), махъру тIайлану чичаврийн (орфографиялийн) багьайсса масъалартту.
Уттигу багьайсса куццуй хъирив къалавсса масъаларттуну хъанай бур жула лугъатру ахттар баврицIун бавхIусса кIанттурдугу. Жува буру I966-ку шинал С.М.Хайдакьовлул чивчусса «Очерки по диалектологии лакского языка» тIисса луттирай гьашиву дурну, куртIну лугъатирттаха къазий. Масала, ттун къакIулссия хъювхъиял гъалгъалуву чIачай пурмалул ахирданий -й бикIайшиву (цIуллу аннай, хъинну учIаннай). Сайки бувагу ххал бивгьуну бакъар ккуллал лугъат – ттучIа ца студенткал мунияту дипломрал даву чирчуна, чIявусса ттинин элмулуву ялун къаливчусса затру муниву буссия. Мукунна дакъар хасъсса даву вицIхъиял лугъатрая бусласисса: чIявуми жула лингвистътал бур, ай, П.К.Услардул ХIХ-мур аьсрулий лакку мазрая чирчусса давриву му лугъатри ххал бивгьусса тIий, мунал информант Аьбдулла Оьмаров ккуркличу ушиву хIисавравун лавсун. Амма му мукун бакъар, Н.С. Джидалаевлул[1] ккаккан бувну бур тава заманнай лакку мазрал циняв лугъатирттал ялттусса литератур мазрал жура сакин хьуну бивкIшиву, му маз, гай-гьай, циняв дурккусса лакрангу кIулну бивкIссар. С.М.Хайдакьовлул мунийн «старокумухский диалект» увкуну бур, гьамин му «диалектрай», тIайлану учин, бухмур литературий мазрай, чирчуну дур сайки жула заманнай (ХХ-мур аьсрулул дайдихьулий) Аьли Къаяевлул элмийсса давурттугу («Лакку маз ва тарих», «Лакку мазрал грамматика»). Му П.К.Услардул грамматикалуву (I890) ишласса мазгу та заманнайсса литературий маз бушиву тасттикь бансса ягу инкар бансса цучIав къаувккунни. Му мазравусса личIишивуртту цIана дур чIявуми лугъатирттавугу (Лакку билаятрал кьиблалул къирагърайсса Хъусращиял лугъатрая тIайла хьуну, ухссавнил къирагърай, ЦIахъардал дазуйсса Кьубиял лугъатрайн бияннин), ххишалдаран мува маз бур Аьли Къаяевлул ишла бувмургу, та чIумал Гъумучиял лугъат хъинну баххана хьуну бушиврухгу къулагъас къадурну. Муниятура на тIутIисса, цуппа вицIхъиял лугъатгу хъирив лавну, уттигу ххал бивгьуну бакъар. Гьай-гьай, бухьунссия Аьвдуллагьлул цала лугъатравассагу махъру, вариантру ишла бувну, амма мугу кIул бувну бакъар. Масала, му давриву бакъар вицIхъиял лугъатрал ца яргсса аьламатну хъанахъисса, цаппара кIанттурдай аьчух чIурду (гласныйрду) бакъа хъанахъисса тагьар: кIлясса (лит. кIяласса), хьри (лит. хьхьири), хлу (лит. ххулув) ва ц.
Мадарасса цIусса затру кIул хьунссия жунма багьайсса куццуй хъусращиял лугъатгу ххал бивгьуну бивкIссания. Му литератур мазрал журалун ккалли бувну кьабивтун бур. Амма муниву ччарча лексикалуцIун, ччарча махъру сакин шаврицIун, ччарча грамматикалуцIун бавхIусса затру бур цIанасса литератур мазраву баххана хьусса; масала: авгьунни (лугъ.) – агьунни (лит.), буххьулу (лугъ) – бухкIулу (лит.), вищату (лугъ.) – вища (лит.), театрданухун гьан (лугъ.) – театрданувун (театрданийн) гьан (лит.), танаха дацин (лугъ.) – таначIату дацин (лит.) ва м.ц. МахIатталсса зат, лакку мазрал глагол ахттар буллалисса ХI.Б.Муркъилинскийн, С.М.Хайдакьовлун, Н.С.Джидалаевлун. И.Х. Абдуллаевлун хIисав хьуну бакъар глаголданул 3-мур лицорал* пурмарду (учIай, ласай, чичай) кутIа причастиялия хьусса душиву, миннувугу хьхьичIва тасттикь бай бутIа -ри (-р) бивкIшиву, му яхьуну бунува ккуллал, ваччиял лугъатирттаву (учIайр, ласайр, чичайр). Му бутIа бусса куццуй яхьусса цIуххай формарду хIисав хьунурагу дакъар (учIайрив? ласайрив? чичайрив?). Циван? Ми дакъатIий П.К.Услардул давриву, дакъатIий оьрус мазравугу цIуххай наклонение.
Лугъатру ххал бигьинми уттигу букканхьуви куну, на ттула чичрурду хас данна литератур мазрацIун бавхIуми масъаларттан. Миннуву ца яла ччанавккумур хъанай бур жинсирал (грамматический классрал, группалул) масъала.
I.Лакку мазраву жинсирал категориялул бугьлагьисса кIану. Жинсиравун буххайсса ва жинсирдайх баххана шайсса махъру
Лакку мазравугу, чIявуми дагъусттан мазурдивугу (авар-аьнди-цезналми, даргиял, табасараннал, арчиял) хъунмасса, хъинну агьамсса кIану бувгьуну буссар жинсирал категориялул: яни цавай махъру (цIарду ва цIардуну ишла бувми махъру) буссар жинсирдайх бавчIуну, яни цания-ца жинсиравун бухлай, гайми тIурча (глаголлу, цаппара прилагательныйрду, наречияртту, цаппара падежирттал формарду, мюрш бутIри -ва /-ра, послелогру куна/кунма /кунна) буссар жинсирдайх баххана хъанай, яни цавувасса, баххана хъанахъисса аффиксирттайну жумлалул гьанулувусса цIанил падежрайсса махъ ккаккан буллай (Оьмар увкIунни – ПатIимат бувкIунни, ПатIиматлул къатта бавхьунунн, хъю дархьунни).
Жинсирал категориялуцIун бавхIуну чIурчIав дансса масъаларттуну хъанай бур вай затру:
- I) Цинявппагу цими жинс буссар (грамматикалул термин хIисаврай ва махъ ишла банна бур учаймур жинсирай), ссайн бувнур му кIул байсса?
3) Мукъул формарду (падеж, аьдад) сакин шавриву жинсирал цукунсса кIану бугьлагьиссар?
4) Жинс ккаккан дайсса аффиксру ва миннул вариантру.
- Жинсирдал аьдадрал хIакъираву.
- Жинсру личIи даврил мяъналуцIун бавхIуи хIуччарду.
Ва ишираву чIалай бур хъинну архсса заманнаясса ишара лирчIун душиву – ляличIину ккаккан бувну бур арантал, бияла цахь буми, активми хIисаврай, учиннуча, яла бусравми, гьаз бувми ми хъанай бур. Махъми затру, ца жинсиравун дирчуну, мунил вив цIубутIуй личIирагу дурну дакъар. Му зат тасттикь хъанай бур: I) ккаккан бай цIанинкIанайми ца аьдадрай баххана хъанахъисса куццуву: ганал (адиминал) – ганил (щарссанил, оьлил, ницал, бакIрал, чарил); 2) суффикс -ма так арантурал цIардащал ишла хъанай бур, -мур – циняв махъми мукъурттищал. Яла махъ цIардал кIира жинс – бур ва дур – личIи даву цищава мазраща лаласун къавхьусса масъала бур: бухьунссия та заманнай ца цукунсса бунугу хIучча, яларив му хIучча бяйкьуну, цIарду хIала дурххун дур. Инсантал – кIулши думи, ва затру – кIулши дакъами личIи шаврил масъалагу щалва чулийн багьсса бакъар. Циван? Мукун учинсса хIучча жула так ца бур: инсаннайн цу? учайссар, къаинсаннайн (затрайн) – ци учайссар (щил? – ссал?..) тIий буру жува. Му цIана мукун бур, амма та аьвзал заманнайгу мукун учайсса бивкIшиву жунма къакIулли. Литератур мазраву ца цамургу хIучча буссар хъами арантуращал архIал кIулши думи затирттавун бухлай бивкIшиву тасттикь буллалисса. ЧIяру аьдадрал пурмардаву ккаккан бай цIанинкIанайминнул ляхбутIрайну ми кIива жура личIи хъанахъишиву: гайннал (инсантурал, арантурал ва хъаннил) – гайннул (махъми затирттал). Амма мукунсса ишлашин ттун ттизаманнул грамматикалуву бакъа хьуна къабавкьунни. П.К.Услардулгу хъаннил цIардан кIанай гайндул ишла бувну бур (арантурал – гайндал), жула чичултрал мазравугу сайки циняннал, хъаннияту гъалгъа тIутIийни, гайннул тIий чивчуну бикIай. Ча, учин ччимур цир: лакку мазраву личIи дурну диркIун так кIира жинс: арантал ва цинярда махъми затру. Так яла, махъ, цайми жинсругу личIи хъанан диркIун дур, амма хъами махъми затирттая личIи бансса мажал лакку мазран къавхьуну бур. Циваннив ялунгума хъами душварая личIи бувну, рухI думи затругу дусса жинсирава (бур) буккан бувну, так рухI дакъами затру духхайсса жинсиравун (дур) бивчуну бур. Так махъ заманнай бур хъами му жинсирава буккан хIарачат буллай, стилистикалул ресурсру ишла дурну.
- Мукъурттил пурмарду сакин шавриву жинсирал бугьлагьисса кIану.
Арантурал жинсиравун буххайсса чIявуми мукъурттил зунххи падежирттал гьану сакин хъанай бур ляхбутIа -на- ишла бувну: чувнал, арснал, ласнал, ханнал, малланал, учительнал ва ц. Так цаппара мазрал чIанулува бивкIсса мукъурттил пурмарду цамур куццуй хьусса дур: бутта-л, уссил (уссу-й-л), оьрчI-а-л, ттатта-л. Мува ляхбутIа цIанинкIанайминнуву бушиву ялув кIицI лавгун буссар (ганал).
Бюхъай цIардавугу, цIанинкIанайминнуву кунма, гайми мукъурттиву -ни- бивкIун бикIангу: душ-ни-л, щарсса-ни-л, дакI-ни-л, ар-ни-л … ЦIана лугъатирттаву ва ляхбутIа бусса махъругу гьарзасса бур: чIи-ни-л, сси-ни-л, къат-ни-л (лит. мазраву -лу- бусса кIанай).
ЧIяру аьдадрал пурмардаву тIурча яла ишламур аффиксну хъанай бур -тал, хаснува цайми мазурдива букIлакIисса мукъурттиву: кумагчи-тал, усттар-тал, учитель-тал … ЧIяру аьдад цайми аффиксирттал кумаграйнугу шайсса дунугу (уссу-рвал, ссурахъ-ал, оьрчI-ру, зузал-т, мурчIу-лт, ттатта-хъул …), амма ми чанну ишлану бур, цивппагу жинсирацIун бавхIуну бакъар.
- Жинсирал категория ишла бавриву хьуна дакьлакьисса захIматшивуртту дархIуну дур муниву ишла байсса жинсирал аффиксру гьарзасса бушивруцIунгу, цаппара пурмардаву ми бакъа хъанай ягу чан хъанай бушивруцIунгу.
3-мур жинсирал аффикс -б-, н-лул хъирив м-лийн кIура бавну бур (ттунба – ттунма – ттумма ), кIилийнусса бб пп-луйн кIура бавну бур (цубба – цуппа).
2-4-мур жинсирал аффикс мукъул бакIрай аьчух чIунил хьхьичI бур д- лул журалий (дизан), мархлул вив аьчух чIунил хъирив бур -р-лул журалий (дирзунни). Пурмалуву кIива аффикс цачIун хьуний, ми кIивагу жура цачIу хьуна бакьлай бур (цурда). Вай кIилийнусса аффиксру чIалай бур, масала, вай мукъурттиву: цува (I) – цуппа (3) – цурда; шава – шаппа – шарда; кьатIувай – кьатIуппай – кьатIурдай.
Хъиривмахъ
КутIа буллай, учин аьркинну бур: жинсирал категория лиллалисса, зия хъанахъисса категорияр. Му мукун бушиву ккаккан бан буцинна кIива хIучча:
- Лакку мазраву диркIун дур кIану ккаккан байсса, ахирданий жинсирал аффиксру бусса падежирттал серия, кIану ккаккан байсса цIардаву ва наречиярттаву: арив /ариб /арир; кьатIув /кьатIуб/кьатIур; щяв /щяб/щяр ва ц. Ва формалийн цаппараннал инессив тIий бур (виваллил падеж), амма ва инессив дакъар, инессиврал буссар аффикс -ву (цуппагу -бу-лул вариант), му кутIа барчагу жинсирдайх баххана къашайссар. Ва тIурча гьартасса кIану ккаккан байсса пурма дур. Вай кIирагу сериялул падежругу личIи-личIину хъанай дур:
Интерэссив: ратIув – ратIату – ратIух – ратIув(н) –ратIуппай
ЦIана ва журалул (интерэссив) пурмарду жинсирдайх даххана хъанай дакъар, амма яхьуну дур цаппара лугъатирттавугу, мукъурттил пурмардавугу (щявикIу – щяпбикIу – щярдикIу; лурсса, ялурзу ва ц.).
Бакъа хъанай бур жинсирал аффиксру л-лул хъиривгу: щала билаят (щалва билаят), щала дуниял (щалла дуниял), цала арс (цалва арс), цала душ (цалба/цалва душ), цала щарсса (цалда/цалла щарсса). Цаппара мазрал къаралчитал бур укун махъру ишла буллан къадагъа дуллай, ми дахханашивуртту хьун къаритлай. Му къабюхъайсса затри. Ва процесс байбивхьуну бур ХIХ-мур аьсрулийва, укунсса вариантру ккаккан бувну бур П.К.Услардулгу. Мунияту маз цила ххуллийх цуппа най битан аьркинссар: бикIуча ми личIи-личIисса, литератур мазраву кьамулсса вариантруну.
Баххана хьуну, личIисса мяъна хьуну дур инфикс -в-лул цаппара кьиблалул лугъатирттаву: миннуву ишла хъанай бур баххана къашайсса инфикс -в- : мурхь кьавкьунни (3 жинс) – къяртта кьавкьунни (4-мур жинс, лит. мазраву – кьаркьунни).
Укун лакку мазравугу жинсирал категориялуву личIи-личIисса дахханашивуртту хъанай дур.
Филологиялул элмурдал кандидат, доцент Р.Г.Эльдарова, Дагъусттаннал культуралул лайкь хьусса зузала.
____________________________________________________
[1] Джидалаев Н.С.Поэтика лакских эпических песен.К истории формированя литературного языка. – Махачкала, 2001. С.10-58.
Использовано в качестве термина. Жинс используется в другом значении – гр. класс. (для ред.)
[2] Ва махъ, элмлул термин х1исаврай, ишла буллаиссар Иш-тагьар эквивалент бакъар. (для редактора)