ХIукмурду инсаннал ялапаршиндарал даража гьаз баву мурадрайсса бикIан аьркинссар
Халкьуннал Мажлисрал депутат Артур Анварович Исрапиловлущал ЦIуссалакрал райондалий щаллу буллалисса масъаларттая бусласисса ихтилат.
– Артур Анварович, хIакьину Чапаевкаллал школалийнсса вила аьрххилул мурад ци буссарив бусарча ччива.
– Ноябрь зурул 4-нний щалагу жула билаятрай лахъа-хъунну кIицI дунни хъуннасса агьамшиву дусса байран – Аьрасатнал Халкьуннал цашиврул кьини. ВаницIун бавхIуну, ттун ччан бивкIунни нава дуклай, зий ивкIсса школалул дуклаки оьрчIащал ва учительтурал коллективращал хьунаакьин. Ттула цалчинмур пишагу тарихрал учительнал пиша бухьувкун, хъуними классирттал оьрчIахь байрандалул агьамшиврия, ванил тарихрая, та оьлувкъусса заманнуя балжину бусан ччай бия. Та чIумалгу (Смутные времена) жула билаят буруччин, Аьрасат цIу буккан бан бювхъуссар Аьрасатнал халкьуннал цашиврийну. Тания махъсса тарихравугу, билаятрайн захIматсса кьинирду лирксса чIумал, жува цашивруллу ххассал бувсса. ХIакьину хасъсса аьралий операциялийгу цинявппа миллатирттал вакилтал цачIун хьуну, хъачIрай хъачI дирхьуну аьмсса мурадру буручлай тIийру жува ххувшавуртту ласласисса. Ттун вай гьарзат кIулну, бувчIуну ччай бия ялун нанисса никиран, ччай бия вайннал жулла чувшиврул аьдатру дуручлай, жулва хьхьичIвассагу, цIанассагу вирттаврая эбрат ласлай. ЧIявусса дагъусттанлувтал, миннавух жула лакгу, бур хIакьинусса кьини хасъсса аьралий операциялий дазу дакъасса чувшиву ккаккан дуллай, Ватандалул цIаний жанну дуллай.
– Ччя-ччяни учIарав ина цIуминалийсса школардайн, хьуссарив хьхьичIрагу укунсса хьунабакьавуртту?
– Сант дирирсса чIумал ЦIуссалакрал райондалийссагу (духмур), цIуминалийссагу школардайн иян хIарачат бара. «Агьаммуниясса ихтилатру» школардай мудангу тIалавну бур.
– Лайкьсса инсан гьарма цалашиврий ихьлан бикIай. 1-мур ЦIувкIуллал жямат ина ЦIувкIратуссар тIий бур, цIуссалакрив ина цалар тIий бур?
– Жунма, гьарица инсаннан, цала мархри кIулну бикIан аьркинссар. Ттул ппу Анвар 1-мур ЦIувкIратуссар. Ттун буттая хъунмурчIин жяматрал бусласимунийнур кIулсса.
КIицI лаган ччива, ЦIувкIуллал жямат цала аьдатру дусса, хъамал ххирасса, хъинну куннал кув бувгьусса, кьини дуркний лагма лагайсса, захIматшивурттаву цачIун шайсса инсантал бур. Му чулуха вайнная эбрат ласун бучIир цайминнангу. Шичча най бур ттул мархри.
Гьай-гьай, ттул ватан хъанай дур ЦIуссалакрал район. На увну, хъуна хьуну ура шикку, ттул агьлу-авлад, гъан-маччами шийх бур.
– Утти цIюрувкьумуния. ЦIуссалакрал район бизан баврицIун дархIусса, чIярусса захIматшивурттащал хьунадакьлакьисса район дур. ХIакьинусса кьини хьхьичI ххуттайн ласун багьлагьисса агьамсса масъалану цумур чIалай бур вин?
– Жува ци дулларчагу, цукунсса законну ва хIукмурду кьамул булларчагу, ми хьхьичIва-хьхьичI агьалинал багьу-бизулул шартIру ххуй даву, ялапаршиндарал даража гьаз баву мурадрайссар бикIан аьркинсса. ХIакьину билаятрай захIматсса чIунну душиврулгу, цIуссалакрал масъалартту хъиннува захIмат буллай бур. ЦукунчIав щаллу хьуну чулийн буклай бакъар бизан баврицIун бавхIусса масъалартту. Къатри дурну, дацIан дуврача куну, мунийну гьарзат щаллу хъанай дакъархха. Инсантуран шартIру дузал дан багьлай бур. Чаннал, щинал, гъилишиврул масъаларттал азурда бувну бур жямат. ХIатта 4-5 шинал хьхьичIсса тагьарданух бурувгун, цIана ххуй чулиннайсса дахханашивуртту хьуну дур вай масъаларттал чулуха. ХьхьичI ххуттайн ласун багьлагьисса агьамсса масъаларттавух кIицI лагавияв канализациялул система зузи даврил масъала. Му агьалинал оьрмулун чара бакъа аьркинсса шартIри. Бизан баврил программалул лагрулий дурну диркIсса канализацияртту, цила чIумал тIайла дакъа дурну дур. Му давриву диялдакъашивуртту диркIун дунугу, кьамул дурну дур. ХIакьинусса кьинигу ми зий дакъар. Цалчинсса канализациялул сетьру дурссия ацIра шинал хьхьичI Аьхъардал, Шушиял, ЦIуссачIурттащиял шяраваллаву. Царагу зий дакъассар ттигу. Миннуяр махъ, кIийлчинмур, шамийлчинмур этапрай дурмигу дакъар зий, давриву гъалатIру, диялдакъашивуртту хьуну дуну. ЦIана ва масъала ххишаласса къулагъасрайн лавсун бур. На навагу ва масъала цимилагу ХIукуматрал сессиялий гьаз бувссар. ЦIуну ивтсса ХIукуматрал председатель жула депутатътуращал хьунаакьлакьисса чIумалгу мунил хIакъиравусса ихтилат бувссия. ЧIярусса арцу харж дуллай буру, давуртту дуллай буру, агьалинан асар хьунсса бигьашивурив цукунчIав хъанай дакъар. ЛичIи-личIисса багьана-сававрттайн бувну, хъунмурчIин жула строительтал, подрядчиктал, заказчиктал сававну, аьркинсса давуртту дурну къуртал хъанай дакъар. Давуртту къуртал дансса чIун цимилгу махъун дуртунни. ЦIана вай масъалартту ХIукуматрал председатель МахIаммад Рамазановлул цала къулагъасрайн лавсунни. Ми масъаларттаха зузисса ванал хъиривчу ччя-ччяни учIай цIуминалийн, давуртту цахъи чялиш дурккунни. Цинявннал аьмсса хIарачатрайну система зузи дан бюхъанссар тIий ура.
Гьай-гьай, яла агьаммур, ччяни щаллу бан багьлагьимур социал масъала бур шийхсса инсантурансса къатри дурну къуртал даву. 900-нния лирчусса къатри дур хIакьинусса кьини къуртал къадурсса. Уттигу ва масъала махъун бувтунни. Масъала махъун бутлатиссаксса, ваницIун цаймигу ххи хъанай бур. Инсантал чIяву хъанай бур. Бизан буллалиминнал оьрчIру, оьрчIал оьрчIру, минналгу оьрчIру хьуну бур. Миннангу аьркинни къатта-къуш.
Ялагу, ца агьамсса масъала – аьркинну дур правовой статус. ЦIана ЦIуминалийсса аьрщи духлай дур Къумтуркъалаллал райондалувун, агьалинал масъаларттаха зий дур ЦIуссалакрал район. Гьаз хъанай бур аьрщарал масъала. Жу дулару жула разработкартту, ххуллурдал карта, цукун бикIан аьркинссарив ккаккан бувсса. Ва масъалагу щаллу бувну, чулийн буккан бан аьркинни инсантураща ихтиярду дусса (правоустанавливающие) документру бан хьуншиврул цала аьрщаран, къатран.
– Барчаллагь, Артур Анварович. Вай циняв масъаларттугу щаллу хьуну, ЦIуссалакрал жяматгу, жувагу ххарисса чIунну ччяни дучIаннав.