«Илчи» кказитрал редакциялий, цIакь хьусса аьдатрайн бувну, шайссар лакрал хьхьичIунсса инсантуращалсса – личIи-личIисса пишардал, сянатирттал заллухъруннащалсса хьунабакьавуртту. Ва ххуллухь жу хьунабавкьуру жагьилсса аьлимчув, программист, спортсмен, ГьунчIукьатIрал шяравасса Штанчаев Хайруттин Баширдул арснащал.
Октябрьданул 19-22-нний Красноярскалий СФУ-рал (Сибирский федеральный университет) базалий хьусса, щалвагу билаятраясса хьхьичIунсса командартту гьурттусса Аьрасатнал спортивный программированиялул чемпионатрай Хайруттин Штанчаев хIаласса Дагъусттаннал сборный командалул бувгьуссар 2-мур кIану.

Техникалул элмурдал кандидат, Дагъусттаннал паччахIлугърал технический университетрал ИБиПИ-лул кафедралул доцент, «Салаватстекло Каспий» заводрал АСУТП-рал хъунама инженер, «Инженер года 2016» конкурсрал цалчинмур турданий ххув хьума, «Молодой заводчанин – 2017» тIисса Республикалул конкурсрал лауреат, спортивный программированиялул Дагъусттаннал чемпион (2024 шин), спортивный программированиялул СКФО-рал чемпион (2026 шин), элмийсса 17 даврил (вайннувух ЭВМ-рансса программарттал паччахIлугърал регистрациялул 5 свидетельство ва ВАК-рал рекомендацияну ккаклакисса 6 публикация) автор. ЧIярусса шиннардил мутталий бувсса захIматрахлу, ларайсса пишакаршиврухлу Хайруттин Штанчаев лайкь хьуну ур Дагъусттан Республикалул ХIукуматрал чулухасса, Дагъусттан Республикалул Промышленностьрал ва энергетикалул министерствалул чулухасса Почетная грамотарттан. Хайруттиннущал ихтилат бувансса темарду чIярунугу, хIакьинумур ихтилат хьунни хъунмурчIин спортрал программированиялийн багьайсса.

– Хайруттин Баширович, цал буси виятува, вила мархраяту.
– Ттун 38 шинни. Увну ура на МахIачкъалалив Гьун­чIукьатIрал шяравасса Баширдул ва Гюльназлул кулпатраву.
На буттал шяраву, Гьун­чIукьатIрал дянивмур даражалул школалий, къуртал бувссар 7 класс. 1999-ку шинал шагьрулийн ивзун, МахIачкъалаллал 28-мур школалий 11 классгу бувккуну, увхссара Дагъусттаннал паччахIлугърал политехнический институтрал информатикалул ва управлениялул факультетрайн. Инженер хъанай, ххюра шинай шиву дуклайгу ивкIун, яла мукьра шин дурссар шиккува аспирантуралуву дуклай. Муния шинай вава вузраву, вава факультетрай, информациялул мюхчаншиврул ва программный инженериялул кафедралий зий ура.
Ттул нину-ппу цIана Ставрополлал крайрай Минводылий ялапар хъанай бур. Ппу тийх Мостоотрядрал базалул хъунаману ур. Ттул ца ссу бур Аьйшат тIисса, ва Каспийскалив ялапар хъанай бур. Ттул кулпат бур къумукьнал миллатраясса, ва ттущала архIал аспирантуралуву дуклай бивкIссар, жул дянив бур шанма душ, кIива – школалийн, ца садикрайн заназисса.

– КутIану учин, спортивный программирование цири?
– 2023-ку шинал АьФ-лул Спортрал министерствалул спортивное программирование дуртссар Щалагу Аьрасатнал спортрал журардал реестрданувун. Спортивное программирование хъанахъиссар интеллектуал бяст-ччаллал ца журану, цал лагрулийгу интеллектуал, математикалул, логический ва цаймигу задачартту код чичаврил кумаграйну щаллу буллалисса. Му код цуппагу зун аьркинссар мудан, организатортурал хьхьичI бивхьусса мурадру бигьану ва анаварну щаллу буллай. БувчIин буванна мисалданийну. Вай махъсса, Красноярскалий хьусса, бяст-ччаллал сакиншинначитал бия Аьрасатнал Спортрал министерствалул биялдаралусса Спортивное программированиялул федерация. Чемпионатрал спонсортуравасса цанугу бия «Столото». Ванил чемпионатрал гьурттучитурал хьхьичI бивхьусса ца масъалагу бия спортрацIун дархIусса система щаллу даву, цил мураднугу хъанахъисса, спортрахун агьан ччисса инсаннаща, пишакарну унугу, къапишакарну унугу, личIишиву дакъа, цанна аьркинсса параметрду язи дургьуну, «поискрай» кIисса бивзун, цащала уккансса ца-кIия инсан, сокомандник лякъин бюхъаву, аьркинну духьурчан, футболданий уккан хIатта щаллусса командагума датIин бюхъаву. «Столото», цала лотореялул историярдаха дакъассагу, зий дур спорт хьхьичIуннай давриха, жагьилтурал цIуллу-цIакьсса оьрму бутлатаву машгьур давриха, укунсса, мюнпатсса системартту цалла инфраструктуралувун встроить дуллай. Ва шинал апрельданий хьусса Спортивный программированиялул Аьрасатнал Кубокрай «Столотолул» мукунна заказ дурссия чирилул даврийн дагьайсса, ччинаща мюхтажминнан кумаг буван бюхъансса система. Ччинаща ччимур чIумал, «Столотолул» сайтрайн увххун, мюхтажминнан цалла ка дирссаксса кумаг буван хьуншиврул.
Спортивный программированиялул дуссар ххюра дисциплина: «программирование алгоритмическое», «программирование продуктовое», «программирование систем информационной безопасности», «программирование беспилотных авиационных систем» ва «программирование робототехники».
Спортрал программированиялул федерация цуппа сакин бувссар 2021-ку шинал.

– Щин-бунугу лакку маз лахьхьин ччан бикIарчан, бюхъантIиссарив спортивное программирование ишла дурну ва даву дуван?
– Цалсса къахьунтIиссар. Умуд бур хъиривмур шинал жуща мукунмур давугу щаллу дуван бюхъанссар тIисса.

– Шиккува кIицI лаган, вин хъинну ххуйну кIулну бур лакку маз. Ина кунма марцIну лакку мазрай гъалгъа тIисса жагьилтал нажагьсса бакъа бакъар цIана…
– На Лаккуй дуклай уссияв, ичIувассагу, школалийссагу, лагма-ялттуссагу ихтилатру лакку мазрайсса бикIайва. Ттунна кIулши хьуния махъ буттал ниттичIа, ТIагьиратлучIа, «Илчи» кказитгу буссар. Ттун ххирар ниттил мазрай гъалгъа буллан.

–Жула агьаммур ихти­латрачIан зана хъанай, буси, спортивный программированиялул соревнованиярттай чIявуну ци гъалатIру итххяххайссар? Цаннал гъалатI сававну щалла команда дух хьусса ишругу шайссарив?
– Спортивный программированиялул бяст-ччаллай шайсса гъалатIру къачIявуссар, чIявуну шаймургу – заданиялул, даврил мурад тIайлану къабувчIавур. Ягу заданиялувасса цания-ца пункт хъамабитаву, лях лагаву. Жул дур диялну кьянкьасса, гужсса команда. Жу цачIу зий буру 2022-ку шиная шинмай, куннащал куврив мунияр хьхьичIва кIул хьуну буру. Куннан кув ххуйну кIулсса жуща цания цаннал итабавкьусса гъалатI бакьин буван ччяни ва бигьану шай.

– Спортивный программированиялуву яла захIматмур ци бур?
– Ттухьва цIуххавай, яла захIматмур режим дур. Соревнованиярттайн цамур шагьрулийн левххун бувкIун бигьалагансса чIун, каши къадикIай. Мисалдаран, ва махъсса аьрххилий, левххун бувкIун хъунма хIал къавхьуну, аэропортрая гостиницалийн бувкIун бигьалаганнин, шану лахъаннин, гьурттучитурал регистрациялул ва допускрал комиссиялул лагрулийсса даву, соревнованиярттайннин аьркинсса цаймигу процедурарду дуллан шагьрулувух лечлан багьунни.

– Инава зузисса заводраймур давриягу чан-кьанну буси, ци пюрунтру бувайссар, ми бавриву ци къун ишла бувайссар?
– Жу бувайссар личIи-личIисса ганзшивурттал, форматирттал пюрунт. Вай буван ччимур къун ишла буван къабучIиссар. Жула къундалуву, мисалдаран, чIярусса мах дур. Аьркинсса куццуйсса къун бучIан бувайссар жула билаятрайсса шанма заводрая.

– Техникалул вузравумур, заводраймур даврия махъ, спортивное программированиялунгу дуллуну лирчIсса чIун цукун харж дувара, дуссарив вил хобби?
– Вайннуя махъ шавай учIайхту на дуллан икIара бурчуясса затру: кисри, сумкарду, паспортрансса лажинтру ва цамургу. Соцсетьрай дуссар ттул страничкагу. Бурчу ласара, бучIан бувара Москавливсса шанма ттучандалия. Моделлу, диц-куцру муштаринал цалла увкусса куццуйсса дувара. Ялагу, ттула ссу, Аьйшатгу, цал-цал цIу-цIусса сиптардащал буккай. Ца кьини бувкIунни: «Ттун мукунсса сумка ккавккунни!» тIий. Ити, тIий ура на думуния дуллан, дуллалимур дуллан. Мунил ялагу: «Ттун ца сумка ккавккунни, ца сумка!». Укун цIу-цIусса затру дуллалигу увара.
ГьунчIукьатIув школалий дуклакиния шинайва футболданийгу уккайссияв, Гъумукун, Щарав лагайссияв буккан. Ккуллащалгу цимилгу бувкссару. Махъату Лакку кIанттул Кубокрайгу уккайссияв. ЦIунцIия сававну, футбол кьабитан багьунни.

– Бурчул затру дуллан цукун дакIнин багьуна, ссая айивхьуссияв?
– Ттул цаппарасса шинну хьуссия я бурчуя, я цамур материалдануя ци-дунугу дулланна тIисса пикрирду бакIраву гьанай. Ца кьини кулпат бувкIунни, бурчуя дурсса паспортрал мужаллатгу ларсун, шагьрулуву чуврив буллалисса мастер-классрай дував тIий. Муних урувгун, бурчу укун кьувкьуну бакъар, ва тукун дакъар, та тукун дакъар тIий, ахирданийгу, на ва ттуршийлла ххуйну нара дуванссия куну учав. «Дува, дуван хъанай ухьурча», – увкунни кулпатралгу. Лавгун Троллейбусный кольцорачIату гилунмайсса бурчу баххай ттучандалувун, лавсун бурчул парчагу, дурну муния мужаллат, дулав, ма вин куну. Муния шинай айивхьуссара. Дуваймур карунних дувара – так бурчу, ххал ва ххалаххи.

– Шикку – техникалул вуз, спортрал программирование, тикку – пюрунтру, шинмай – бурчу, вайннул дянив ци дахIаву дуссар, аьмсса ци дуссар?

– Вайннул дянивгу ттул кулпат – бизар хьунна на вай цимурцаннуя тIисса (хъярчирай).

– Вай пишардаву, каруннил бюхъу ва ссавур дакъасса, ялагу ци дур чара бакъа аьркинсса?
– ЧIун, ва дур яла аьркинмур. Нава зузисса материаллая цаява тIурчан, бурчу ччяни зия буван шай. Цал-цал чIивимур душ лякъай бурчуя нара дурмур ттирирзуну тIуркIу тIийгу. Ччитулгума, подоконникрая яларай зурчIай тIисса ххал дириярча, тIуркIу тIий, дуллай айивхьумур ттиризин дувай. Пюруннияча аьжаивсса зат дур. Бигьанма гъагъай, къаххуйну уругарчангума. Цуппа яла марцIмур, яла экологичнаймур материаллихха. Программированиялуву, цанма кIулмуний гьашиву къадурну, вайминнахгу личIлулну вичIи дишин аьркинну бикIай. Заводрай цамур система дур, хъинну чIявусса халкь бур, шичча оьвчай ва зий дакъар тIий, тичча оьвчай та зия хьуну дур тIий. Вай давурттавугу ттулла дакIнил яла ларсмур цумурдив учин къахьунссар.

– Барчаллагь бувсса ихтилатрахлу. Умуд бур ва ххуллухь лях лавгмуниягу, вил усттарсса каруннила дурксса цIу-цIусса затирттаягу ялуннин ттигу цимилгу бусантIишиврий кказитрал лажинтирттай. ТIайлабацIу буваннав гьарцагу давриву.


Бадрижамал Аьлиева