Жула миллатрал хьхьичIавасса ца хъунасса тарихчи Замир Аьлил бавтIсса хавардаву бур укунсса зат: ай, Лакрал агьлу хьхьичIазаманнай мюрщисса щархъай, мащай ялапар хъанай бивкIун бур тIисса.
Шанна, мукьра щар, мащай, иш багьни цачIун батIлай, цала къушру бивщуний ялапар хъанай бивкIссар. ЦIанасса ГьунчIукьатIрал агьлугу мукунма мукьра мюрщисса шяраву яхъанай бивкIун бур. Миннуву хьхьичIра-хьхьичIмур, тарих куртIмур, Лаккуй цалчин мина хьумур ГьунчIукьатIи тIисса цIагу цияту дайдирхьумур щар, цIана «КIулушалу» тIисса ферма дусса кIанай диркIссар. Иш багьни жямат батIайсса кIанугу га бивкIссар. ЦIагу дирзссар му батIаву багьана хьуну. «Гьар, чув, кьатI» тIисса шанма мукъуяту. «КьатI» хьхьичIвасса лакку мазрай «батIаву» тIисса махъри. Циняв батIайсса кIану, гьар чув кьатIлин бучIай кIану тIисса мяъналий дирзсса цIар. ЧукIун тIисса шяраваллил цIагу, мура мяъналийсса цIар, кIива мукъуяту хьусса «чув, кIану» тIисса. Чувтал, арамтал батIайсса кIану тIисса. ХьхьичIазаманнай ЧукIуннал шяравалу дусса кIанайн батIайсса бивкIссар лагмасса щархъал арамтал, ци-бунугу ца хIукму буван аьркинний.
КIилчинмур шяравалу ГьунчIукьатIрал жяматравун духлахисса ХъуцIралу тIисса диркIссар. Цурдагу цIанакул «ЧIирилалу» тIисса шяраваллил чIаравсса лухччинул ялувсса кьашиврий дирхьуну диркIссар. КIичча нанийни, цайми кIанттурдайнияр хъинну чIявусса хъацIру бикIай. «ХъуцIралу» тIисса цIагу, цал цинна лухччинун диркIссар, яла кIиккун, мина даххана дурну, НукIрабакIуятусса шяравалу дирзувкун, цIагу шяраваллийн ларчIссар.
Шамилчинмур шяравалу, цIана «Хъахъиялу» учайсса, КIямашраяргу ялувсса, ца хъинну оьргъасса аьрщигу дусса лухччиний диркIссар.
Мукьилчинмур шяравалу, неххал тиячулий, Шахьуйннаяту арх дакъа диркIссар. Циннагу цIа «Бюхттул щар» диркIссар.
ХIасил, вай мукьрагу шяраваллил цала-цала хъунмасса тарих, бакIрачIан бувкIмур, дайдихьу дуссар. Мичча бувксса хъинсса, хъунисса арамталгу буссар. Миннаяту цамур чIумал бусанссар, ин ша Аллагь. ЦIанамур бусала цалчинмур шяраваллиятур.
Гъумучату ялавай, арив нанисса ххуллий, цалчин Гьухъаллал шяравалу диркIссар хъиривмур шяравалу, Хъуннехгу, Махънехгу хIала духхайсса кIанай диркIссар. Цийнна цIагу «Оьгьлилалу» диркIссар. Шамилчин ххуллий хьунадакьайсса шяравалу «ГьарчукьатI» диркIссар. Ххуллугу га шяраваллил дянивух бивкIссар. ЦIанагу га заманнай бивкIсса ххуллул аьш-бакI дур лирчIун, Шахьуйннал лухччинийн дияннин. Ххуллу шяраваллил дяних бухьувкун, ЦIахъардалмур цIа хьуссар гайннал мазрай «ХхуллуцI къатта» тIисса. Му ххуллийх, га ГьарчукьатIлил дяних лагайсса бивкIссар циняв, ялавай-лавай нанисса ххуллулсса, аьралуннал кьюкьри, гъарарай жучIанма бувкIмигу, жучIатува гъазаватирттай нанимигу, машачиталгу, хIалтIухъанталгу. Хъусращиял чулухсса КьукIмазунттул чулухунмай, аривппай, Яруссаннайн наницири ккавкссар ГьарчукьатIувминнангу. Шяраваллия арх бакъа, ца хъунмасса кьунттул лув щаращигу бур ттинниннин. Къатри бувну бивкIсса кIану цуппагу, сунницIсса, хъинну гъилисса бур. Шяравалу цурдагу цIанасса ферма дусса кIанайгу, гичча Шахьуйннал чулухуннайгу дирхьуну диркIссар.
Шяраваллил хьхьичIгу, ялувгу хъунисса къурду бур. ХьхьичIвасса бусалардайн бувну, ГьарчукьатIлив арулва тухум, арулла мащилул заллухъру бикIайссия тIар. Хъу, лухччи чIярусса духьувкун, дугьаву, гъай чаву цалла дарчагу, датIайни, ттихIайни, дурчIайни, кумаг тIалав буван багьайсса бивкIссар. Цавайннал багьлух бувгьусса къазахътал, цавайннал, чачIав биривсса лагъарт, ми бакъанал щархъаяту багьлух даву дувайсса зузалт бувкIун, миннал кумаграйхчин лакьайсса диркIссар цалла хъу, лухччи.
Ттунма ккавксса, шяравусса, цалла хъу-лухччив колхозравун дичиннин хьхьичI, цивппа заллухъруну бусса чIумал яхъанай бивкIсса арамтурал бувсуна укунсса зат. Жула шяравусса инсанталнияр, ялун зун бувкIсса щархъи, хаснува ссурхIи чIяву шайва тIива ххалаха, хъуниха зузисса чIумал. КIинтнивун гъан хьувкун, зузалтгу лавгун, жулами арамталгу хIалтIилухун лавгун, щар хъинну дачIра шайва тIива. Зузалтгу, арамталгу чIиникIру бишлай, хъами хъуру ттихIлай (хIуй), оьрчIру чIали батIлай (чIуй) ягу ттукращал ххулув ххилай бикIайва тIива. ХIасил, хIун, чIун, кьатI датIай кIанайн бучIайсса бивкIссар. Мунияту щархъиял дирзмур ялун цIа «ХIунчIункьатIи» хьуссар.
КIирагу цIа цачIу дирхьувкун, «ГьунчIукьатIи» хьуссар. КьадийтурачIасса луттирдайгу мукунна чичлай лирчIссар.
ЦIанасса ГьунчIукьатIрал шяраваллил лухччал дайдихьулийсса заллухъругу, гана гиккусса жяматри бивкIсса. Гайннал аьрщарайн вайми щархъурдалми инсантал бувкIун, мина дирхьуссар. Цал гайннащал базирду, кьутIирдугу дурну, цанмасса кIану хIалал бувну, ялар мина цIакь дурсса. Къачагътал кунма бувкIун, ххявххун, къазирххуссар. Га заманнайгу аьдлу-низам цакьсса диркIссар.
Щархъурду, минарду личIисса дунугу, иш багьний, оьний, хъинний муданмагу цачIун бавтIун, махъ ца бувну, аьрайн най бухьурча, кьюкьа ца дурну, байран духьурча, цачIу дуллай, ислам кьамул дурувкун, Гъумукун нюжмар чаклийн, байрандалул чаклийн архIал бачайсса бивкIссар.
Исламращал аьраб бучIаннинна ца хIукумат диркIссар жула зунттаву «Туман» тIисса. Мунил бакIчиталгу гьухъал бивкIссар. Му хIукуматравун, цачIуншиннаравун бухлай бивкIссар ацIва жямат: цалчин Лаккуйсса ВицIхъиял махIлалийсса щархъурду, кIилчин ЦIахъардал махIла, ХъуннеххацIухсса Щиндярхъи (яруссаннал мазрай Хьиндалал), гихунмай Жунгутай, Гьидалти, Чириюрт, Аьндирай, Ахъсай. Вай жяматру, хьхьичIава ца хъунмасса масъала багьана хьуну, цачIу ливчIссар. Миннал цала къалардугу бивкIссар. Мукунсса ца къала бивкIссар га ГьарчIукьатI шяраваллил лухччинийгу. Мунил гьанурду, ххюлубакIурду ттигу бур кIа бунийва. ЦIанакулсса ГьунчIукьатIралгу, БахIикIуллалгу, Шахьуйнналгу лухччал дазуй, ВицIхъиял циняв щархъурду чIалачIисса, цуппагу хъинну мюхчансса, хаснува неххал чулуха гъан хьун захIматсса кIанай бувну бивкIун бур. Цила лагругу хъуннасса дур. Та бусса лухччинун Бурманниялу учай. Фурман тIисса мукъуха хъинну лавхьхьусса бур, хъуннасса чIун лях ларгун, чансса дахханашиву хьусса кIава махъ буну чIалай бур. КIа къалалийн «Вирттаврал щар» тIиссагу цIа дия шяраву лирчIун. Ци иш сававну дирзссаривгу му цIа цичIав хавар ялун къаливчунни. Амма дирзсса цIаних бурувгун, кIа къала щиярив буруччин кIивун кьянкьасса арамтал бавтIун бивкIсса бувчIлай бур. ЧIаравва кIукунсса къала бивкIун бухьувкун, ГьарчукьатIливсса арамталгу бухьунссия кIа буручлай. Бусурман диндалущал бувкIсса аьрабнал тарихчитурал чичрурдаву бур, зунттавух занай бунува, цалва бивтсса ххуллурдая, хьунабавкьусса къалардая, шагьрурдая бувсун. Ми чичрурду ккалаккийни цавай кIанттурдан цIарду дурчIлай дур, цавайннулсса къадурчIлай дур. КIа къалалун ци цIа диркIссарив, та заманнайсса тарихчитурал кIа цукун кIицI лавгун буссарив бувчIлай бакъар. Ци кIанттунсса цIа дуссарив къакIулсса кIану хъанай бур кIа къалагу.
1600-ку шин хьуннин, ГьарчукьатIув яхъанай ивкIсса цаягу инсаннал цIа кIулну дакъар. Ислам дихьлай жучIанма бувкIсса аьрабнал, ГьарчукьатIлийн, цала журалий Куллушаъ тIисса цIа дирзссар, «гьарца зат», тIисса цIа хъанахъиссар. Циняв батIай кIану тIисса мяъналий. Ттухьва бувсъсса хьхьичIазаманнул хавардаву укунссагу бия. «Ай, бусурманнайн, Лаккуйн бухьхьи учин, Чурлив (Дарбантлив) лавгсса арамтуравух жула шяраватуссагу бивкIссар» тIисса. Жяматрал хъунмур батIай кIану ГьарчукьатIи бухьувкун, гиччасса арамталгу бухьунссия Дарбантлив лавгсса илчитуравух.
Гьижралул 161-162-ку шиннардий, ххачпарас тарихрай, 777-778-ку шинну хъанай дур мигу, бувкIссар бусурман-аьраб Лаккуйн дин-исламращал. Кьибадиялгу, Гьухъаллалгу лувсса кIанай бувссар, цIанакулгу бавцIунма бусса Хъун-Мизит. Цал архIал циняв лакрал ислам кьамул дурну диркIун дакъар. Ккуллал чулийми 1100-ку шиннардийри бувкIсса исламрайн. Вайми щархъал агьлу цавай исламрай, цавай цайми диннай бивкIссар. Мунияту захIматшивуртту чIярусса хъанай диркIссар, гьарца ишираву кIи- шан бишлай. Ххуйну исламрай оьрму бачин бувминначIа хьхьичIуннайшивуртту хъунисса хьуссар, бачIи-кьачIину ливчIми куннахун кув бахчилай, элму зузи дан къахъанай, ца даву щаллуну дан къахъанай бивкIссар. ВицIхъиял махIла, цивун духлахисса «Туман» тIисса батIавриву (объединение) ишру чансса цайми кIанттурдайнияр ххуйну, къулайну бивкIссар, миннал ислам кьамул дурну, цанна кьанунну (законну) шариаьт дургьуну диркIун тIий. Куннащал кув хъинну хIалану, гьурттуну, ка-кумаг буллай, цала аьлимтурах ххуйну вичIи дихьлай, мизитру, мадрасартту зузи бувну, цала дянив ххуйсса багьу-бизу бачин бувну бивкIссар.
1100-ку шин гъан хьувкун, Лаккуйн увкIссар ца хъунасса аьлимчу ва аьралийчу гъази Кьаландара. Мунащал аьралуннал кьюкьагу диркIссар. Му учIаврил багьанагу укунсса хьуссар. Кура неххая жула чулухунмайсса билаятрай (цIанасса Азирбижаннал кIану), ва цIана Дагъусттаннай кунмасса чIявусса миллатру яхъанай бивкIссар. Мигу кув ислам, кув цайми журарул динну дургьуну бивкIссар. Мунияту куннацIун кув къабакьлай, цал-цал дяъвирдахунгу багьлай бивкIссар миннал ишру. Бусурманнан кумагран цала кьюкьлущал увкIссар Кура нехгу лархъун гъази Кьаландара, цIанасса Азирбижаннал кIанттурдайн. Мунащал дяъви сукку бувссар исламрай бакъаминнал. Мукун дяъвирду буллай, щала билаятрайх уккан багьссар мунан цала аьралуннащал. ХъунмурчIин кIанай бусурман ххув хьуну, шариаьт дирхьуссар. Мукун Лаккуйн ияннингу увкIссар, тийх дайдирхьусса цалла даву дузрайн дуккан дуллай. Лаккуйсса циняв агьлу диндалийнгу буцин бювхъуссар мунаща. Цува Лаккуй мина дирхьуну, жула лагмасса цайми зунттал жяматру шариаьтрайн буцин хIарачат буллай айивхьуссар. Бивзссар гьану, шинай ца барз гъазаватран хас буллалисса аьдатран. Муния махъ лакрайн Гъази-Гъумучи тIисса хъинсса ялунцIагу ларчIссар. Вай иширттавух лайкьсса кIану бувгьуну, гьуртту хъанай бивкIссар циняв лакгу, миннавух хIала гьарчукьатIигу.
Вай иширттая махъ, ца 120-130 шин ларгувкун, жуйнма мангъул ххявхссар, миннащал чIявусса дяъвирду, биявуртту хьуссар. Мангъул ялтту бувккун, миннащал «Золотая Орда» хIукуматрай яхъанан багьссар та заманнайсса жула буттахъангу. Мангъулнал Лаккуй дирхьусса дишаларттавух дур «шукуба, гьумжукьатI» тIисса жяматирттай дирхьусса дишалагу ккаккан дурсса барашинна, цимирив ттукку нагьлил ва ялагу цайми затру.
НукIува кIицI лавгсса Бурманниялийсса къала, мангъулнал чIумал ливну бикIан бюхъай. Муния махъ 1395-ку шинал, Тамирланнулгу, Тухтамушлулгу дянив Терек неххай бияву хьуну, Тухтамуш ух хьуну, ливхъссар. Жула танийсса шамхалангу багьссар цIусса бакIчинайн, амир Тимурдуйн, мютIишиврул хъа буван. Му чIумалли ПартIу ПатIима хавар хьуссагу. Мунищал архIал цаймигу хъами-душругу бивкIссар, миннавух ГьунчIукьатIрал Итаргу, Палассуннал ПатIимат, ЦIийшиял Къахъбал Шамай тIиссагу. Итаргу ГьарчукьатIатур бивкIсса. Ца 9-10 шинал мутталий Тимирланнул хIукуматрайгу яхьун багьссар жула буттахъан. Яла танал хIукумат лиллай дарчувкун, личIи хьуну, жуннасса шавхалат дурссар, гъази Кьаландарал заманнайсса гъазаватругу цIу лаган бувссар. Му чIумал дурссар га Куллушаъсса хIатталугу. Ганиннин циняв ливтIусса бусурман буччайсса бивкIссар Гьухъаллал, Къибадиял лувсса кьашиврий. ЦIана азархана бусса кIанайн бияннин, ххуллу бусса, парк бусса кIану хъанахъиссар га заманнайсса хIатталлул кIануну.
Га заманнайсса щархъиял цанма-цанмасса кIанттурду бивкIссар, кIа кIицI ларгсса кьашиврий, хIатталлурду дурну. Лях аьраба гьансса ххуллурду бивкIссар кьабивтун, дазу дикIан. Бусурманнал хIатталу Лаккуй, кIа ца Гъумук дакъа цамур кIанай къахьунадаркьунни ттунна ттининнин 1400-ку шинну хьуннинсса. ЧукIнав, Хъюлив, ЧIяв, Дюхълив дур тIисса хаварду бур, исватну кIул дан къархьунни ттигу. КIулсса ухьурча, бусаву хъина.
ХIасил, Лаккуй мина дирхьуну, бакIчишиву дуллалисса кьурайштурал, Дагъусттан билаятрай цаннасса хIукумат дурну, шариаьтрайсса низам дачин дурувкун, щархъайсса багьу-бизу аьдлулий бачин бувссар. ХIукуматрал хъунмур ургъил, бургаву диркIссар ислам цащара шайссаксса жучIарагу тIайлану дургьуну, цайми билаятирттайнгу диян даврих. Жулла диндалийн бучIаншиврул элму дикIан аьркинссар, аьлимтал бикIан аьркинссар. Мигу бувкссар ГьарчукьатIату. ЧIявусса аьлимтал, аьралий бакIчитал (цIивикъантал) ливчIссар Лаккуяту лавгун та заманнай цайми жяматирттаву. Тайннал наслу буссар ттигу, цавайннан кIулссар цалва мархха Лаккуя бусса, цавайннан хъама бивтун буссар.
Гъазаватрайсса маршлувух (поход, цачIусса даву) лавгун, биявурттавух хIала бувххун, Аллагьнал ххуллий жанну харж дурссагу буссар чIявусса.
ДуркIссар 1600-ку шин. Дагъусттаннай гъазаватиртталсса буллалаву шавхал Чупаннул арс амир СултIан МахIмудлул буллан ивкIссар. Мунал Гъумук ва Таргъулий щябивкIсса цала ссурахъавращалсса арарду лирну диркIссар. Мина кьанив Аьндирайлив къадурну, зунттаву ГьарчIукьатIув дуван пикри хьуссар. Му пикри дузрайн буккан буваншиврул, ГьарчукьатIравун бухлай бивкIсса мукьвагу жямат цачIун батIлай авчуссар. ДартIссар жяматрал му масъалалул ялув кьатI. ЧIявуми цачIун батIаврий рязи хьуссар. Куллушаъминнал хъунмур багьана хьуссар мюрщисса оьрчIал кIанттавун шатри бухлай бур ва цIанасса кIанай тIисса. ХъуцIравминнал багьана хьуссар щин чансса щаращив бур цачIава тIисса. Щин чIярунин бизан ччан бивкIссар. Хъахъиявминнал багьана – кIинттул бявкъусса кIанай дур цала мина, мунияту гъилинийн бизан ччан бивкIссар. Цалчинмур къаттагу СултIан-МахIмудлул цалва бувссар, ницру уттубишин батIайсса бакIуй. ЦIанакул ХIабибуллагьхъал къатри дусса кIанай. ЧIарав цала гъанчунал дурссар. Чансса ялавай цIивикъан Къайдардул дурссар. Къайдардул къатрал хьхьичI ккурчIа, гиккува Мулла-Аьлил хъунама арс ХIухъайнал къатрал лув чак бай къатта бувссар. Яла 1632-ку ягу 1636-ку шиннардий Хъун-Мизитрал гьану бивзссар. Утташиву Маккаливсса Къаабалул лагрулийсса дурссар.
Миннавухва лях-лях Хъахъияв мина дирхьумигу хIала бивкIссар. МахIлалун цIа Айдамирдул махIла ларчIссар. Ялтту махIлалийн ХъуцIрав яхъанай бивкIми бизлан бивкIссар. МахIлалун цIагу Хъанарда махIла дизрссар. Ва цIа дизаврил багьанагу хъинну куртIсса тарихрал ишри. Нех лархъун, шяравун буххайсса кIанттайн ГьарчукьатIувсса (Куллушаъсса) агьлу бизлан бивкIссар. Гайннайн Гузухъал махIла тIун бивкIссар. Гузат баву, къаралчишиву даву дан багьлай тIий. Бюхттул щарнилми цалсса мина даххана къадуллай бавцIуссар.
Щар цачIун датIлатIисса чIумал ца хъунмасса иш укунссагу хьуссар. 1635-ку шинал Дагъусттаннай щамхалану ивтссар МахIмудлул арс Айдамир. 1642-ку шинал Айдамир ца луркIандалухьхьун иривну шагьидну ивкIуссар. Хъирив щамхалашиву ганала хъиривма уссийн Магьдинайн дирссар. Ганал гьан увссар цала вихшала дусса аьралийчу Къайдар Гьухъалив, кIичча кумаггу бувцуну, Гъумуксса БурхIай къала ябуван. Магьди щамхала Чаргаснавун лавгссар цала иширай. Му чIумал Таргъуливсса Лахъи Сурхайл гьан дурсса кюкьлул лавсъссар Гъумуксса къала. Къайдар ивкIуссар му биту-ххитулуву. Магьди зана шайхту, щамхалану цала ссурахъу Сурхай лявкъуссар. Миннал дяниялу укунсса диркIссар. Магьдинан щамхалатравун бухлахисса ца бутIа буллуссар, мунал цала чул бувгьумигу Лаккуя бувцуну лавгссар. Цувагу щяивкIссар цал Ахкантлив, яла гиччагу Жунгутайлив. Му чIумал лавгсса гьунчIукьатIи, караши, ххюлуссун, вихьул ттигу бур тIий бия Жунгутайлив шяраваллил дяниву яхъанай.
ГьарчукьатIлия (Куллушаъту) бивзми тухумругу вай бур цIананин ливчIсса: Дандамахъул, ХIусайнахъул, Аьбдуллагьхъул, ХIаммухъул, Хаппажхъул, Исупбуттахъул, Чавтарахъул, ХIамзабуттахъул, Шавлухъхъул, Къайдархъул, Къавгъахъул. Жанайхъул дахьва шяравун бувкIун, ГьарчукьатIув лахъи къалавгун, цIусса миналийн бивзссар.
Шяравун къабувкIун, Магьдищал Жунгутайлийнгу ца тухум лавгссар. Гай бивкIссар цIана Карашрахьхьун ларгсса Аруссияллил заллухъру. Ялагу ца тухум, цивгу Лахъи-Сурхайл чул бувгьуну бивкIсса, лавгссар цIанасса КIулушацIун. КIай бивкIссар Тталлалу тIисса КIямашрал, БахIикIуллал, ГьунчIукьатIрал дазуйсса лухччинул заллухъру. Мина даххана дурминнал цала хъу, лухччив дарххуну, даххана дурну лавгссар. Тталлалалуми лухччив, Къуши тIисса та заманнайсса ххуйсса аьлимчу Мулла-Аьлил арснал, ттулгу 9-мур никирайсса буттал, машан ларсун, тикку ятту-гъаттара бакьлансса 7 чIа бусса мащи дурну, гания махъ Къушил мащи тIий цIа лирчIун дур. Аруссиймур мащилул заллу хьуссар кIава Мулла-Аьлил арснал арс, Пияда-ХIажи. Му Пияда-ХIажинал караши, шушийми, къурул, гьунчIукьатIи цачIун бавтIссар, халкьлавчи Аьлибаглуйнгу, Сурхайнгу мютIи къавхьуну, Жунгутайлийн лавгсса Магьдинащал дахIаву дургьуну бикIаншиврул. Мугу ца чIумуйнусса батIаву хьуссар, хъунма хIал къавхьуну халкьлавчи Аьлибаглул дяниялу дучIан дурну, маслихIатру бувну, Лаккуйсса агьлу циняв цала биялдарайн, цалийн бувцуссар. ЦIана шяравалу дирхьусса лухччинул заллухъру хъуцIравми бивкIссар. Миннаша машан ласлай дурссар вайминнал цала къатри.
Шяравалу цIусса кIанай дурну махъгу, КIулушавми чансса мутталий ялагу ялапар хъанай бивкIссар гиккува. Амма, чIявуми гичча бивзун, чару бувххуну, хъунмур бутIа эяллахьхьун лавгун бухьувкун, мина даххана дурну, цанма цамур кIану лявкъуну, цIусса миналийн, цIанасса КIулушацIун бивзссар. ЦIа хьхьичIрамур кьариртссар. Миннал буттахъал гьаврду дуссар га Куллушаъсса хIатталлий. Гайннаха дуаь дуван ччиманан кIулну бикIан, ялавай нанийни, Карашрал гаражрая ливчуну, цалчинмур шанбачIу битайхту, ялтту чулий, ххуллия ца 100 метралул ларайну, лагма сетка дургьусса, лахъи ххисса кIану буссар, ххуллияту янилунгу багьлагьисса. Ца шанма кIалазурул чаругу бур ливчIун кIикку. Му кIанур га заманнайсса хIатталлул кIану. КIулушацIун лавгминнал бакIчинал цIа, ягу ялун цIа ЦIигьи диркIссар. ГьарчIукьатIув гичча бувкIминнал бакIчи Хъуна-Оьмари, аьрабрай кIалазуруй чивчусса кунма учин, Кабир-Оьмари диркIссар. Гара чIумал яхъанай ивкIсса, вай иширттавух хIалану ивкIсса Буркихан тIисса ца адаминал цIагу дур ялун личлай, амма, му адамина цурив, мунал ци дуллай ивкIссарив кIул бан къавхьунни ттигу. Му Хъуна-Оьмарил цIанакулнин ливчIсса наслугу бур ГьунчIукьатIувсса Дандамахъул, Аьбдуллагьхъул, ХIусайнахъул, Хаппажхъул, ХIаммухъул. Лавгмуния шихунмай най укунсса нясав дур мунал наслулул: Кьурбан, Кабир-Оьмари, Далу, Сулайман, МухIаммад, Дандамай, Аьбдуллагь, МухIаммад ва МухIад уссурвал. Гихунмай МухIаммад, Сулайман, Шамсуттин, Сулайман, Марис, МухIадлул арс Аьбдуллагь, ХIусайна, ХIажибутта, МухIаммад, ХIажибутта, ХIажи МухIаммад, ХIажибутта.
Щаллуну, тарихрал мутталий кIулсса духьувкун, ва ца, кIира къяртлул цIарду чичав шикку. Гайми тухумирттал къяртрал цаламиннал цIарду кIул дуварча, хъиннува ххуйну хьунссия.
Жулва ттининнин ихтилат бачин бувну бивкIсса ГьарчукьатIи, ягу вамур цIа Куллушаълу тIисса шяраву, яла чIявуну 50 къатта-къушри бивкIсса. Шяравалу чIирисса диркIун дунугу, гьарца Лаккуй, Дагъусттаннай хьусса иширттавух хьхьичIва-хьхьичI хIалагу бувххун, цащава хьусса аьдлугу, хIарачатгу байсса бивкIссар миннал. Шяравуми мудангу махъ наниминнавух бивкIссар.
Утти, гикку бивкIссагу, гичча цIанасса кIанайн бивзссагу агьулданува бур Лаккуйгу, билаятрайгу хъинчулий цIа ларгсса цаппара арамтал. Мигу, цалчин Гьухъаллал Къайдар. ЦIа Гьухъаллал дунугу, цува ГьарчукьатIатусса Мансури тIисса Сурхай-хан Хъунбуттал нукар. Ардаравсса хъунмасса бутIа лухччинул буллуссар мунан дакI тIайлану бувсса къуллугърахлуну. Дандамал арс Аьбдуллагь, мува Хъунбуттащал гъазаватирттай занай ивкIссар. 1819-ку шинал ивкIуссар. ХIаммухъал АхIмадлулгу, Жанайхъалгу Агълар ханнащал ца тIааьндакъашиву хьуну, имам Шамиллул яла цIанихми найптуравасса Бюкь-МухIаммадлучIан лавгун, Шиляги тIисса шяраву шагьидну ивкIуссар Гъумук Хъун-Мизитраву 1880-1890-ку шиннардий дибиршиву дурсса Дибир Сулайман. Му дибирну усса чIумал Хъун-Мизитравусса магъи? тIаннулсса дирхьуссар. Мира шиннардий Гъази-Гъумук кьадишиву дуллай ивкIссар щайх Жамалуттин Гъази-Гъумувкьийнал (къ.с.) хъунама арс АьбдурахIман. Мизитрал дакъасса, цаймигу давуртту муналли сукку дурсса тай шиннардий.
Лаккуй сий дусса мадраса бачин бувну ивкIссар Дибир-Сулайманнул уссу Аьбдулкьадир, мударисшиву дуллай. Мунала арснал, арснал арсри Дандамаев МухIаммадгу, тарихрал элмурдал доктор. Лакрал лавгмунияту цанма кIулхьумур щаллуну бувсун бивкIссания мунал жухьва, цIанакулсса чIявусса ссигърисса, букъавчIлачIисса затру исватну кIулну бикIанссия.
Хаппажхъаятусса ХIажиев Камил 1960-1970-ку шиннардий колхозрай бакIчишиву дурну, хъинну жяматран барачатсса адамина ивкIссар. Вай бакъа цаймигу хъин-хъинсса арамтал, хъами бувкссар ГьарчукьатIату, Куллушаълу тIисса шяравату. Цинявннал дурмур шикку ва чIирисса макьалалуву бусан къашайссар. Миннал бувмургу, жува бувмургу аьмал, эбадат АллагьначIа кьамулну лякъиннав. Жувагу, мигу ца агьлуну, жавабгу тIайла дарцIуну, СиратIал ламугу бигьану лавхъун, Пирдавс алжаннул агьлуну Аллагьу Тааьланал кьамул баннав. Аллагьума амин!
Нагу зул дуаьлийн хьул бивхьусса ГьунчIукьатIрал
мизитрал имам Къушихъал Шигьабуттин
