Укунми дунияллийн нажагь бакъа къабуккайссар
«Илчилул» архиврава
Уттисса оьрчIахь цIуххирча, цур Гьарун Саэдов? Ссал цIанийри ганал нязаннив, 25 шинал оьрмулуву, жан дуллусса куну, кIулсса цими оьрчI лякъинавав? «Дюхлулул марч бивщукун, щюлли къур левххун бачай», «Ттун макIра ккарккунни цIан хьхьунил някI ссав» тIисса шедеврардал мукъурттил дакIру гьулусан дансса циксса букканавав хIакьину?
Гьаруннул дакI тIайласса дус, шаэр, публицист, чичу, цалчинсса лакрал повесть «Хъявринсса ччаврил» автор, Гьаруннущал архIал «Илчилул» редакторшиву дуллай ивкIсса Курди Закуев Истанбуллая чичлай ур Гьаруннул бивкIулул кьурчIисса хавар цанма бавсса чIумал: «Ина бюхттул дунни Дагъусттаннал цIа, Вил цIа личIантIиссар абадлий Лаккуй. ТIутIайх бичинтIиссар вил ххуйсса пикри!» тIий. «Жу вин гьайкал данну ссурулун щусса, Ина шагьид хьусса ЦIахъардал дазуй» - махъ буллай ур лакрал цIания Курди. ЦIана ЦIахъардал дазуйсса лащинсса, язугъсса гьайкалдануя бакъахьунссия Курдинал ихтилат. КIа думунихасса жула хIакьинусса хIурматгу, ла-ялавай наниний кIаничIа бавцIуну, «ца-цагу бувну», шушри ва ччюркгу дунийра кьариртун лагавриву бунуккар. Ца-цавай миллатру буссар, багьандаран, щилчIав хьхьичIун ласун, хьурдай цалва тарихраву укунсса цIарду тIисса. Жунмарив ми, чIявусса буну тIийрив, итталу бакъар. Кьадру бакъар.
Нава хъинну махIаттал шайсса зат му бур, гьар чIумул тIалавшиндарал цахава лавхьхьусса, га чIумун тIалавсса инсантал буккан бай тарихрал ареналийн. Гьаруннул заманнайсса зума-ккарччулусса, машгьурсса инсантал «жухлува» талай бивкIмигу, «жуйнма къаршину» талай бивкIмигу, цинявппагу ляличIину яхI-къириятрал бувччусса, ас-ламус бусса, уздансса дакIурдил заллухъру бур. Ми цинявппагу мяйжаннугу, дакIнийхтуну «аьзизсса миллатран хъинбала баврил» цIаний жанну дулун хьуну бур, уссу уссийн къаршину (Гьарунхъал кулпатраву кунма) бувксса чIумалгума. Мунил барашин дуллай дур миннал тIуллал, минная ливчIсса чичрурдал, ккавкминнал бувсмунил, тарихрал. Ми цивппагу циняв уздансса, тIиртIунийн ка диллалисса, авадансса кулпатирттавасса арамтал бур. Аьзизсса миллатгу циласса цуппа буллай кьабивтун, цала бакIрал къайгъу буллай бувккун бивкIссания, минналгу Аьрасатнаву дикIу, Туркнаву дикIу, Европанаву дикIу ччикунсса карьера данссия. Амма миннал язи бувгьуну бур кьурчIисса ва цIанихсса кьадар. «Зунттаву кьунттал дянив» язугъну ливчIсса инсантал чаннайн буккан баву.
«Ва мискинтурал вакил, пакьиртурал аьтIвакат (адвокат), илдануцIух ларчI цIарал я вилва чурх ччувччума! Вил элмулул чичрулул закат цаву бакъами «жун къуллугъру тIи чIумал, «Да, агьалий!» тIий ивкIма. Агьалинайсса зулму къабухIанна тIий увккун, зулмулул зулматирттал хьхьиривун оьвкьун лавгма! Миллатраха зийру тIий, цайми жипаха зийни, Жипливусса кислуву ца кIапIикI къаляркъума!» – тIий ивкIун ур Ваччиял Малла-Паша Гьаруннул аьсивсса бивкIулул хъирив, жулва уздантураясса пикри тасттикь буллай.
Совет заманнай циксса чичрурду дурккунугу, жунма ттигу мяълумну къакIулли, укунссарив, хIакьину жуйнма бувкIсса кунмасса, чанирив та АьбдурахIман Оьмаршаевлул тIийкун, «ЛухIи хьхьунил цIан ва кIюрххил ххяххабаргъ куннищал ку бивсса талатавриву» миннан чIалай бивкIсса инкьилабрал оьттувххюсса гьантрава? Мунил цIанийрив уздансса арамтурал жанну дуллусса? Аьнт аьрщарал цIаний чув чувнайн уклай ивкIсса Лакку билаят бачIва буклакисса, хIалтIухъаншиврия бизарсса миллат дунияллийх ппив хьусса, хушрай ссибир хъанахъисса, ниттил маз, накIлил маз бухлавгсса, тарих ттуруллавун лавгсса кьисматрахлу биявав тай талай, уздансса жанну дуллай?
ХIакьинусса жула, мукунна аьратталсса кьинилул гьаз бувминнах, бюхттул бувминнах буругарчарив, кIай хьхьичI кIицI лавгсса махъру минная тикрал бан къабюхъанссар. Хаснува «аьзизсса миллатрай» аьтIутIиминная. ЧIунгу цамур дур, чIумул тIалав бувсса персонажругу личIисса бур.
Гьарун Саэдовлуя ттун хавар бур ттунна кIулши хьуния шихунмай. Шаэрнал, чичул, аьлимчунал, лакрал патриотнал Абачара ХIусайнаевлул кулпатраву цамур куццуй бикIангу къабюхъайссия. Цал дакIний бур, жуннийн, аьпа биву Къисттаманнущал (лакрал машгьурсса шаэр Бадави Рамазановлул кулпат), бувкIуна ца бугьарасса хъамитайпа. Ганийн Къисттамангу, ганил оьрчIругу хъярчирай «баба Шура» тIий бия. Ихтилат гьар мудан кунма лакрал иширттая, ларг кьинирдая, литературалия бия. Баба Шурал (оьрус дакъая, чIяйри щарсса дия) бувсуна ттунма дакIний ливчIсса, чIун ларгукун, гьай-гьай, дакIниву ссуссукьу хьусса хавар. ЧIал чIумал Щардал къурух ласнащал архIал чай бурттий най буру тIар Гъумучату. Хьхьунил паракьатшивруву къурату цIуру-кIурулийсса чIурду баллай, нигьабувсун, ва лякьа цIун хьусса цулчIарив, инсаннив тIий аглан хьуру тIар. Ялагу баллан бивкIунни тIар аьлтта гайва чIурду. Цу уру куну цIуххарду тIар. «На бура, ПатIимат бура», - увкунни тIар. Арсгу дуснакь увну Гъумук кьаивтун, шардай Ваччав най дунура, лякьлул къювулул къурув урттувун дагьну ккуруйсса Гьарун Саэдовлул нину. Шай-къашай бувну, маз-кьаз бивхьуну, бювхъуссаксса паракьат бувну, шаппайн биян барду тIар уздан ПатIимат.
ДухIин диял къархьуна таний ттун, ганил бувсмур биялну чичин, цIухху-бусу бан. ОьрчIний дуниял оьрмулухун дусса кунна чIалан дикIайхха. Циксса хаварду къабусанссия «баба Шурал» ялагу жухь.
«Дюхлулул марч бивщукун,
Щюлли къур левххун бачай» тIисса мукъурттищал дурхссаххай бура ттулла дакIнивун лакрал поэзиялухсса ччаву. Ттун га цIана мурчалу, чIаракIулттилу, буслай бусан къашайсса журалий, щюлли кьачIану, чанна шавай, цIан шавайсса щатIив бишлай левххун нанисса Ваччиял къур хьхьичI бацIайва. Мукунма, мусил рангирай кIу лавгун кьус бивкIсса чIаллугу кIутIу тIий, ссуттихунмай чIаракIуннилу левххун нанисса лакку къур. Хъусрахь бикIу, Ваччав бикIу, Гъумук бикIу.
Вай Гьаруннул ххару ттун Лермонтовлул «Когда волнуется желтеющая нива…» тIисса мукъурттищал архIал бавцIуну чIалан бикIай. Вай махъру ца жагьилсса коллегахь увкукун, та хъинну махIаттал хьунни, (ниттил маз къакIулсса лаккучури цувагу), хIисаврай иттав урувгунни. БакIрал баххана хьуну бурав, ккаккан ухьунссия «Ну, где Лермонтов! Это уж слишком!» тIий. Ттухь цIуххирчарив, чIивисса миллатрачIа ляхъаврийну гьунар ялавайсса, чансса, ссуссукьусса къабикIайссар. Микку, туну, бакIрал, чурххал ххуйсса душгу, масалдаран, так хъунмасса миллатрачIа бакъа ляхъан къабучIир. Жулва шаэртурайсса «аьйгу» чIивисса миллатрал мазрай чичлачаву духьунссар. Жула мазрай оьрус мазрал, ингилис мазрал каши дакъашиву. КъакIулли, амма оьрус мазрайсса бикIу, лакку мазрайсса бикIу поэзиялул асар цакуцну куртIсса, яргсса бикIайсса ххайра, мазрах, цIа машгьуршиврух къабурувгун. Шиккува кIицI лаган, ттуяргу хьхьичI жула шаэр, чичу Ссугъури Увайсов цалла макьалалуву, ттул пикрилийгу, багьавай, «Къалайчитал» Гоголлул «Ревизор», Островскийл «Гроза», Горькийл «На дне» ца ххуттай бихьлай ур.
Совет элмулул хъунасса аьлимчу В. Конрадлул Пушкиннуя увкуну бур, халкьуннал дакIниву абадлий личIайссар шаэрнал творчествалущал архIал ганал щихачIав лащан дан къашайсса сипат – образгу, цурдагу ганал чивчумунищал архIал дацIайсса, куну. Гьай-гьай, мукунми инсаниятрал тарихраву чIяву бакъассар. Амма миннавух цану чIалай ур ттун Гьарун Саэдовгу.
МарцIсса дакIнил ва аьмаллал заллу. ЛахIан дан къашайсса яхI-къириятрал видурцIусса хасият. ЦIакьсса узданшиву. Шаэрнал ттюнгъасса щугълурдал дурцIусса дакI. Европанал ва бусурман культуралул авадан дурсса интеллект (цукун бигьану, оьруснал цала къачичинсса куццуй чичлай ур ва оьрус мазрай!). МуницIунма бахIлай бур Гьарунхъал кулпатрал трагедийсса кьадарданулгу. Шекспирдун дакIнийн къабагьансса сюжетру.
«Ттул мукьа арс уссия
Мукьагу - мусил зунтту.
Инкьилаб хьхьири хьуну,
Хьхьирил бювкьун лавгунни».
Укунсса махъру бувккун бур шюшайкун «лякьа шюршусса» Гьаруннул ниттил гъюжу дурксса дакIнива. Аллагь буручча, аьщун кунма цаннаяр ца бювхъусса арсру цаннал хъирив ца оьсса кьадардай ниттил хьхьичIа ласаву. Хъуна-хъунама Бадави Саэдов, Дагъусттаннал аьралий губернаторнал канцеляриялул хъунама, оьттух хьусса зувилку шиннардий Соловки лагердай ивкIуну ур. Дибир Саэдов, земледелиялул нарком, «буржуазный националист» хIисаврай дуснакьраву аьзаврду духIан къархьуну ивкIуну ур. Сайпуллагь Саэдов, райондалул прокурор, гъан-мачча хIаласса къалмакъалдануву ивкIуну ур. РухIру хъинний дишиннав цал, алжаннул ххари баннав.
Гьаруннуву, махъ бакъа, Аллагьнал цаллара ванал рухIираву дирхьусса харизма дур. Ххишалдаран, ва кIулми, ва ккавкми буслай бур ва ялун уругангу «чурххалгу оьвхъусса, кIюла-лахъисса, сиппатралгу ххуйсса» (Мюртазали Кьурбиев) жагьил ия тIий. Гьаруннул дус И. Кьурбанаьлиевлул тIурча укунсса портрет кьадиртун дур жунна. «Ярттаарния Гьарун най ия. БакIрай михакрал рангсса, ссуслан бивкIсса кьяпа бия. Уттасса, тIивтIусса ненттабакIралу хъунисса, ккурккисса, лухIисса яру тяхъану, курланну буруглай бия. ДикIнияр ттаркI ххишалану чIалачIисса симандалий гьухъал цIай ливчуну бия. Ссирссилттал хха дахьва бувккун бия, чIири чартIи бувну бия. Ва най ия цувалу. ЧIутIул рангсса лакку чухълул гимнастерка ва галифе гьарца базулийн даркьуну ларххун дия. ХIатIру хIатIурдай бувсса, ттупанчалул хьхьуттайсса, къатта бакъа кIачIасса, хIаписарнал наган ттиликIрах мухIулттухун ливкIуну бия. Гиж къакунна дурцIу кьяржив, лувми нихъри лахъ бивщусса хромрал чакмарду, куццай лархсса кунна, ванал ччаннай даркьуну дия. Ва най ия куклуну. ОьрчIнийра нахIу ларчIсса гимнастика турану, базу-базу паргалну тIиркIа тIий бия чурххай» («Зунттал большевиктал»).
Гьарца та ппурттуву революциялувух чялишну ивкIная кIи-шан журалул пикрирду, хаварду бикIай. Гьаруннуярив – так яла бюхттулмур даражалийсса. Так ххуймур. Мува тасттикь буллай ур, цала буттая дакIний ливчIмур буслай, Курди Закуевлул арс Фаик Закиевгу. БувчIлай бур, Гьарун Саэдов ва дунияллийн нажагь бакъа къабуккайминнавасса ца ивкIшиву. ХIазран акъар ва къюкI халкьуннайх дачIлай ивкIсса Данколуха лащан уллалисса.
Пикри буллан бикIара, агарда Гьарун Сэидов сагъну ливчIун ивкIссания, гания гихунайгу хIукуматрал иширттавух чялишну ивкIссания, ссайн укканавав, ци хьунавав тIий. Къалахъи лаганссия мунийгу Гьаруннул оьрму. ОьхIалсса зувиллий арулку шиннардил репрессиярдал кьадарсса къатIрахьхьун вагу ириянссия. Увкуну бурхха «революциялул цила оьрчIру цила бюкьайссар» куну. Хаснува яхI-къирият думи. Узданми. МарцIсса идеярттал хъаттирдай лехлахими. Юхссагу, бюхъайвахха Гьарун, Аллагь буручча, цувагу, чIумуха лавхьхьуну, «революциялул душмантал» ххартI буллалиминнавух уккан. ХIазран къаувкухьунссияхха ваная «Гьарун Саэдов Дагъусттаннал Робеспьерди» куну (Ибрагьим Аьлиев). Ванал ца макьалалуву, масалдаран, укунсса махъру бур: «Не розами усыпан путь советской власти. Революция не терпит трусов и обывателей. Такие нам не нужны. ТАКИХ МЫ БУДЕМ СМЕТАТЬ, КАК ВИХРЬ СМЕТАЕТ ЩЕПКУ».