«Муруллуй бавцIусса мурхь»
Сулайман Мусаев
ХхунххутIи
ЯтIул ххунххутIул чичру –
Щюлли яхъай накьичру:
Рангру яргсса ва тунтсса –
Я батIин къашай ттуща!
ЯтIул гьухъуйх бивчусса
ЛухIи ххаятIилущал
Цалчин га бурувгнива
Ца бухар бувхсса ххива!
Га бия ххаллил тIутIи,
Тунтну ятIул ххунххутIи –
ДакIниву лавхъсса чирахъ.
БакIран – марцIсса тарияк…
БювчIун кIичIалттал дюрхъу
Хъахъи рирщу къурухъу,
Хъунил дянив ххунххутIал
Бувтун бур ятIул ххютIа.
Ттуйн, апатI аршибакъуйн
Кунна, оьвтIий дур га хъу.
Базурдаву бур асар:
«ЯтIул гьухъа бухьунссар!»
Пикри тIий буна: «Ссавур!» –
Ликрими лечлай най дур.
Ивунни хъунил дянив –
Къабунни ккаккан нясив
ТIутIаву ххаллил тIутIи,
Тунтну ятIул ххунххутIи,
ДакIниву лавхъсса чирахъ,
БакIран – цила тарияк.
Ттул дус, ттул мажнун хьусса,
ДикIул дакIнин лавхьхьусса
Дарув буван кьасттирай,
Ур ттухь насихIат буслай:
«ХхунххутIигу тIутIирив?
Ххуйсса кIюла чIапIиврив,
ЛухIи, ятIул бакъасса?
Кьанкьгур цил къатIааьнсса.
Тариякри бакIрансса.»
Щавщилущал щурщулий
Марщай дуссар тIуркIулий
ЯтIу-лухIи ххунххутIи,
Рангру дуллай къавтIутIи.
Агь, ттул дус, му ци махъри,
Мугу ци тариякри!?
ХхунххутIилуяр ххуйсса
Чуврияр тIутIи дусса!
Ттул хиял бур мудансса –
ЯтIул гьухъа ккаккансса.
ТIутIаву ххаллил тIутIий,
Тунтну ятIул ххунххутIий,
ДакIниву лавхъсса чирахъ –
Хьувча бакIран тарияк!
КьукIма-Зунттуй
Агь, тIутIан тавт КьукIма,
ТIутIан тавт КьукIма,
Ссалливавли бувсса
Вакссава къума?
Дур азарва яну
Вил валтту чIалай,
Азаруннивагу
Арцул щин цIалай.
Агь, кIай арцул щинну,
КIай арцул щинну,
Бургъил тIинттаву цив
ЧIалайсса хъинну:
Щюллисса бакIбахIуйх
Дирчусса чарсри –
Рав-рав накьич ххуйри,
ЦIай-цIайгу марцIри.
Агь, КьукIмал бизанттай,
КьукIмал бизанттай
Дур ранг хъапа бивщу
Щюллисса дарай.
Жюр-жюр тIий рахIавух
Нани кьурукьрув,
Ва ххаллил тIабиаьт –
Ми ци анцIукьрур?
Агь, КьукIмайсса тIутIал,
КьукIмайсса тIутIал,
КIюрххих бутIлатIисса
КIай хьхьемал кIунтIал
Алмасрал кунмасса
Пар-пар тIутIаву,
Хьюму муси кунма,
Ккур тIий нанаву!
Агь, ца оьрчIи гъарал,
Ца оьрчIи гъарал
Чях кунни ссавния –
Дакъари кьарал.
Ссал хъювсул дурссар ссав,
Ссал дурссар гьалак,
Бивт бургъилу рутIлан
Лайсал гъарал макь?
Агь, ссурулккурттамур,
Ссурулккурттамур,
Ряхрагу рангирал
ЧIюлусса ччал бур:
ЯтIул, наранжи ва
Хъахъи – хъяхъаву;
Щюлли, някI, банавша –
Хъювхъу тIутIаву.
Агь, Хъусрал ххаллил душ,
Хъусрал ххаллил душ,
Инагу ссал бувра
Муксса дамагьуш?
Вил дакI аьраттал дай
Му къумашиву
МарцI мукьал аьтарттул
Ларсун лагивуй!
МахIмудил кару
Хъяхъа кусса хъархъаллу –
Кьукнив хъахъи аьрщарай.
РахIму бакъа гъараллу
ЛачIлай дяххан дур щяллил
МахIмудил хъала кару
ДацIан дай ттул итталу.
Акъасса бувсуна ттухь.
Уссар увкуна цулуй.
Авчура дурцу урттул
Щару багь Ттуккул-КIуллуйн –
Вана МахIмудил кару
ЧIиникI бишлай диркI кIану.
ЧIюйлуйх яларай дурккун,
Хьхьев-хьхьев тIий дур чIаракIлу.
Кьункьув ххаллал кьанкь дурххун,
Чаяр унна гьалак на.
Хьурдай ттун ххалал шану,
БакIрацI – МахIмудил кару.
Ххал хьунни чIал къархьуну
«Панамка» бу хъархъала,
ЧIиникI тийнмай бивхьуну,
Ттуйн дагьунни хъямала:
Дирчуну хъуни кару,
Авкьунна на хъаралун.
Нава оьрчIну ивкIсса чIун
ДакIнин дагьунни тти ттун:
Ххуллу, чявхъа бивчуну,
Зивзуну бия интту
Мурзу-Оьщамаралу.
Амма МахIмудил кару
ЛиркIуна нигьиралун,
Кьайлул бакI хьуну дурцIу
Аьрава вярттурала
Ларсун, къакуну зурзу,
Лахъан дурна цалалу –
Вайри МахIмудил кару!
КIиссурттай – дякьру-дякьру,
Пялутрал матIив кунна,
ГъунчIарисса витIянхъру
НенттабакIну тIиртIунна.
Завулул чивчусса лу
Хханссар МахIмудил кару.
Ссурссуссар хIухчил кIунттил
Ттархьру, вацIа хьунуксса.
Баралун вана кьуртти.
Аммарив къадюрчIуссар
МахIмудил кьянкьа кару,
КIулсса захIматрал кьадру.
Хъяхъа кусса хъархъаллу
ДикIай ччимур аьрщарай.
РахIму бакъа гъараллу
ЛачIлай дяххан дур щяллил
ДацIан дай ттул итталу
КIа буттал шяравалу –
ХхялчIив къатрал магъайсса,
Ччинну ттарацI ччар дайсса,
Гьаллу щинну дачайсса,
Нигьру Бугъал-Марщайсса
Зияратирал-Чару,
МахIмудил хъуни кару.
ЛичIи шаву
Ттулла ниттин
КьутIи лиян дурну, личIи хъанайсса
Бувсун, лавгсса чIумал ттул дакIнил заллу,
Ссутнил чIапIив кунма
мурчай гьанайсса,
ХIала бувххуна ттул циняв хияллу.
Ттуя личIи хьуну, ина лавгунна.
Къатлувсса матахIрив
дур вил цIа тIийнна,
СсахчIав гъира бакъа
нагу ливчIунна,
Ххира ссихьрал дянив
инжит оьрчI кунма.
Ттуя личIи хьуну,
лавгунна ина.
ТIутIая багь чIапIайн
вирхху бур бутIлай.
Вил ччаврил чагъарду
ккалаккийни, на
Шюшара вил ххару
кьурчIисса мукьай.
Ттул талихI ссуй бувну,
ттул кюру ливсса
Вин оьсса къатIра. Так
ина вай кIива
Вила оьрчIал вихва
ялугьлай ливчIсса
Пашмансса ярунних
урган ан ччива.
ОьрчIи ссут
Хъахъисса, ятIулсса
ва банавшасса –
ТIабиаьтрал рангру
диркIсса кьачIасса!
Ва ссутри, ва ссутри –
шинал ахттакьун,
Ттул оьрмулулгу дур
вара чIун дуркIун.
Хъахъисса, ятIулсса
ва михак рангсса –
Ваппабай, рангирдах
оьрчIисса, яргсса!
Так щюллишиврул
дур дунъял мискинну,
Тти къадуккантIиссар
му ранг гьашину.
Хъахъисса, ятIулсса
ва шагьраисса –
Дур баргълагаваллил
цIурду оьрчIисса.
Ялув ссавнилгу дур хъанай
ранг кьачIа,
Ва кьинилулгу тти
дуркIссар маркIачIан.
Хъахъисса, ятIулсса
ва михак рангсса
ЧIапIив бур лехлай
най мурчай зирангсса.
Вай мурхьирдал бакъар,
чагъардалли вай,
На вай чичав ччаврил
оьрчIи рангирдай.
Ччарча цаняв букки,
ччарчагу – так ца.
Я аьзизсса ччиссай ттул
махъва-махъсса,
Ттул дакIнийхтунусса
эшкьилул асар
Вай ссутнил рангирдал
вин кIул бантIиссар.
Вил кару
Лагабургъил тIинттал
мусил гъаралу
Вил исвагьи кIисри
бур уртту дурчIлай,
Интнил гьаваслансса
щюлли макьанну
Гай щюлли ссинттая
экьигьан дуллай.
Лагабургъил цIарай
бур кIункIур щарай,
Ялув къиссу буллай
дур кьалакьигу.
Вил магьирсса кIисри
бур ххункIру буцIлай,
Гурсундалул кунна,
дишай накьичгу.
Баргълагавал чулух щюлли
зунттул хъачI –
МаркIачIан дуркIукун,
цув цIан ларгунни.
КIа хъачIнил махъ
лархъун банавшасса кIач,
Бургъил циняв муси
кIийх лариртунни.
На мискин къаара
дакъахьу мусил,
КIунттиву дуссаксса
вил кIукIлу кару
(Я ттул заллу, вайннул
тIааьншиву цир!),
Вил иминсса кару –
хияллал хъару.
Хъяхъа цан чайривав
Хъяхъа цан чайривав
интту ххуй тIутIи,
Кьакьан тIий дунура
гъинтнил бугъливу?
Щалла тIабиаьтран
кIулну буну тIий,
Ссут ларгун, кIи ларгун,
инт дучIайшиву.
Хъяхъа тIий жувагу
личIанссару тти,
КIидачIин къахъанай
дакIнил кIушиву,
КIулну тIий, гьанайнма
бунугу цIуртти,
Жулламур цIусса
инт къадучIайшиву
Зунттал ххуллурду
Ттула ссурахъин
Аскандаров Оьмарин
– Ци дуривавли тIий на
Бургъилу цIай-цIай тIисса,
КIа бивкIун бур машина
Зунттал бурхIайх нанисса.
Вагь, кIагу ссавниярив?
Я кIийва бавтIссаривав?
– Ссавния багьайссарив?
Мугу махъри тIий учав?
Бунни ххуллу уттасса
Ххуллул зузалтрал шикку.
Ччимур машина гьансса –
ЧIиви бикIу, хъун бикIу.
ТIабиаьтрал апатIру –
Мугьалтту ва лахIунттив –
Инсаннал був захIматру
Сававрай хьунни мютIи.
Ххуллу буруччин цая
Бай чIиртту – нукIу шагьру
ЦIакь буван душманная
Байссия кIукун бару.
КIа цалунмасса мурлу
ЦIувцIлай дурккун сивагу,
Бавзунни – тинай ургу! –
Тай бизантту кIивагу.
Бувссар бявшру загълунсса.
Ялтту бавхIуссар кIалан,
Ххуллул тIанкI ратIнийх дурсса
Муххайн, чарийн дуккан дан.
Вай ххуллурдайх машинтру
Хъус духлай бур дирину
Хьхьувайгу кьурукIинттул,
Гъинтнил кIири кьинигу.
Дукра базу-базурдан
Диян дайсса ттуннурду
Хханссар зунттал Дагъусттан
Чухълун щарщу ххяллурду.
Бусрав зун, ххуллул зузалт!
Зунгу, Шамил, Оьмарий!
Аьркинлугъру дан дузал
Ххуллу ссал къабагьари!
Ламурдал элму лахьхьин
Ттуннагу чара хьурдай,
Бишивияв гьар дакIнин,
Оьмарил кунма зунттай!
Муруллуй мурхь
Сонет
Цалунмасса чарил
азгъунсса мурлу
Гъав лавгсса пар тIий
бур бявкъу залакIну.
Къюш-къютарисса мурхь
ххявххун бур цIакьну
Бургъи-гъарал, мурчал
ккурхIу хъяклула.
Щюлли таргтIи оьргъа
лухччив зунттулу
Дунугу, кIа бакъар хъис
гайннух мякьну.
КIанил мина кIачIа ххяллуй
дур лахъну –
Нану тIий оьвтIий някI
ссавнил гъунттулу.
Арандалийсса ганз
пялутралнияр
Цукссагу ххишалар цил
жигар, гъира,
ТIавтIсса, маклил тавтсса
бунугу вяра.
Бигьа ччатI ччай, чивух
бявххунунияр,
Жапанугу, цуму оьрму
бувгьусса
Лакрал ппухълуннаха
бур кIа лавхьхьусса.
Халид-багнал балай
Буттахъал заманнай,
оь марцIсса чIумал,
Зунттаву оьрчI-вирттал
хIуррисса чIумал
Алвагьну яхъанай лак бикIайссия,
Бюхттулсса барзунттай
барххулт укунма.
Агарда ххяххарча аскисса душман,
Миллатрай рукI дишин
кьаст хьусса душман,
Цинявппа цахьуну,
хьхьичI бацIайссия,
Оь душман лиян ан,
дуруччин Ватан.
Кьюкьрайх бавцIуну
бур Гъумук гъазитал,
Чурхругу аьраххан
бувсса гъазитал,
Буккан бува, Халид,
мицI мусил байрахъ,
Вих ялугьлай бурча
лакрал оьрчI-вирттал.
Арсурваврайн оьвтIий
бур буттал улча,
Тархъаншиврух мякьсса
аьзизсса улча.
Дуккан дува, Халид,
кIама мусил тур,
Оьттул ттур дайдишай
ссят дирну дурча.
Айтберов Тимурдун
Гъурбатрай ливчIминнан ххуллу
бакIрай бивщусса
КIалабарз, кьус бивкIун, рачятрай,
суждалий бур.
Хъунмав шаврил ганий
дирхьусса чичрулиймур,
Михьлишали дагьну,
куц бакъар дуккин хьунсса.
БуркIунттулугу ур инсан кIи-шан авхIусса,
Гьала ва цу урив? Вар, ва ур ттул дус Тимур.
Циривавли ванал ва кIанай дуллалимур?
Йогалул асана бувнуривав ва усса?
Юх, ахттарчинал къурж
дурссар буллай хIарачат,
ХIарпличIа хIарп дихьлай,
чантI учин бан купа хатI.
Ци захIмат хьурчагу, дантIиссар
гъалгъа тIутIи
Хъин вирттаврал цIарду – абадлийри
цив личIан!
Амма маахчара, анжагъ ургу цах утти:
Му вивлагавриву ххуйшивукьай вил, инсан!