Лакку маз: аьламатру ва эмаратру
Лакку маз багьайсса куццуй уттигу ххал къабивгьусса, хъирив къалавсса мазну чIалай бур ттун. Мунияту мазрал сакиншиннагу, му ишла баврил тIалавшиннугу мяълумну кIулсса чIявусса бакъар.
КIулгу ча хьунссар: школалуву мунил лексикагу, грамматикагу лахьхьин, му ишла баврил кьараллу, лакран цачIусса чичрулулмур мазрал тIалавшинну ххал дигьинсса дарсру, ссятру хъинну чансса дур. Мунил морфологиярив, хаснува существительный ва глагол, хъинну пурмардал авадансса бур, мазрал (гъалгъалул) «тямаданугу» синтаксис бур, ччимур мукъуя жумлалул (предложениялул) ччимур член бансса каши дусса. Масала, цIанил (существительныйрал) мукьцIалунния лирчусса падежру (даххана хъанахъисса пурмарду) дур, ми циняр пурмардугу му мукъуя жумлалун аьркинсса член бан ишла хъанай дур. Масала, канихь тIисса падежрал пурмалия бан бюхълай бур ччарча определение (канихьсса лу, канихьмур пиша), ччарча обстоятельство (лу канихьну). Ми оьрус мазраву кунмасса, так суффиксирттал кумаграйну ляхъан байсса, словардавунгу бичайсса прилагательныйрду, наречияртту (гъалгъалул бутIри) бакъарча, дайлитIулул хъирив сипатрал, тагьарданул суффиксру бивхьуну, аьркинсса предложениелул члендалийн кIура дарсса кIайра падежирттал пурмарду дур. ЦIанил хьхьичI духьурча падежрал пурма, ца-ца чIумал хасъсса суффикс -сса аьркин хъанайгума бакъар (БакIуй мащи, аьрайн гьавккури ва ц.).

Тагьар укунсса духьувкун, маз ххираминнангу дакI дакьинссар, учительтурангу кумаг хьунссар тIий, ттун пикри хьунни цаппара захIматсса, цалийн къабувкIсса масъаларттая ттуламур пикригу бусан. Миннуву бур мукъул пурмарду тIайлану дузал даврийн, махъру зумух ласаврийн (орфоэпиялийн), махъру тIайлану чичаврийн (орфографиялийн) багьайсса масъалартту.
Уттигу багьайсса куццуй хъирив къалавсса масъаларттуну хъанай бур жула лугъатру ахттар баврицIун бавхIусса кIанттурдугу. Жува буру I966-ку шинал С.М.Хайдакьовлул чивчусса «Очерки по диалектологии лакского языка» тIисса луттирай гьашиву дурну, куртIну лугъатирттаха къазий. Масала, ттун къакIулссия хъювхъиял гъалгъалуву чIачай пурмалул ахирданий -й бикIайшиву (цIуллу аннай, хъинну учIаннай). Сайки бувагу ххал бивгьуну бакъар ккуллал лугъат – ттучIа ца студенткал мунияту дипломрал даву чирчуна, чIявусса ттинин элмулуву ялун къаливчусса затру муниву буссия. Мукунна дакъар хасъсса даву вицIхъиял лугъатрая бусласисса: чIявуми жула лингвистътал бур, ай, П.К.Услардул ХIХ-мур аьсрулий лакку мазрая чирчусса давриву му лугъатри ххал бивгьусса тIий, мунал информант Аьбдулла Оьмаров ккуркличу ушиву хIисавравун лавсун. Амма му мукун бакъар, Н.С. Джидалаевлул ккаккан бувну бур тава заманнай лакку мазрал циняв лугъатирттал ялттусса литератур мазрал жура сакин хьуну бивкIшиву, му маз, гай-гьай, циняв дурккусса лакрангу кIулну бивкIссар. С.М.Хайдакьовлул мунийн «старокумухский диалект» увкуну бур, гьамин му «диалектрай», тIайлану учин, бухмур литературий мазрай, чирчуну дур сайки жула заманнай (ХХ-мур аьсрулул дайдихьулий) Аьли Къаяевлул элмийсса давурттугу («Лакку маз ва тарих», «Лакку мазрал грамматика»). Му П.К.Услардул грамматикалуву (I890) ишласса мазгу та заманнайсса литературий маз бушиву тасттикь бансса ягу инкар бансса цучIав къаувккунни. Му мазравусса личIишивуртту цIана дур чIявуми лугъатирттавугу (Лакку билаятрал кьиблалул къирагърайсса Хъусращиял лугъатрая тIайла хьуну, ухссавнил къирагърай, ЦIахъардал дазуйсса Кьубиял лугъатрайн бияннин), ххишалдаран мува маз бур Аьли Къаяевлул ишла бувмургу, та чIумал Гъумучиял лугъат хъинну баххана хьуну бушиврухгу къулагъас къадурну. Муниятура на тIутIисса, цуппа вицIхъиял лугъатгу хъирив лавну, уттигу ххал бивгьуну бакъар. Гьай-гьай, бухьунссия Аьвдуллагьлул цала лугъатравассагу махъру, вариантру ишла бувну, амма мугу кIул бувну бакъар. Масала, му давриву бакъар вицIхъиял лугъатрал ца яргсса аьламатну хъанахъисса, цаппара кIанттурдай аьчух чIурду (гласныйрду) бакъа хъанахъисса тагьар: кIлясса (лит. кIяласса), хьри (лит. хьхьири), хлу (лит. ххулув) ва ц.
Мадарасса цIусса затру кIул хьунссия жунма багьайсса куццуй хъусращиял лугъатгу ххал бивгьуну бивкIссания. Му литератур мазрал журалун ккалли бувну кьабивтун бур. Амма муниву ччарча лексикалуцIун, ччарча махъру сакин шаврицIун, ччарча грамматикалуцIун бавхIусса затру бур цIанасса литератур мазраву баххана хьусса; масала: авгьунни (лугъ.) – агьунни (лит.), буххьулу (лугъ) – бухкIулу (лит.), вищату (лугъ.) – вища (лит.), театрданухун гьан (лугъ.) – театрданувун (театрданийн) гьан (лит.), танаха дацин (лугъ.) – таначIату дацин (лит.) ва м.ц. МахIатталсса зат, лакку мазрал глагол ахттар буллалисса ХI.Б.Муркъилинскийн, С.М. Хайдакьовлун, Н.С.Джидалаевлун. И.Х. Аьбдуллаевлун хIисав хьуну бакъар глаголданул 3-мур лицорал пурмарду (учIай, ласай, чичай) кутIа причастиялия хьусса душиву, миннувугу хьхьичIва тасттикь бай бутIа -ри (-р) бивкIшиву, му яхьуну бунува ккуллал, ваччиял лугъатирттаву (учIайр, ласайр, чичайр). Му бутIа бусса куццуй яхьусса цIуххай формарду хIисав хьунурагу дакъар (учIайрив? ласайрив? чичайрив?). Циван? Ми дакъатIий П.К.Услардул давриву, дакъатIий оьрус мазравугу цIуххай наклонение.
Лугъатру ххал бигьинми уттигу букканхьуви куну, на ттула чичрурду хас данна литератур мазрацIун бавхIуми масъаларттан. Миннуву ца яла ччанавккумур хъанай бур жинсирал (грамматический классрал, группалул) масъала.
Лакку мазраву жинсирал категориялул бугьлагьисса кIану. Жинсиравун буххайсса ва жинсирдайх баххана шайсса махъру
Лакку мазравугу, чIявуми дагъусттан мазурдивугу (авар-аьнди-цезналми, даргиял, табасараннал, арчиял) хъунмасса, хъинну агьамсса кIану бувгьуну буссар жинсирал категориялул: яни цавай махъру (цIарду ва цIардуну ишла бувми махъру) буссар жинсирдайх бавчIуну, яни цания-ца жинсиравун бухлай, гайми тIурча (глаголлу, цаппара прилагательныйрду, наречияртту, цаппара падежирттал формарду, мюрш бутIри -ва /-ра, послелогру куна/кунма /кунна) буссар жинсирдайх баххана хъанай, яни цавувасса, баххана хъанахъисса аффиксирттайну жумлалул гьанулувусса цIанил падежрайсса махъ ккаккан буллай (Оьмар увкIунни – ПатIимат бувкIунни, ПатIиматлул къатта бавхьунунн, хъю дархьунни).
Жинсирал категориялуцIун бавхIуну чIурчIав дансса масъаларттуну хъанай бур вай затру:
I) Цинявппагу цими жинс буссар (грамматикалул термин хIисаврай ва махъ ишла банна бур учаймур жинсирай), ссайн бувнур му кIул байсса?
2) Махъру жинсирдайх бачIавриву мяъналухь ци бияла буссар?
3) Мукъул формарду (падеж, аьдад) сакин шавриву жинсирал цукунсса кIану бугьлагьиссар?
4) Жинс ккаккан дайсса аффиксру ва миннул вариантру.
1. Жинсирдал аьдадрал хIакъираву
Лакку мазраву цими жинс дуссарив хьхьичIва-хьхьичI кIул бувну бур П.К.Услардул давриву. Мунал хIисавравун лавсун бур цIаницIун бавхIусса мукъуву (мукунсса махънугу лавсун бур глаголлу ур, бур дур) ца аьдадрал ва чIяру аьдадрал пурмардаву цукунсса дурив жинсирал аьламат (классрал показатель). Ца затрайн ур, ххишаламиннуйн бур учайми махъру бивчуну бур цалчинмур жинсиравун (адимина ур – арантал бур). Ца аьдадрай дур, чIяру аьдадрай бур учайми махъру бивчуну бур кIилчинмур жинсиравун (щарсса дур – хъами бур). КIирагу аьдадрай бур учайми бивчуну бур 3-мур жинсиравун (душ бур – душру бур), кIирагу аьдадрай дур буми бивчуну бур 4-мур жинсиравун (ка дур – кару дур). Элмулуву ва П.К.Услардул принцип зийнна дур, му тIайлашиврий щак учинсса кIанттурду бунугу. Мунияту бухьунссар школалулмур грамматикалуву ХI.Б.Муркъилинскийл, так ца аьдадрайми махъру хIисавравун лавсун, шанма «группа» личIи бувсса: ур группа, бур группа, дур группа. Яни, личIину хъаннил группа личIи къабувну, мигу багьну бур «дур группалувун». Мяйжаннугу, лакку мазраву аьжаивсса, чувчIав дакъачIинсса тагьар дур: щар хьуннин, хъамитайпалийн бур, щар хьуну махъ дур тIун ккаккан бувну бур лакку мазрал. Литератур мазраву чIяру аьдадрай миннайн бур учин аьркинссар тIар. Амма мазраву ва аьжаивсса «кьанун» щаллу хъанай дакъар. Цалчин, чIявуми лугъатирттаву дур учай чIяру аьдадрайгу (хъами дур). КIилчин, литератур мазраву ца аьдадрайгу хъаннийн бур тIий бур, дур учаву га хъамитайпа кьюкьин баврин, аьвамшиврун ккаллину бур. Ласнал бакъа щарссанийн дура-дакъара учайшиву къакIулли (мугу циняв ласурваврал къаучайхьунссар ), махъминнал хъаннийн бур учай, бюхъай так махъа учайсса бикIан дур. Жалин дуцайсса дунугу, ичIувассаннал ганийн оьрмулухунма жалин тIий ва бур тIий личIай. Ихтилатравугу, цуксса хъуннар хьусса къари дунугу, ганийн иттату иттав дур учаву мяърипат дакъашиврун ккалли бай. Так цаламиннал, гъанминнал учай ганийн дур. ЧIалачIиссаксса, ва 2-мур классравун багьайсса махъру хъинну чансса бур: нину, щарсса, дада, аму, бава ва укунсса цаймигу, ахирданий суффиксрайн бувксса -щар тIисса бутIа буми (архIалщар, чIаххувщар ва ц.). Ча, вай махъругу исключениелун ккалли бувну, хъамигу литератур мазравун ца жинсиравун, бур учаймунивун багьну къуртал хьуну чIалай бур. Школалийгу шанна жинс ххал бигьлагьаву тIайлану чIалай бур, амма жула словардаву лирчIун дур гара П.К.Услардуя нанисса тура – мукьра жинс (класс) личIи буллалаву. Тендециярив цамур дур: цаппара лугъатирттаву хъами хъинну цIакьну ца классравун, дур учаймунивун, багьну бур (бархъаллал мивува бур душругу), литератур мазраву тIурча ми «гьаз бувну» бур душваралмур классравун, циняннайн бур увкуну. Бур ягу дур учаву стилистикалул ярагъуннийн кIура бавну бур. Адиминайнгума, га кьюкьин ан, дур тIисса кIанттурду жула прозалувугу, диалогирттаву чIявуну хьуна бакьлай бур.
2. Жинсру личIи даврил мяъналуцIун бавхIусса хIуччарду
Гьу, битанну тти ва масъалулсса жува бувну: 3 жинс: ур, бур, дур. Утти бурганну цуми затирттайн (предметирттайн) учайссарив ур, цуминнуйн учайссарив бур, цуминнуйн учайссарив дур. Вана шиккур жула мазрал ша бяйкьлакьисса. Мяъна хIисавравун ларсун, ур учин бюхълай бур так арантурайн, яни бурхьничувнайн. Инсаннан къаккаллисса Аллагь, Зал, малаик бухлай бур вава ур жинсиравун, амма шивун бивчуну бакъар Иблис, жин, щяйтIан. Арантурал жинс хъанай дур мазраву яла мяълуммур, цIакьмур жинс. Гайми жинсру личIи давриву ца мяълумсса хIучча бакъар. Бур учаймур жинсиравун бухлай бур хъамигу (на кIий увкусса куццуй – сайки циняв), рухI думи затругу, рухI дакъами затругу. Амма рухI думи затру ва жинсиравун сайки цинярда духлай дур, арантал личIаннин (хъами, хIайвант, жанаварт, ущу-щулгъи). Чан-кьансса исключенияртту ккаллирагу къадансса дур (ххялцу, барзукка …). Амма так укун бивкIссания ( арантал – рухI дусса махъми затру – рухI дакъами затру), ялагу бигьая. Лакку маз муний бавцIуну бакъар: рухI дакъами затру царай дагьну дур бур учайминнувун, гайми – дур учайминнувун. Ми мукун дачIавривугу цIанасса мазраву цукунчIавсса канил бугьансса хIучча чIалай бакъар. Мяйжанссар, хьюмуми затру чIяруми дур учаймур жинсиравун дурххун дур (щин, накI, хIан, навт …), амма шивугу бур учайсса махъругу бур (вит, сок). Циваннив ссав дур, лухччи дур, ар дур, аьрщи дур, хъу дур, амма къур бур, марща бур ; нех дур – бяр бур, хьхьири бур, щаращи бур; чIун дур, ссят дур – замана бур, лахIза бур, мутта бур; къатта бур, ппал бур – чIаркIу дур; чIира бур – магъи дур; варакъи бур, къукъу бур – парш дур, къуткъа дур; кIичIу бур – вяртIа дур; маз бур – ккарччи дур; нувщи бур – къур дур; суал бур – жаваб дур. Ва сияхI ччиссаксса лахъи дан хьунссар, амма укунмагу чIалай бур вай мяъна хIисавну гъансса кюрттавун бухлахисса махъру личIи-личIисса жинсирдавун багьаврил савав ци дуссарив бувчIин шайсса дакъашиву. Жула маз ваца бачIи ххуллий бавцIусса хханссар, вайми дагъусттан мазурдияр махъун багьну. Лезгиял мазурдиву (цивппа лезгиял, агъуллал, рутуллал, цIяхъурдал) жинсру дурагу дакъассар, духларгссар. Яруссаннал ва даргиял дур хъинну лаласун бигьасса жинсру: арантал (вас вуго), хъами (яс йего), махъми затру (чу буго, бетIер буго, чед буго). Мунияту хъинну захIматну бур лакку маз къакIулминнан лахьхьин бангу, кIулминналгу цала-цала лугъатирттаву инсантал бакъами затру 2-мур ягу 3-мур жинсирай ишла бавриву личIишивуртту хьуна дакьлай дур. Цавай бур ихтилат дан тIий, гайми ихтилат бан тIий, аьнакIул оьрчI дур тIий цавай, бур тIий – гайми. Мугу бикIанссия, агарда, тIайлами журу тIий, турлих талан къабуккайсса бивкIссания. Вана укунсса мурчIи маша бувну бур жунма жула мазрал.
Ва ишираву чIалай бур хъинну архсса заманнаясса ишара лирчIун душиву – ляличIину ккаккан бувну бур арантал, бияла цахь буми, активми хIисаврай, учиннуча, яла бусравми, гьаз бувми ми хъанай бур. Махъми затру, ца жинсиравун дирчуну, мунил вив цIубутIуй личIирагу дурну дакъар. Му зат тасттикь хъанай бур: I) ккаккан бай цIанинкIанайми ца аьдадрай баххана хъанахъисса куццуву: ганал (адиминал) – ганил (щарссанил, оьлил, ницал, бакIрал, чарил); 2) суффикс -ма так арантурал цIардащал ишла хъанай бур, -мур – циняв махъми мукъурттищал. Яла махъ цIардал кIира жинс – бур ва дур – личIи даву цищава мазраща лаласун къавхьусса масъала бур: бухьунссия та заманнай ца цукунсса бунугу хIучча, яларив му хIучча бяйкьуну, цIарду хIала дурххун дур. Инсантал – кIулши думи, ва затру – кIулши дакъами личIи шаврил масъалагу щалва чулийн багьсса бакъар. Циван? Мукун учинсса хIучча жула так ца бур: инсаннайн цу? учайссар, къаинсаннайн (затрайн) – ци учайссар (щил? – ссал?..) тIий буру жува. Му цIана мукун бур, амма та аьвзал заманнайгу мукун учайсса бивкIшиву жунма къакIулли. Литератур мазраву ца цамургу хIучча буссар хъами арантуращал архIал кIулши думи затирттавун бухлай бивкIшиву тасттикь буллалисса. ЧIяру аьдадрал пурмардаву ккаккан бай цIанинкIанайминнул ляхбутIрайну ми кIива жура личIи хъанахъишиву: гайннал (инсантурал, арантурал ва хъаннил) – гайннул (махъми затирттал). Амма мукунсса ишлашин ттун ттизаманнул грамматикалуву бакъа хьуна къабавкьунни. П.К.Услардулгу хъаннил цIардан кIанай гайндул ишла бувну бур (арантурал – гайндал), жула чичултрал мазравугу сайки циняннал, хъаннияту гъалгъа тIутIийни, гайннул тIий чивчуну бикIай. Ча, учин ччимур цир: лакку мазраву личIи дурну диркIун так кIира жинс: арантал ва цинярда махъми затру. Так яла, махъ, цайми жинсругу личIи хъанан диркIун дур, амма хъами махъми затирттая личIи бансса мажал лакку мазран къавхьуну бур. Циваннив ялунгума хъами душварая личIи бувну, рухI думи затругу дусса жинсирава (бур) буккан бувну, так рухI дакъами затру духхайсса жинсиравун (дур) бивчуну бур. Так махъ заманнай бур хъами му жинсирава буккан хIарачат буллай, стилистикалул ресурсру ишла дурну.
3. Мукъурттил пурмарду сакин шавриву жинсирал бугьлагьисса кIану
Ва суалданун жаваб дуллалийнигу чIалай бур I-мур жинсирал ( ур) личIишиву душиву. Му зат тасттикь хъанай бур:I) зунххи гьанурдал ляхбутIраву; 2) чIяру аьдадрал цIанил падежрайсса пурмардал аффиксирттаву (дайлитIурттаву).
Арантурал жинсиравун буххайсса чIявуми мукъурттил зунххи падежирттал гьану сакин хъанай бур ляхбутIа -на- ишла бувну: чувнал, арснал, ласнал, ханнал, малланал, учительнал ва ц. Так цаппара мазрал чIанулува бивкIсса мукъурттил пурмарду цамур куццуй хьусса дур: бутта-л, уссил (уссу-й-л), оьрчI-а-л, ттатта-л. Мува ляхбутIа цIанинкIанайминнуву бушиву ялув кIицI лавгун буссар (ганал).
Бюхъай цIардавугу, цIанинкIанайминнуву кунма, гайми мукъурттиву -ни- бивкIун бикIангу: душ-ни-л, щарсса-ни-л, дакI-ни-л, ар-ни-л … ЦIана лугъатирттаву ва ляхбутIа бусса махъругу гьарзасса бур: чIи-ни-л, сси-ни-л, къат-ни-л (лит. мазраву -лу- бусса кIанай).
ЧIяру аьдадрал пурмардаву тIурча яла ишламур аффиксну хъанай бур -тал, хаснува цайми мазурдива букIлакIисса мукъурттиву: кумагчи-тал, усттар-тал, учитель-тал … ЧIяру аьдад цайми аффиксирттал кумаграйнугу шайсса дунугу (уссу-рвал, ссурахъ-ал, оьрчI-ру, зузал-т, мурчIу-лт, ттатта-хъул …), амма ми чанну ишлану бур, цивппагу жинсирацIун бавхIуну бакъар.
4. Жинсирал категория ишла бавриву хьуна дакьлакьисса захIматшивуртту дархIуну дур муниву ишла байсса жинсирал аффиксру гьарзасса бушивруцIунгу, цаппара пурмардаву ми бакъа хъанай ягу чан хъанай бушивруцIунгу
БикIлилва аффиксруну ккалли бансса бутIри цIана мазраву шанма бур: мукъул бакIрай аьчух чIунил хьхьичI бакъава хьусса в-, яни нульданул аффикс (I-мур жинс); б- (элмулувусса аьдатравун багьсса 3-мур классрал показатель); д- (элмулуву – 2-мур ва 4-мур классрал показатель). Вайннул история-этимологиялия гъалгъа къатIунна, цIана лакку мазраву вайннул бур личIи-личIисса, фонетикалул кьануннайн бувну баххана хьусса вариантругу. Аффикс в-, увкусса куццуй, чIявумур чIумал нульданийн кIура бавну бур (аххан, иххан, уххан; шихун-ай). Аьчух чIурдал хъиривсса инфикс -б- кIура бавну бур -в- лийн, мунияту цаппара пурмардаву I-мур ва 3-мур жинс личIи хъанай дакъар: оьрчI лавгуннни – душ лавгунни).
3-мур жинсирал аффикс -б-, н-лул хъирив м-лийн кIура бавну бур (ттунба – ттунма – ттумма ), кIилийнусса бб пп-луйн кIура бавну бур (цубба – цуппа).
2-4-мур жинсирал аффикс мукъул бакIрай аьчух чIунил хьхьичI бур д- лул журалий (дизан), мархлул вив аьчух чIунил хъирив бур -р-лул журалий (дирзунни). Пурмалуву кIива аффикс цачIун хьуний, ми кIивагу жура цачIу хьуна бакьлай бур (цурда). Вай кIилийнусса аффиксру чIалай бур, масала, вай мукъурттиву: цува (I) – цуппа (3) – цурда; шава – шаппа – шарда; кьатIувай – кьатIуппай – кьатIурдай.
КутIа буллай, учин аьркинну бур: жинсирал категория лиллалисса, зия хъанахъисса категорияр. Му мукун бушиву ккаккан бан буцинна кIива хIучча:
Лакку мазраву диркIун дур кIану ккаккан байсса, ахирданий жинсирал аффиксру бусса падежирттал серия, кIану ккаккан байсса цIардаву ва наречиярттаву: арив /ариб /арир; кьатIув /кьатIуб/кьатIур; щяв /щяб/щяр ва ц. Ва формалийн цаппараннал инессив тIий бур (виваллил падеж), амма ва инессив дакъар, инессиврал буссар аффикс -ву (цуппагу -бу-лул вариант), му кутIа барчагу жинсирдайх баххана къашайссар. Ва тIурча гьартасса кIану ккаккан байсса пурма дур. Вай кIирагу сериялул падежругу личIи-личIину хъанай дур:
Инессив: къатлуву – къатлува – къатлувух – къатлувун – къатлувунмай
Интерэссив: ратIув – ратIату – ратIух – ратIув(н) –ратIуппай
ЦIана ва журалул (интерэссив) пурмарду жинсирдайх даххана хъанай дакъар, амма яхьуну дур цаппара лугъатирттавугу, мукъурттил пурмардавугу (щявикIу – щяпбикIу – щярдикIу; лурсса, ялурзу ва ц.).
Бакъа хъанай бур жинсирал аффиксру л-лул хъиривгу: щала билаят (щалва билаят), щала дуниял (щалла дуниял), цала арс (цалва арс), цала душ (цалба/цалва душ), цала щарсса (цалда/цалла щарсса). Цаппара мазрал къаралчитал бур укун махъру ишла буллан къадагъа дуллай, ми дахханашивуртту хьун къаритлай. Му къабюхъайсса затри. Ва процесс байбивхьуну бур ХIХ-мур аьсрулийва, укунсса вариантру ккаккан бувну бур П.К.Услардулгу. Мунияту маз цила ххуллийх цуппа най битан аьркинссар: бикIуча ми личIи-личIисса, литератур мазраву кьамулсса вариантруну.
Баххана хьуну, личIисса мяъна хьуну дур инфикс -в-лул цаппара кьиблалул лугъатирттаву: миннуву ишла хъанай бур баххана къашайсса инфикс -в- : мурхь кьавкьунни (3 жинс) – къяртта кьавкьунни (4-мур жинс, лит. мазраву – кьаркьунни).
Укун лакку мазравугу жинсирал категориялуву личIи-личIисса дахханашивуртту хъанай дур.
Хъиривгу буссар
Филологиялул элмурдал кандидат, доцент Р.Г.Эльдарова
II бутIа. Гъалгъалул чIурду: зумух ласаврил ва чичаврил масъалартту
Инсаннал мазрал материяну, му бушиву чIалачIи дуллалисса мунил «яннану» хъанахъиссар чIурду: бусласиманал зумух ласласисса, вичIи дирхьуманан баллалисса. Циксса чIурду инсаннаща зумух ласун бюхълай бунугу, циксса мунаща лаласун бюхълай бунугу, маз ишла бавриву агьамшиву дусса чIурду хъинну чIявусса къабикIайссар. ЧIявуми мазурдиву миннул аьдад 50-60-лунния лирчусса къадикIайссар. Миннул хъунмур функциягу – махъру ва мяъна дусса мукъул бутIри (морфемартту) кунния кув личIи бан бюхъавур. Мукунсса чIурдайн лингвистикалуву (мазурдиясса элму) фонемартту учайссар. Ми фонемартту ххал бигьайссар фонетикалуву.
Лакку мазравусса сайки циняв фонемартту най бунава тIайлану личIи бувну бур ХIХ-мур аьсрулул 60-ку шиннардийра чирчусса П.К.Услардул «Лакский язык» тIисса давриву (Услар П.К. Этнография Кавказа. Языкознание . Лакский язык. – Тбилиси, I890). Ванал хъирив фонетика ххал диргьуну дур Л.И.Жирковлул (I953), Б.К.Гигинейшвилил (I963) Г.Б.Муркъилинскийл (I97I) давурттаву. Лакку мазрал фонетикалиясса мяълуматру дур Н.С.Трубецкойлул (I960), С.В.Кодзасовлул (I990) давурттавугу, хасну фонетикалиясса (цайми мазругу цачIу бивхьуну) давуртту чирчуну дур Аь.Ш.АькIиевлул, Г.Г.Буржуновлул ва цайминнал.
Ва макьала учительтуран кумагрансса духьувкун, на элмулувун куртI къахъананна, бусанна чара бакъа кIулну бикIан аьркинмуния, фонетикалуцIун дархIусса чичрулул кьанунная (орфографиялуя) ва мукъурттивусса чIурду зумух ласаврицIун дархIусса захIматшивурттая.
Мазрал ца яла агьаммур функция – дунияллиясса ва жяматраясса кIулшивуртту цIакь даву, ми ялун нанисса никирачIангу диян давур. Му даву бигьа хьуссар чичру лярхъукун. Цавай халкьунначIа чичру лярхъуну цимигу азарахъул шинну хьуну дур, цавай мазру тIурча дурагу цала чичру дакъасса бур. ЖучIанна дирсса лакку мазрайсса чичру дархIуну дур ислам кьамул даврицIун ва цIакь шаврицIун. Дагъусттан миллатирттал цала мазрай чичру дан ишла буллан бивкIун бур аьрабнал алфавит, муниву цаппара дахханашивурттугу дурну (аьжам). Му яхьуну бур I928-ку шинайнин. Яла, совет хIукумат дирхьуну махъ, ишла дуллан бивкIун бур латIин чичру, ацIра шинава (I938 ш.) бувкIун бур оьрус чичрулийн. Кириллица (оьрус алфавит) лакку мазрацIун бакьин байни, цаппара оьрус мазраву бакъасса чIурду ккаккан баншиврул ляхъан бувну бур кIи-кIира лишандалия сакин дурсса хIарпру, бур бувагу ккаккан къабувсса чIурду (масала, мурччал чIурду кв, кIв, ччв ва ц.), цава-ца чIу ккаккан бан ишла дурну дур личIи-личIисса хIарпру (масала, цава-ца чIу [аь] ккаккан бувну бур шанма журалий: аьш, мяр, хIан). Мунияту аьркинну дур чивчумур зумух ласаврил кьараллугу (орфоэпиялул кьяйдарду), махъру тIайлану чичаврил кьараллугу (орфографиялул кьяйдарду) мяълумсса, цалийн дуркIсса дикIан. Орфоэпия бувагу ххал бивгьуну бакъар, литератур мазраву орфоэпиялул правилартту дакъар, гъалгъалуву тIурча лугъатру ялтту буклай бур. Цаппара мисаллу: лаккрал (лугъ.) – лакрал (лит.), шикка (лугъ.) – шичча (лит.), бихьин (лугъ.) – бишин (лит.) ва ц.
Яла къулаймур алфавитран ккаллиссар гьарца фонемалун так ца цинна хасъсса хIарп дусса алфавит. Амма мукунсса алфавитру бусса мазру чIявусса бакъассар. Гъалгъалул маз чIумуцIун бавхIуну баххана хъанахъиссар, чичрулул маз тIурча ччя-ччяни баххана къашайссар, муниву чIявуну мазрал бух хьумур жура яшайссар. Муниятур Аь. Къаяевлул маз ХIХ-мур аьсрулий ишлану бивкIмур мазраха лавхьхьусса. Мукун чичру ва зумух ласаву хъинну цанния ца арх хьусса маз бур ингилис маз. Чичру цIуну ляхъан дуллалийни, муниха зузиминнахьхьун пурсат бириллалиссар му чичру бюхъайссаксса къулайсса, камилсса дан. Амма оьрус мазрал алфавитрал къалиправа буккан къабюхълахъисса тагьар духьувкун, цала чичру къадиркIсса, аьжам ишлану бивкIсса миллатирттал мазурдил чичрурду къулайсса къархьуссар. Муниятур лакку мазрал чичрулувугу кIай ялув кIицI ларгсса нукьсаншивуртту дусса.
I. Лакку мазравусса чIурду ва алфавитравусса миннул хIарпру
I.I.Аьчух чIурду (гласный чIурду)
Лакку мазравусса гьануми аьчух чIурдуну хъанай бур [а], [и], [у]. Амма миннул буссар цаппара цаймигу журарду.
Лакку мазравусса [а], хаснува аслийсса лакку мукъурттивумур, буссар [е]- лучIан гъансса, лавкьусса, оьрус мазравусса ударение дакъамур [а]-луха лавхьхьусса: лас, мас, дакI, накI, жарт, ратI, чани … Амма кьакьарттул чIурду [гъ, х, хх, хъ, къ, кь] буми мукъурттиву [а] гьартасса буссар, ударение думур оьрус чIуниха лавхьхьусса: гъансса, магъ, хах, ххан, лах, хъан, къат, кьан… ТIивтIумур [а] фонема хIисаврай хьуна бакьайссар цайми бавщу чIурдащалгу (согласныйрдащал), чIявуну цайми мазурдива бувкIсса мукъурттиву. Ми кIивагу [а]- рдаща мукъул мяъна личIи дан шайссар: сан (самул ххункI) – сан бакъасса, лак чансса бур – лак дуккан… Укунсса чутру чансса бунугу, вай кIивагу [а] фонемартту бушиву чIалай бур. Амма вай чичрулуву личIи бансса тагьар дакъар, цара-ца хIарпирайну ккаккан байсса бунутIий. Мунияту лабикIан ва лаласун тIисса мукъурттивусса морфема ла- личIи-личIину зумух ласайшиву лакку маз кIулшиврул ца лишан хъанай дур, къакIулминнан лахьхьин байнигу ва зат хIисавравун ласун аьркинну бур.
ЧIурду [и], [у] зумух ласавриву лакку мазраву захIматшиву дакъар: микI, мурлу, сси, ссу …
Кьакьарттул (фарингалсса) аьчух чIурду. Вай шанмагу гьануми чIурдал буссар кьакьари къума бувну ляхъайсса журардугу [аь], [иь], [уь]. Вай чIурду кIюла хьуну, оьрус мазраву согласныйрдал хъиривсса я, е, ё, ю хIарпирдайну ккаккан байсса чIурдаха лахьлан бикIайссар (мясо - мяр, лес -лекьан, мёд – ххявххун [ххоьуххуьн], бюст – бюрх), яргсса кьакьарттул ранг дунугу. Лакку мазрал графикалуву (хIарпру сияхIравун ласаву) ва орфографиялувусса яла хъуними захIматшивурттугу вай кьакьарттул аьчух чIурду бусса махъру чичаврицIун дархIуну дур. Вай шанмагу чIу шанма журалий чичлан ккаккан бувну бур:
I) мукъул бакIрай ягу слограл бакIрай бухьурча, хIарпру аь, э, оь дирхьуну: аьш, тIабиаьт; эн [иьн], маэшат [маьиьшат], оьсса [уьсса], маоь [маьуь];
2) бавщу чIунил хъирив хIарпру я, е, ю дирхьуну: бярч [баьрч], нех [ниьх], бюкь [буькь];
3) хьхьичI ягу хъирив хIарп хI дусса мукъурттиву кьакьарттул аьчух чIурду ккаккан бан ишла дайссар «марцIми» чIурдал хIарпру а, и, у: хIал, ахIвал; хIилла, лухIисса; хIучча, мухIлу – вай мукъурттивусса циняв аьчух чIуду зумух ласайссар кьакьарттул чIурду [аь], [иь], [уь] кунма.
Кьакьарттул чIу гьанулуву бусса мукъурттиву миннул хьхьичIми ва хъиривми слогирттавусса чIурдугу кьакьарттул журалийн лагайссар, хаснува бавщу чIурдугу кьакьарттулми бухьурча ([гъ, х, хх, хъ, къ, кь]). Му тагьарданийн фарангальный сингармонизм учайссар. Амма цаппара чIурдал му иш бацIан бувну, цаярва гихунмай аьчух чIурду баххана хьун къабитайссар; масала, [сс, ц, цц, цI] ва цаппара цаймигу чIурдан кьакьарттулми аьчух чIурду «къаххирассар», цала слогирттавун ми итакъабакьайссар: някIсса, къяцIа, кьяца ва ц. ЧIявумур чIумал кьакьарттул лишан мукъувух «экьи най» дунутIий, мяйжаннугу кьакьарттул чIурдайн кIура баяврил кьяйдардугу мяълумсса дакъатIий, жула орфографиялуву цIакь дурну дур му иширацIун дархIусса ца кьяйда: кьакьарттул аьчух чIунил хIарпру (аь, оь, э, я, ю, е) так мукъул цалчинмур слограву ишла даван, хIарп хI думи мукъурттиву ми аьчух чIурдал хIарпру дурагу ишла къадаван: кьянкьасса, лекьан, къюркъу; архIал, лухIисса, леххан ва ц. (личIи дурну дуссар кьакьарттул чIурдал хIарпру).
Гьамин, кьакьарттул аьчух чIурду чичрулийну ккаккан бавриву ца мяълумсса хIучча бакъарча, икьралданий ляхъан дурсса кьяйдарду (условный принцип) дур. Мунияту вай кьяйдардацIун къабавкьусса, ва ххуллува буклакисса кIанттурдугу хьуна бакьлай бур. Масала, хIарпру э, е, ю, я так цалчинмур слограву дакъасса, цайми слогирттавугу ишла хъанай дур, аьчух чIурдал хъирив: маоь, даэ, маэшат, тIабиаьт; 2) вай хIарпру ишла хъанай дур сакин дурсса цIардавугу, ччарча аьчух чIунил, ччарча бавщу чIунил хъирив: Аьлиоьмар, МахIаммадаьли (дюхъ дакъасса чичру); 3) е, ю, я, оьрус мазраву кунна, мукъул бакIрай ва аьчух чIунил хъирив ишла хъанай дур кIива чIу ккаккан бангу [йа, йу, йи]: яру, баян, юргъа, буюр, каен; ялунссаннун я-луща цаппара мукъурттиву бюхълай бур [йаь] ккаккан бангу: ятIулсса [йаьтIуьлсса], янхь [йаьнхь]; хъирив в бухьурча, ванил ккаккан буллай бур о-лучIан гъансса марцIмур ва кьакьарттулмур чIугу: явш [йоуш] «тмин», явш [йоьуш] икIан «прищуриться»; хъирив й бухьурча, вара хIарпирал ккаккан буллай бур [йэ] ( яй [йей] «урттул жура», баяй ).
Вай хIарпирдай «бигарду» гьарзасса бур, мунияту махъру тIайлану зумух ласуншиврул транскрипция дуллан аьркинну бур, маз къакIулминнан ми чIурду тIайлану ккалангу лахьхьин буллан багьлай бур.
Хъиннура захIматри хIарп хI думур мукъурттицIун дархIусса кьяйдардугу. Цивппа фонемартту [гь] ва [хI] цанничIан гъансса бур, так [хI] бур [гь]-луяр куртIну ляхъайсса. Кьакьарттул аьчух чIурдащал [гь] лахьлай бур [хI]-луха: байгьин – бахIин [баьгьиьн]. ХIарп хI дусса мукъурттиву кьакьарттул аьчух чIурдал хIарпру ишла дан къабучIиссар тIисса кьяйда хъинну къулай дакъасса, гъалатIру хьун буллалисса дур, хаснува ми чIурду цалчинмур слогравува баллай бусса чIумал: архIал, бархI, мухIлу . Вай махъру баллалисса куццуй чичларча (аьрхIал, бярхI, мюхIлу), яни гьанумур кьяйда (цалчинмур слограцIун дархIумур) ишла дурну, гьай-гьай, гъалатIру чан хьунссия. Цуппа хI букьанва бан аьркинссар тIисса маслихIатгу буссия, амма ва щала бакьлай бакъар, ва фонема хъинну ишласса, хаснува аьраб мазрава бувкIсса мукъурттиву чIявуну хьунабакьайсса бунутIий.
Кьакьарттул аьчух чIурдаву яла ишламур бур [аь], мунил хъирив, мунияр чанну ишлану бур [уь], хъиннува чанну хьунабакьлай бур [иь], цуппагу чIявумур чIумал аьраб мазвассса мукъурттиву ягу кьакьарттул бавщу чIурду буминнуву: элму, маэшат, эшкьи ва ц. Лакку мукъурттиву му чанну ишлану бур, ми мукъурттиву хьхьичIва бивкIсса [хI] бакъа хьусса кунмасса тагьар дур, масала, эн (бурги: хIинча), энчI (бюхъай лугъатраву хIинчI бикIан). Мукъул бакIраймур э [иь] гъалгъалуву марцIмур [и] -лийн кIура баллалисса тагьар чIалай дур, масала, Эса [исаь], эшкьи [ишкьиь].
Амма кьакьарттулми ва марцIми аьчух чIурду мяйжансса фонемартту бушиву чIалай бур, миннуйну мяъна личIи хъанахъисса махъру цачIу бивхьукун: макь – мякь, накI – някI(лаган), лиххан – леххан, хъу – хъю, букьан – бюкьан ва ц.
Лахъими ва кутIами аьчух чIурду. Лакку мазраву фонемарттал мяъналий ишла хъанай бур аьчух чIурдал лахъими ва кутIами журардугу: махъ (сущ.) – ма′хъ (нареч.), та (нареч.) – та′ (цIанинкI.), аькьлу – аь′кьил, парачи – бакIчи′, мурлу – тасирлу′ ва ц. Хъиннува элмулувун мюрш къабикIлай, шикку кIицI банна лахъими чIурдал тIабиаьт личIи-личIисса душиву: ми бушиву чил мазурдивасса мукъурттиву бусса куццуй яхьусса (Наби, аьшукь, илчи…), буссар хъирив бивкIсса чIу бакъа хьунутIий лахъи бувксса (чича уча > чича′ча), бусса хъиривмур чIунил лахъи буллалисса (тIи′й, кьатIу′в). Лакку мазравусса [и] лахъину зумух ласайссар, хъирив й бусса чIумал, [у] лахъи буккайссар, хъири в бусса чIумал.
Чичрулуву аьчух чIунил лахъишиву ккаккан дансса хIарпру дакъассар, мунияту му масъала орфоэпиялийн (тIайлану чIурду зумух ласаврийн) багьлагьиссар. Лахъими [и]-лул ва [у]-луд хъирив хIарпру й ва в чичаву бавхIуну буссар морфологиялуцIунгу: ми морфемарттуну хъанай бухьурча, чара бакъа чичин аьркинссар, морфемарттуну бакъаний чичаву ца ххуттавун дагьсса дакъар. Масала, тIий, цIий (деепричастиелул суффиксру), чарий, чарийн (кIанттул падежрал аффиксру), бувкIун, бувну (классрал аффикс), ялув, кьатIув (кIанттул падежрал падежрал аффикс). ХI.Муркъелинскийл орфографиялул словардануву, масала, ххулу, хъюру, хъирив в бакъа чивчуну бур, Э.Абдуллаевлул словардануву (2005) миннул хъирив в бур: ххулув, хъюрув, чIалув ва ц. Лахъисса [и] бур цIанинкIанаймуниву ( ми оьрчIру) ва суффиксраву (кIялами), амма ванил лахъишиву ккаккан дан й ишла бувну бакъар, мунияту кказит-журналлай бивщумуниву чIявусса орфографиялул гъалатIругу хьуна бакьлай бур. ЧIявусса гъалатIру бикIай личIисса, рязисса тIисса мукъурттивугу, миннувусса лахъи [и]-лул хъирив й бишин къабучIи бувнутIий.
Цинявппа ялув кIицI лавгсса аьчух чIурду фонемарттуну ккалли барча, лакку мазраву I2 аьчух фонема буссар учин хъанай бур (гьартамур [а]-гу хIисавну).
Цайми мазурдивусса [э] -луха ва [о]-луха лавхьхьусса чIурду (ляхмур кьюкьлур чIурду) лакку мазраву аслийсса мукъурттиву бакъар. Амма миннуха лавхьхьусса чIурдайн кIура баллай бур [а], хъирив й, в бусса чIумал: чичлай [чичлей], ласав [ласоу]. Вай цайнува цивппасса бакъатIий, хъиривмур чIунил баххана байсса бунутIий, фонемарттан ккалли къабайссар. Чичрулуву укунсса мукъурттиву фонематический принцип ишла хъанахъиссар (цава-ца фонема цакуцну чичаву).
Вайми аьчух чIурдал – [и]-лул ва [у]-лул хъирив кIайва й ва в бусса чIумалгу аьчух чIурду баххана шайссар, хаснува гужну – лугъатирттаву. Масала, литератур мазраву [у]-лул хъиривсса й так кутIану, къюкIну баллай бур (хъатIуй), цаппара лугъатирттаву [у] [и]-лийн кIура баллай бур (хъатIий – гьунчI., ккул.). Аьчух чIу [и] в -лул хьхьичI буний, ванияту дифтонг [иу] хъанай бур, гъумучиял лугъатраву [у]-луха (оьрус мазравусса ю) лавхьхьусса чIу хъанай бур (кIуллив), цайми лугъатирттаву (ккул-хъуср., гьунчI.) в [й]-лийн кIура бавну, хьхьичIмур чIу лахъи хъанай бур (кIуллий). Мукунни ккуллал лугъатраву Московлий , Гъуний хъанахъисса.
Вана укунсса дур лакку мазраву аьчух чIурдал системагу, му орфографиялуву ва орфоэпиялуву ишла шаврил тагьаргу.
АьчIух чIурду ва аьчух хIарпру
Лакку мазраву гьануми (базовые) аьчух чIурдуну хъанахъиссар /а/,/и/,/у/. Миннул буссар лахъиссагу, кутIассагу журарду, амма ми ккаккан бан хасъсса хIарпру дакъассар. Масала (шикку лахъими чIурду тунтну ккаккан буллалиссар): кIама – лама , жами – гъанми, оьручу – лаккучу.
Мукъурттиву яла ишламур аьчух чIу хъанай бур /а/. Мунил бур гьартасса, тIивтIусса журагу, оьрус мазраву ударение дагьаймур /а/-луха лавхьхьусса ( бурги: сад), ва лавкьусса, /е/-лучIан гъансса (оьрус мазраву ударение дакъамур /а/-луха ва /о/ -луха лавхьхьусса журагу: сады, вода). Так тIивтIумур жура хьуна бакьлай бур кьакьарттул бавщу чIурду (фарингальные) /гъ, х, хх, хъ, къ, кь/ хьхьичI ягу махъ бусса мукъурттиву: хан – мах, ххал – лаххан, хъат – гьухъа, къатта – бакъухъ. ТIивтIу /а/ буссар цайми мазурдива бувкIсса мукъурттивугу, цаппара бикIлилми лакку мукъурттивугу, масала: мисал, аслан, бала, лаикIан, лавай ва ц. ТIивтIумур /а/-гу бюхъайссар бикIан лахъиссагу, кутIассагу: мисал – масала, лампа – бала.
Вай циняв ккалли байссар мукъул мяъна личIи дан бюхъайсса чIурдан – фонемарттан. Амма миннул лахъи-кутIашиву, /а/-лул лавкьу-тIивтIушиву ккаккан дайсса хIарпру азбукалуву дакъассар, мунияту ми зумух ласаврил масъала багьлагьисср орфоэпиялийн – тIайлану учаврийн.
Аьчух чIурдал яла хъунмур масъалану хъанахъиссар лакку мазраву ми шанмагу чIу бушиву марцIсса ва кьакьарттул асар бусса – къумасса. Му асар шайссар ми чIурдал хьхьичI кьакьарттул чIу /ъ/ бусса чIумал (цаппара мазурдиву му ккаккан бувну бур /гI/-лийну, бурги: Аьли – ГIали). Лакку мазраву /ъ/ цуппалусса чIу (фонема) хIисаврай хьуна бакьлай бур аьчух чIунил хъирив вай мукъурттиву: баъ-баъ тIун, бяъли, вяъ тIун, вяъза, дюъ, дяъви, гьаъ, Кяъва, ляълу, муъмин, Муъминат, мяъ тIун, мяъдан, мяълумсса, мяъна, Сяъду, тавакъюъ, шеъри, шяъванут (каштан), Шяъван, Юшаъ.
Къумами аьчух чIурдугу лакку мазраву фонемарттуну хъанахъиссар – миннул мукъул мяънарду личIи дайссар: макь – мякь, хъу – хъю, (бакI) зиххин – (хъус) зеххин.
Къумами аьчух чIурдаву яла чIявуну ишла хъанахъимур бур /аь/. Масала, «Лакку мазрал ва оьрус мазрал словарьдануву» (20I8) ва чIуния байбихьлахьисса мукъурттихь дур 20 лажин ( 82-I02) , /оь/ бакIрай буми махъру бур кIилину чансса (566-577 л.), /э/-луя байбихьлахьими – 7 л. (892-899), миннувугу цивппа лакку мазравуми махъру так 20-нния ливчусса бур, аьраб мазрава бувкIссагу ца ацIва махъ бур.
Ялагу: къумамур /и/ (э, е хIарпирдай ккаккан баймур) мазравату буклакисса куннасса тагьар дур. Мукъул бакIрай ва чIу бусса мукъурттиву, ттунма чIалачIиссаксса, чIявумур чIумал марцIсса /и/ зумух ласлай бур, кьумамур чIу кIилчинмур слогравун багьлай: эбадат → ибядат, эмарат → имярат, эбрат → ибрят, эллаж→ илляж, энад → иняд , Эса → Ися ва ц. Бавщу чIунил хъиривмур /е/-гу зумух ласлай бур /и/ кунма, кьакьарттул къумашиву хъиривмур слогравун лаглай, масала, леххаву → лиххяву. Хъиривмур слограву /и/ бухьурча, ягу слог ца бакъа бакъахьурча, ишла бан багьлай бур къумамур э ягу е: эн, энчI, эшкьи ва ц. Амма гъелисса тIисса мукъуву /и/ цIумур словарьдануву бакъар, ва махъ чивчуну бур гъилисса куну. ХIарп /э/ кIилчинмур слограву ишла дурсса мукъурттивугу ми чичавриву ва зумух ласавриву тапаватшиву хъанай дур: чичайни – шаэр, маэшат, учайни – шяир, мяишат.
Вай къумами аьчух чIурду /й/-лул ва /в/-лул хьхьичIгу баххана шайссар марцIми чIурду кунма: кьяйда /кьейда/, ххюйла /ххюла/ ; бявкъусса /бёкъюсса/, левххун /люххюн/, кьювкьусса /кьюкьюсса/ (ца-ца чIумал хьхьичIмур слогравусса аьчух чIунил асар хъиривми слогирттавухгу «экьи лагайссар», гайгу цахава лащан буллай, къума буллай).
Вай чIурдацIун дархIуну дур ца цамургу ларай кIицI ларгсса захIматшиву: мукъул мархлуву (гьанулуву) къумасса аьчух чIу буний, ванил цихава лащан байссар цила хьхьичIми ва хъиривми слогирттавусса аьчух чIурдугу: бякъин /бякъен/, мечIал /мечIял/, бюрххул /бюрххюл/. Амма орфографиялул кьяйдардаву ккаккан бувну бур аьчух чIунин хасъсса хIарп (аь/я, э/е, оь/ю) так цал дакъа ишла къадан, мугу – так цалчинмур слограву (Г.Б.Муркелинский. Лакку мазрал орфографиялул словарь – МахIачкъала, Дагучпедгиз, I989, л.5, пункт 2, 3).
ХIарп /хI/ дусса мукъурттиву ми хасъсса аьчух чIурдал хIарпру дурагу ишла къадан куну бур (кIиккува, – л.6, пункт 6), мунияту му журалул мукъурттиву чIявусса гъалатIру хъанай бур. Масала, мукъул бакIрай ягу цалчинмур слограву баллалисса /аь/ ккаккан бан багьлай бур /а/-лийну: архIал, бахIин ва ц.
Вай кьяйдарду хъинну ччанарккусса, къулай дакъасса дур. Амма цIана жула ихтилат орфографиялул кьяйдарду даххана даврия бакъарча, ми дурчIаврия ва махъру ми кьяйдардайн бувну чичаврияр. Сайки гьарца кьяйдалуцIун дур дуллуну дур бувчIинбавурттугу (исключенияртту).
ЦIуну бувкмур словарьдануву (Аьбдуллаев Э. Лакку мазрал орфографиялул словарь. – МахIачкъала, Дагкнигоиздат, 2005) цивппа махъру кIайра кьяйдардай чивчуну бур, амма луттирал бакIрай дуллусса чичрулул кьяйдардаву (л.I5-I6) дахханашиву дур.
Ми цалийн къабучIавуртту укунсса дур:
I. КIива къумасса аьчух чIу чIарав бусса мукъурттиву хIарпру аь, оь, э кIилчинмур слограву чичин ккаккан буллай ур Г.Б.Муркъилинский, укун: тIабиаьт, маэшат, маоь. Мива чIурду цалчинмур слограву я, ю, е чивчуну, кIилчинмуниву а, и, у чичин ккаккан бувну бур Э. Аьбдуллаевлул кьяйдардаву, укун: тIябиат, мяишат, мяу. Цала кIанай словарьдануву тIурча вай махъру гайра хьхьичIми кьяйдардайва чивчуну бур.
2. КIилчинмур слограл дайдихьулийсса кьакьарттул аьчух чIурдал хьхьичI хIарп ъ-гу дирхьуну, хъривми чIурду аь, оь, э бивхьуну чичин багьлай бур ХI. Муркъилинскийл кьяйдардайн бувну: чIалъаь, пиръаьн, малъоьн. Э.Аьбдуллаевлул кьяйдардаву личIину ккаккан бувну бур, къумамур чIу цалчинмур слограву чивчуну: мялъун, чIялъа, перъан.
3. Цавагу словарьдануву бувсун бакъар лакку мукъурттиву (хъунмурчIин глаголлаву) аьчух чIунил хъиривсса е-лул кIива чIу – /йи/ ккаккан байшиву: чIаен, гьаен, даен, хьуен, ххиен кIиен, кIура баен, каен, чIуен – вайннуву бакъассар кьакьарттул аьчух чIу. Мукунма аьчух чIунил хъиривсса я-лулгу кIива чIу ккаккан байссар – /йа/: баян, иян, зиян ва ц.
Цара ца хIарпирал личIи-личIисса чIурду ккаккан байшиву, ми ннущалсса махъру таIайлану зумух ласаву орфоэпиялийн багьлай бур, амма орфографиялуву муний чIурчIав дан багьлай бур.
БувчIин баву. ХIарп я-лул хIакъираву ххи бан багьлай бур: цаппара лакку мукъурттиву, мукъул бакIрай ва хIарпирал ккаккан байссар /йаь/: ятIулсса, ябишин , янхь (учин), явш (бикIан) , яхI, яшикI, ярав (багьан), ятсса, Якьув , ЯхIия
Аьчух чIурду чичрулуву ккаккан баврил кьяйдарду жям дуллай, дулун бюхълай бур укунсса редакциялий:
I. Лакку мазрал орфографиялуву къумами аьчух чIурду шанма журалий ккаккан байссар:
I) мукъул ва слограл бакIрай – аь , э, оь бивхьуну : аьш -- Мааьзат, элму -- шаэр, оьрму – маоь;
2) бавщу чIурдал хъирив ( /хI/ личIаннин) – я, е, ю бивхьуну: мяр, мечI, бюрх;
3) /хI/ буми мукъурттиву – а, и, у бивхьуну: хIан – махIла, хIинча – ттихIин, хIун – бухIан.
2. Аьчух чIунил хIарпру аь (я), оь (ю), э (е) чичайссар:
I) цалчинмур слограву мукъул бакIрай ва бавщIу чIунил хъирив: аькьлу, кьянкьасса; оьрчI, бюрни; энчI, мечI;
2) кIилчинмур слограву аьчух чIурдал хъирив вай мукъурттиву: тIааьн, нааьна, нааьрачи, бааь, маоь, тIабиаьт, Мааьбия, Мааьзат; тIаоьн; маэшат, раэят, шаэр, даэ, Саэд, Саэдат;
3) кIилчинмур слограву личIи бай ъ лишандалул хъирив вай мукъурттиву: чIалъаь, пиръаьн, малъоьн, хIурулъэн;
4) мукъул кIилчинмур ягу шамулчинмур слограву къумами аьчух чIурду хасъсса хIарпирдайну (я, ю) чичайссар вай мукъурттиву: зунняв, циняв, ччиккумяв, битIянхъ, тавакъюъ, цIурюкьин, шанувкьюну;
5) мукъул бакIрай инкар бай бутIа къа-/ ма- бусса чIумал, махъру чичайссар га бутIа бакъаний кунма: бюхъан – къабюхъан, аьркинни – къааьркинни; маоьвчара, мабюкьара;
6) гьанурду тикрал хъанахъисса мукъурттиву ва бавзу мукъурттиву гьанурдавусса къума чIурду чичайссар, ми гьанурду цивппалу чичайсса уралий: пIяй-пIяй тIун, пIякь-шякь тIун, шаттабюкьу, хъуслякъу, Аьлиоьмар, МахIаммадаьли.
БувчIин баву: Бавзу мукъурттиву (хъунмурчIин инсантурал цIардаву) гьанурдал дазуйсса аь, оь миннул хьхьичIсса бавщу чIурдая личIину зумух ласайссар (яни ми ца слогравун къабуххайссар): МахIаммад-аьли.
3. Алфавитраву хIарпру я, ю, э, е (о, ё) цамур мяъналийгу ишла даву
Вайра хIарпру лакку алфавитраву ишла дайссар цамур «къуллугърайгу»:
I) оьрус мазрава лавсъсса мукъурттиву миннул ккаккан байссар оьрус мазраву ккаккан байми чIурду: ясли /йасли/, океан /акиан/, эхо, мэр, термин, тетрадь, трест, компьютер ва ц.;
2) лакку мукъурттиву я, ю, е ишла байссар мукъул бакIрай, аьчух чIунил хъирив ва личIи бай ъ –лул хъирив /йа/, /йу/, /йи/ ккаккан бан: ялув, лаян, Юсуп, буюр, даен.
Укунсса дур цIана лакку мазраву зузисса аьчух хIарпру чичаврицIун дархIусса кьараллу. Вай даххана къадурссаксса, вай ишла дуллан буржссар гьарца чичаврицIун, текстру бищаврицIун бавхIусса идарарттай.
***
Аьчух чIурду чичрулуву ккаккан баву къулай даврил ххуллий, хъуни реформартту къадурнура, на укунсса маслихIатру бавияв:
I. Бавщу чIурду /хI/ ва /гь/ – ми личIи-личIисса фонемарттур, ми кIирагу хIарп ядан багьлагьиссар, аьчух чIурду чичаврицIунгу къадахIлай. Кьяйдарду ца кьаралданийн дурцуну, бюхъанссия ми ишла дуллан хIарп хI думи мукъурттивугу: аь, оь чичаван мукъул бакIрай, я, ю – цалчинмур слограву: аьрхIал, аьхIин, АьхIмад, оьхI-чап, ОьхIли-ламу; ляхIан, мяхIла, мяхIатталсса, няхIусса, МяхIмуд, МяхIаммад, люхIисса, мюхIлу, НюхI, рюхI, ссювхIат; хIян, хIяз ва ц.
2.Лакку мукъурттиву ва ччянива лакку хьусса мукъурттиву къумамур /и/ ккаккан бан:
а) хIарп э дирхьуну так вай мукъурттиву: эн, энчI, эшкьи, этIа, эччу, эялу, элму;
б) хIарп и мукъул бакIрай дирхьуну, хъиривмур слограву хIарп я чичаван (баллалисса куццуй): ибрят, имярат, иняд м.ц.;
в) кIива аьчух чIу чIарав буний, къума чIунил хIарп (я) хьхьичIмур слограву, хъиривмур чIу хIарп и дирхьуну чичлан: дяи, зяивсса, мяишат, ряият, шяир, Сяидат.
3. Лакку мазрал алфавитравусса хIарпирдал хIакъираву
Лакку мазрал алфавитраву дуссар лакку мукъурттиву хьуна къабакьайсса ягу чанну хьуна бакьайсса чIурдал хIарпру: о, ё, ы, ф. Ми ишла дайссар так оьрус мазрава лавсъсса, оьрус мазраву кунма зумух ласайсса мукъурттиву.
Оьрус мазрал алфавтравусса хIарпру ъ ва ь оьрус мазраву ишла дайссар:
а) согласныйлия гласный е, ё, ю, я личIи бан (миннул кIива чIу ккаккан байни): судья, съезд, подъём, бью;
б) хIарп ь ишла дайссар согласныйлул кIукIлушиву ккаккан дангу: словарь, тетрадь.
Лакку мазравугу вай хIарпру алфавитравун дирчуну дур:
I) оьрус мазрава бувкIми махъру бусса куццуй чичаван. Амма: ахирданий ь оьрус мукъурттиву дишайссар ми мяйжаннугу кIукIлуний, ми кьянкьа хьуну бухьурча, му знак къадишайссар, масала: словарь – словарный, тетрадь – тетрадный … Лакку мазраву циванни словарьданул, тетрадьрал чичлан аьркинсса, ми кIукIлуну бакъанма? ЦIанил падежрай ми гьай-гьайгу дай-дай оьрус мазраву бусса куццуйри бикIан аьркинсса тIий бухьурча, мими формардаву му ь ядуллалаву цила оьрус мазрал кьараллащал ччалаччисса иш бур. Мунияту, ттул пикрилий, аьркинни мукунсса мукъурттиву му знак дукьан дан (словарду, тетрадру …)
2) личIи бай ъ – гу лакку мазраву ишла хъанай дур цамур куццуй. Му чичин ккаккан дурну дур:
а) кIива бавщу чIу (хIурамур ва чIувумур) цанния ца личIи бан. Лакку мукъурттиву мукунсса тагьар хIасул хъанай дур с ва сс чIарав багьний (прилагательныйрдаву, причастиярттаву): хасъсса, нясъсса, лавсъсса; …; словарьдануву буллусса мяшъшиву тIисса мукъуву му кьяйда аьркинну дакъар, кIив ш-лия щ хъанай бакъатIий (л.7).;
б) оьрус мазрава лавсъсса, ахирданий т бусса мукъурттия чIяру аьдадрал формардаву -тал аффикс ишла байни: депутатътал, студентътал ва м.ц. Мукунмасса мисал, гьанулувусса ва суффиксравусса чIурду личIи бан: хъярчъчи. Амма шикку цичIав увкуну бакъар ахирданий –ист буми мукъурттия: специалист, нацист ва м.ц. Мукунми махъру, ттул пикрилий аьркинни чичлан зумух ласайсса куццуй, цалчинмур т къаувкунма: специалистал, фашистал;
в) вай кIивагу словарьдануву ттун къаляркъунни ларг чIумул аффиксру -я, -яв бавщу чIурдал хъирив чичаврицIун дархIусса кьяйдардугу. ЛичIи бай ъ дирхьуну чивчуну бикIай чIявумур чIумал, масала: Таналъя ттун кумаг бувсса. Амма вай бутIри дефис дирхьуну чичлачавриву къулайшиву дур, цанчирча жула тамансса хIарпру дур цавура ь ягу ъ , мукунсса формардаву гъургъазасса чичаву хъанай дур: ттухьъя бувсъсса, ттугъъя бивщусса ва м.ц.).
4. Цими хIарп дуссар лакку мазрал алфавитраву?
Оьрус мазраву бакъасса чIурду ккаккан бан лакку алфавитраву кIи-кIира лишан (диграфы) ишла дурну дуссар хIарпирал урчIах:
а) I (пI, тI, кI, цI, чI, хI);
б) ь (гь, хь, кь; аь, оь);
в) ъ (гъ, хъ, къ).
Лакку мазравусса чIувуми (гужланми) чIурду ккаккан бан:
а) кIийла ишла дурну дуссар хIурамур чIунил хIарп: п– пп, т – тт, к – кк, с – сс, ц – цц, ч – чч, ; х –хх , хь –хьхь;
б) кIилийнусса ш ккаккан бувну буссар хIарп щ ишла дурну;
в) кIилийнусса хъ ккаккан бувну буссар хIарп къ ишла дурну.
С.М.Хайдакьовлул «Лакку мазрал ва оьрус мазрал словарь» букканнин (I962) лакку мазрал алфавитраву чIувуми чIурду ккаккан байсса кIилий хIарпру дакъая. Ми алфавитравун дичаврийну бигьа хьуна алфавитрал низамрай махъ словарьдануву лякъингу, цIакь хьуна мазравусса фонемарттал цанмалусса кIану бушивугу. Амма ХI.Муркъилинскийл орфографиялул словарьдавусса алфавитраву ми хIарпру дакъая – муниву дия 47 хIарп (буква). С.М.Хайдакьовлул словарданувусса алфавитраву дур 55 хIарп, яни 8-гу кIилий хIарп алфавитравун дирчуну дур. Э. Аьбдуллаевлул орфографиялул словарданугу алфавит щаллуну буллуну бур Амма ца хIарп (й) лях ларгун дур.
Филологиялул элмурдал кандидат, доцент Р.Г.Эльдарова, Дагъусттаннал культуралул лайкь хьусса зузала.