Ахттарчитурал кIул бувну бур: щарссанил цила ласнал цIуллу-сагъшиврух къулагъас даврийну адамина цакуну ивчIавриясса нигьачIаву чан дайсса дур 46 процентрал. Кулпатраву хъинсса арарду духьурча, инфарктру чанну шайсса дур, инфаркт хьурчагу, лас ччяни хъин шайсса ур, ганал оьрмугу лахъисса бикIайсса бур. ИНВИТРО-лул медициналул бутIул директор, хIакин-кардиолог, медициналул элмурдал доктор Алексей Никитиннул бувсунни цукунсса иширттайну маччасса инсаннал асар биян байссарив оьттул туннурдайн, циванни кулпатраву лахъи лавгсса энад бугьаврил лахъсса холестериндалуяргу хъунмасса зарал биян байсса ва цачIу нахIуну ялапар шаву къюкIлил цIуцIавурттал профилактикану циван хъанахъиссарив.


– Буниялагу арамтал цала сипталий кардиологначIан чанну бучIайссарив?
– Арамтал цала сипталий буниялагу чанну бучIайссар кардиологначIан. Му мукун бушиву исват буллай бур статистикалулгу, гьарца кьинисса клиникалул иширтталгу. Арамтал дянивну лавсун хIакинначIан бучIайссар хъаннияргу чанну, чIявучин азарданул инжит буллалисса чIумал. Душру-хъами аьдат шайссар жагьилну бунува хIакинначIан занай, арамтурал мукунсса, цала цIуллу-сагъшиврух къулагъас дуллай бакъар.

Микку ишлану бикIай психологиялул пикри-зикрирдугу: «къашавай шаву – адаминан къалайкьсса затри», «цайнура цурда хъин хьунссарча», «чIун дакъар, даву чIярусса дур». Ахирданийгу, адамина хъунмурчIин кардиологначIа лякъай инфаркт хьуну махъ.
ЧIярумур чIумал карди­ологначIан лас увцуну дучIай ганал щарсса. Миккугу тагьар укунсса шай: «Духтур, на къашавай акъарача, щарссанил увцунна». Мукунсса, хъаннил бувцуну бувкIсса арамтурал чIявуну оьттул давление лахъ хьуну лякъай. Миннал дикIай мукунна дислипидемия, аритмия ва м ц. диялдакъашивуртту. Гъанчунан чIалан дикIай, къашавайсса адаминан асар къашайсса, ягу асар хъуну къаччисса лишанну: лас кIуну ссихI ласлай ушиву чурттуйх лахъайни, шану къабиллай ушиву, ччяни ухлай ушиву. Мунияту ласнал азар ччяни кIул давриву щарссанил хъунмасса бияла бикIайссар чIявусса кулпатирттаву.

– КъюкIлил ва туннурдал цIуцIавурттал цуми лишаннах арамтурал чIявучин къулагъас къадувай, хIакинначIан ччяни гьан аьркинну бивкIун бунува?
– Яла нигьачIаву думур ва чIяруну гъулагъас къадаймур лишан хъанай дур хъазамраву къюву дуллалаву. Арамтурал мукунсса лишандалух личIину къулагъас къадувай «остеохондроз ягу аьвкъу-гъили хьуну ухьунссара», – куну. Амма хъазамраву къюву дуллалаврил, хаснува чурххайн гуж бувтуний хIасул шайсса ва паракьатсса чIумал къалагайсса – му стенокардияр, яни, къюкIлил ишемияр. Агарда мукунсса къюву15-20 минутIраяр лахъи лагарча, дяркъусса гьухъгу дичирча, заэв хьурча, нигьа усарча, къюву куямур канийн, ссурссулувун, лувмур ххинчулийн дуллай духьурча – му миакардрал инфаркт хьун бюхъайшиврул лишанни, аьркинссар оьвчин «анаварсса кумаграйн».

Арамтурал мукунна къулагъас къадувай жапану ссихI ласласаврих – хьхьичIва 4-мур зивулийн лахъайссия паща къатIий, утти тIурча бачIи ххуллий игьалаган багьлай бур. Ва хъунав шаврил, уч шаврил лишандалун ккалли бувай, амма му хъанахъиссар къюкIлил чулухасса диялдакъашиврул, ягу ишемиялул цалчинмур лишандалун. КъюкI цила сантирай дакъа, дирину ягу хIурхIану зузаву, къюкI анаварну ришлашаврил приступру хъанахъаву – му бюхъайссар дикIан къюкIлил предсердиярдал фибрилляция, муниясса нигьачIаву хъанахъиссар инсульт шаву, ахттакьун чIумал ччаннай дурухлу шаву –бюхъайссар хьун къюкIлил диялдакъашиврул лишан, цакуну заэв, цIуцIна шаву, ня лаглагаву, чIивисса мутталийсса ка духIаву ягу маз бухIаву – ми хъанахъиссар транзиторный ишемиялул гьужумрал (атакалул) лишан, инсульт ялун нанишиву бусаймурну (предвестникну). Мунил тIалав буллалиссар гацIанава хIакиннайн оьвчин аьркиншиву, ххюнхху тIий шанашаву, му чIумал ссихI бигьаву дацIайссар цаппара хIаллай шанавух унува – синдром обструктивного апноэ, мунил тамансса хъун дуллалиссар гипертония, аритмия шавриясса ва цакуну ивчIавриясса нигьачIаву, эректал функция яларай дагьаву – муния арамтурал хIакиннащалсса ихтилат нажагь бакъа къашайссар, амма му хъанахъиссар системный атеросклерозрал ччяни шайсса лишаннавасса ца: цалчин зарал бияйссар мюрщими оьттул туннурдайн, интим сфералувусса проблемартту бюхъайссар байбишин стенокардия дайдишиннин цаппара шиннардил хьхьичIва. ЛичIину кIицI банна: лахъсса артериялул давление чIярумур чIумал асар къашайссар. «Ттун ттулла давление асар шай» тIисса калима – бяйкьлакьавур. Гипертония кIул дуван шайссар так дурцуну.

– Цукунсса хасиятирттайну (привычки) бюхъайссар кумаг хьун кулпатраву къюкIлил ва туннурдал азарду хIасул шавриясса нигьачIаву чан дуван?
- КъюкIлил ва туннурдал азарду чIявучIин хIасул шайссар кулпатрал багьу-бизулувусса арардайн хъар хьуну. Цувалу яхъанахъисса инсаннан захIматссар цала хасият даххана дуван, цачIу яхъанахъиминнаща мадара бигьану шайссар. Масалдаран, гьарца кьини заназин дуллан. Мюнпатссар чана-чанну нюжмардий 150 минутрай анаварсса бущилий заназин дуллан ягу сайки гьарца кьини 30-40 минутIрайсса заназин дуллан. Ахттакьун чIумалгу кIиягу цачIу – му хъанахъиссар архIалла къюкIлийн гуж бутавугу (кардионагрузка), стресс чан давугу.

Дукра канакаврил хасиятругу даххана дуварча хъинссар: дукралуву дикIан аьркинссар чIявуну ахънилсса, ахъулсса, хIава, къалмул ххяххияртту (цельные злаки). Чанну ишла дуллан аьркинссар зана-кьала дурсса дикI, ккурккимайнтту, фастфудру, дукралий чан буван аьркинссар цIу (гьантлун 5 грамм, ягу ца чяйлул къуса, дукралиймигу хIисаврайн лавсун), чан буван аьркинссар качар, нацIу щинну.

40 шинава ливчусса инсантал бусса кулпатраву дикIан аьркинссар автомотический тонометр. Давление дуцлан аьркинссар нюжмардий цал дунугу, агарда гипертония дусса кIул хьурча – гьарца кьини, дневникрай чигу-чичлай, циксса хьуну дуссарив. ЧIявуминнал давление хIисавну дур 140/90, нормалий тIурча дикIан аьркинссар 120/70, 130/80мм.рт.ст.
Къалиян кьаритан аьркинссар, мунил инфаркт шавриясса нигьачIаву хъун дуллалиссар цимилагу. Шинай цал ххал буллан аьркинссар базовый чек-ап, липидный профиль, глюкоза, давление, ЭКГ.

ХIасан Аьдилов