Сессиярттал залданувун бавтIун бия хIукуматрал вакилтал, депутатътал, миннавух Камил Давдиев, Марат Илиясов, Артур Исрапилов ва Артур Амуттинов, Счетный палаталул, территориал федерал ведомстварттал, муниципалитетирттал органнал, Жяматийсса палаталул ва жяматийсса сакиншиннардал, СМИ-лул вакилтал.


ВичIидишавуртту дачингу дурну, махъгу лавхъунни ДР-лул Халкьуннал Мажлисрал председатель Заур Аскандаровлул.
– ХIакьину жува «О бюджетном процессе и медбюджетных отношениях в Республике Дагестан» тIисса закондалийн бувну, дуллай буру «О республиканском бюджете Республики Дагестан на 2027 год и на плановый период 2028 и 2029 годов» тIисса закондалул проектрал хIакъиравусса халкь бавтIсса вичIидишавуртту (слушанияртту).
Жу вай вичIидишавуртту дуллалиссару зуща бюхъаншиврул зулами пикри-зикрирду бусан ва ми предложенияртту хьхьичIун ласун.
ХьхьичIми шиннардий кунна, бюджетрал проектран хасъсса даву дуллай бивкIссар доходралмур бутIа федерал трансфертирттайн хъар шаврил шартIирдаву, ми трансфертирдал ахир лагрурду уттигу тIайла дацIан дантIиссар кIилчин дукканнин. Вай цIанами хъанахъиссар гьануми кккаккиярттуну. Вайннуйн чул бивщуну учин бюхълай бур бюджет социал ххуллийсса бушиву. Ва задача бивхьуну бивкIссар республикалул бакIчи Федор Щукиннул.
2027 шинайнсса бюджетрал проектраву доходру ккаккан дурну дур 225, 7 млрд къуруш ва харжлугъру 228,1 млрд къуруш. Бюджетраву диялну дакъар 2,4 млрд къуруш. Чан шаву ккаллину дур кьамулссаннун ва миннул ялув контроль бикIан тIий бур. Циняв харжлугъирттал 60% ккаккан бувну бур агьамми социал статьярдан: дуккаврин, социал политикалун ва цIуллу-сагъшиву дуруччаврин.
Харжлугъирттал хъунмур бутIа бугьлай бур дуккаврил –79,5 млрд. къуруширттал, ягу бюджетрал 35%. Социал политикалун харж дантIий бур 43,7 млрд къуруширттал, цIуллу-сагъшиву дуруччаврин –14,2 млрд къуруширттал. Ми циняв бутIраву ккаккан дурсса харжлугъру, дукIумур шинах бурувгун, дугу дурурччуну, ххигума дурссар», – увкунни Аскандаровлул.
Бюджетраву ккаккан дурну дур социал чулуха къабурувччусса инсантуран кумагрансса арцугу, миннавух бур хасъсса аьралий операциялул гьурттучитал ва миннал кулпатру. ЦIусса шинал дайдихьулия махъ яла чанмур харж (МРОТ) бикIан тIий бур 28 935 къуруш. Мукунма харжру ххи бантIий бур (индексация) бюджетниктуран, лахъ бантIий бур социал выплатартту, пособияртту ва стипендияртту.
Республикалул 38 паччахI­лугърал программа бартдигьиншиврул 2027 шинал личIи дурну дур 219,8 млрд къуруширттал. Республикалул инвестициярттал программалул лагрулий хъиривмур шинал арцу итадакьин ккаккан бувну бур 109 объектран, миннувату 53 зузи буван ккаккан бувну бур.
Жу мукунма кумаг буллай буру муниципалитетирттан. Бюджетирттал дянивсса трансфертру кIанттул бюджетирттан ккаккан дурну дур гьашинумур шинал даражалияр ххишаласса лагрулий. Бюджет щаллу баву тIайла дацIан дансса дотацияртту гьарза дурссар. Халкь бавтIсса вичIидишавурттай гьуртту хъанай бур кIанттул цилакаялувшиврул органнал вакилтал. Зун аьркинссар дуван зула территориярттан багьайсса ххуллурдал (направлениярттал) бюджетрал проектрал анализ, цачIу дирхьуну ххал дуван ккаккан дурсса арцу районнал ва шагьрурдал тIалавшиннащал. Уттигу ца тIалавшин – бюджетрал арцу харж дуван так ккаккан дурсса ххуллий. Мюнпат бакъа харж даврил хьхьичIалу кьукьин аьркинссар. КIанттул бюджетравун дуркIсса гьарца къуруш чун харж дурссарив ва ганил хьун дурсса балжисса хIасил ккаккан дуван аьркинссар.
Даврил уртакьтал, бюджетрал проектрай чул бищун аьркинссар экономикалул лябуккулул хIасиллайн. Махъсса чIумал республикалуща бювхъунни гьарза дуван цилами доходру.
2029 шинал прогнозрал чIалачIи буллай бур жува профицитрайн буккан най бушиву.
Лавай кIицI дурсса цинярда давурттал мурад хъанахъиссар дагъусттанлувтурал оьрмулул даража лахъ баву.
Гьай-гьай, уттигу личIлай бур ялун ххи дурсса арцу тIалав дуллалисса масъалартту. Мунийн бувну, депутатътурал ва ХIукуматрал мурад бур бюджетрал доходру гьарза даву налогру дучIан дайсса кIанттурду гьарта бувну. Луртанну микку тамансса дур. Жула аьмсса мурад хъанахъиссар ми каширду зузи дуллалаву».
Бюджетрал закондалул проектрал агьамми ккаккиярттал хIакъираву бувсунни Дагъусттаннал финансирттал министрнал чIумуйсса кIанайма Заур Имрановлул. Ванал бусаврийну, 2027 шинал республикалул бюджетрал доходру дикIан тIий дур 225,7млрд къуруш, 2028 шинал –197,9 млрд къуруш, 2029 шинал –200,7 млрд къуруш. Республикалул бюджетрал налогирттал ва налогирттал дакъами доходру 2027 шинал дикIан тIий дур 68,6 млрд къуруш, 2028 шинал –68,4 млрд къуруш, 2029 шинал – 73,2 млрд къуруш. 2027 шинал бюджетраву арцу чанну дикIан тIий бур (дефицит) 2,5 млрд къуруширттал.
Финансирттал ва экономикалул экспертиза дурну махъ ДР-лул Счетная палаталул бюджетрал закондалул проект ккалли дунни бюджетрал законодательствалуцIун даркьуну душиврун. Ва ведомствалул председатель Билал Жахбаровлул Халкьуннал Собраниялул депутатътурахь тавакъю бунни бюджетрал иширттал качество ларай дуван ва арцу мюнпатну харж дуллан законопроектраха зузисса чIумал.
ХIасан Аьдилов