«Илчи» кказитрал зузалт ва ххуллухь даврил аьр­ххилий хьусса Лакрал райондалул кIира шяраваллицIун бавкьуну бур «яла`» тIисса бутIа: райондалий ца яла` кьаний дирхьумур шяравалу – Шахьуйми ва яла` архмур шяравалу – Бурши.


Шагьраххуллийх лавайгу, ялавайгу нанинал итталун дагьайсса, кьасса къурух кIихуннай рахIатну тIитIи даркьусса Шахьуйннал шяраваллиха лакрал шаммардаву куну бур «Алжаннаву Шахьуйми» куну. Дур вай мукъурттиву цилла тIайлашиву: зунттурду, кьасса къур, нех, багъру, хъуру, ччимур ахъулсса ва ахънилсса ххяххансса буллугъсса аьрщи, кIукIлусса, кIинттулгума гъилисса гьава. Ризкьилуха зузиминнан зунттал цайми шяраваллаву куннасса захIматшивуртту хьунадакьлай дакъар, оьллу-кьункри канаки буван бикIу, вайннун кIинттулнин лазуни хIадур дуван бикIу, дур гьан, бучIан бигьасса лухччи-къур. Шахьуйннал шяравалу дирхьусса кIанай хьхьичIава, шяравалу хIасул хьуннинсса чIуннардий, диркIун дур Гьухъаллал кIинттул ризкьи канаки бувайсса лухччив.

Шахьуйннал бур авадансса тарихгу. Шяраваллил хIатталлий къачансса кIалабарзру бур шамххалтурал лишаннащалсса. ХьхьичIавасса кIалазурттавух бур 1877-ку шинал восстаниялувух гьуртту хьусса, ЦIахъардал чIарав хьусса талатаврий каялувшиву дуллай ивкIсса, имам ШамиллучIа наибнугу ивкIсса шахьуйричув Шагьмилавл кIалабарзгу. Ва лавсун бур культуралул ирсирал объектирдал паччахIлугърал цасса реестрданийн. Шяраву, хьхьичIавасса Кьулла-мизитрая тIайла хьуну, бур тарихийсса агьамшиву дусса объектругу. Махъату бувсса, ларгсса ттуршукулул 30-ку шиннардий лекьан бувсса мизитраву бивкIун бур нажагь бакъа хьунакъабакьайсса, багьлулгу хъинну ххирасса диндалул луттирду. Шиннардил хьхьичI тарихрал элмурдал доктор, профессор, Шахьуватусса АхIмад Кьурбановлул сипталийн бувну, шяравун бувкIун бивкIссар аьлимтал ва цаймигу пишакартал (экспедиция), шиккусса эпиграфиялул ва архитектуралул гьайкаллу ххал дигьин. ЧIирисса щарнил хъунмасса тарихрай цамур чIумал бацIанну.
Изображение
Цалссарив бучIанну шяраваллил хIакьинумур кьинилийн. ЦIана шяраву социал агьамшиву дусса объектирдава сайки цавагу ливчIун бакъар. ДиркIссар чIунну шяраву байбихьулул школа, клуб, медпункт, склад ва цаппарасса цаймигу идарартту бусса. Шахьуйннал шяравалу духлахиссар чIаххуврайсса КIундиннал администрациялувун, ванил бакIчи – МахIаммад МахIмудов. КIирагу шяраваллил цачIусса «Дагъусттан» колхоз республикалул зунттал районнал колхозирттаву хьхьичIунминнувух диркIссар. ЦIана шяраву бур СПК, ванил председательнугу ур Мурад Сагидов.

Ванияр ацIра шинал хьхьичI, Шахьуйннал жагьилтал хьхьичIну, вайннацIун оьрмулул хъунимигу бавкьуну, сакин бувну бур Шяравалу хьхьичIуннай даврил фонд ва Жяматийсса совет (председатель Адам Аьлиев). Вайгу, вайннуцIун администрациялул бакIчи МахIаммад МахIмудовгу, шяраву цIуну буллалисса мизитгу, мизитрачIасса фондгу, СПК-гу, махъсса жяматгу бавкьуну, вай махъсса шиннардий шяраву дуван бювхъуну бур чIярусса давуртту. 2016-ку шиная шиннай дуллалисса, дурну бакIуйн дуккавайсса давурттавух кIицI лаган бюхъанссар цIусса мизитрансса къатри, шяраваллил жяматрал ишла дуллан диялсса щин дикIаншиврул, 180 тонна щинал лагайсса кьали (накопитель) бишаву, цIинцI дичлансса, вай мурчалгу, ккаччал ва гъаттаралгу ппив къадуллан, лагма чапаргу дурну, бувсса ххуйсса площадка, мурхьру бувгьуну, паркирал зона щаллу даву, оьрчIру тIуркIу тIунсса майдан щаллу баву ва цаймигу.
Изображение
Шяравалу хьхьичIуннай даву мурадрайсса давурттавух гьурттусса арамтал шикку чIявуссар, кIицI лаганну вайннавасса так цаппараннал цIарду: Аьбдулла Аьлиев, Адильгарей Аьлиев, Руслан ЖахIпаров, Зураб Аьлиев, МухIаммад-хIажи Сагидов, Мурад Сагидов, АбутIалиб Маммаев ва цаймигу. Шяравунсса ламу, ххуллу буван хъирив уклай, буллан бивкIукун, ялув ацIлай, вай давуртту бакIуйн дуккавриву кабакьу бувссар Адам Аьлиевлул. Накопитель буллан нанисса чIумал шяравалу «Местные инициативы» проектравух гьуртту хьунсса сипталущал увкссар укунсса даврил хIал кIулсса АбутIалиб Маммаев, ванивух гьуртту хьунсса заявка дуллуну, аьркинсса цаймигу давуртту дурну, щаллу хьуннин ялув авцIуну цувагу. Ва иширавугу, цайминнуву кунна, чIарав бацIаву дурссар шяраваллил администрациялулгу. Мукун, Дагъусттан Республикалул Экономикалул министерствалул «Местные инициативы» программалул лагрулий хIукуматрал дуллуну дур 800 азарда къуруш. Вайгу, шяраваллил фондрал, жяматийсса советрал, мизитрал ва махъсса инсантурал дуллусса арцу хIисав дурну, вай шиннардий шяраву дурсса давурттан харж дурну дур 10 миллиондалия лирчусса арцу.

Изображение
2016-ку шиная шиннай шяраваллил жагьилтурал августрал кIилчинмур алхIаткьини цIусса журалий кIицI лагайссар Шяраваллил кьини. Ваниннин тIурча шяраву, бувккун циняв, дувай­ссар субботник. Байрандалул кьинирив, оьрмулул шиннардийн бувну, мюрщиминнал ва хъуниминнал дянив шайссар спортрал личIи-личIисса журардал бяст-ччаллу, хьхьичIун ливчуминнан дулайссар шяраваллил фондрал чулухасса наградартту, бахшишру. Вара кьини маркIачIаннай, оьрмулул хъуниминнал сакиншиндарайну, шайссар Шяраваллил байрандалун хас бувсса тяхъашиврулмур бутIагу.

Укунманий шяраву инсантал чаннугу, гъинттул, та архсса Калининградрая тIайла хьуну, Аьра­сатнал личIи-личIисса шагьрурдая, бигьалаган, буттал къатлуву ца-кIива гьантта бунугу буван, Шяраваллил кьинилуцIун дархIуну дуллалисса давурттавух гьурттушинна дуван чIявусса инсантал бучIайссар.

Ванияр ца-кIира шинал хьхьичI шяраваллил Жяматийсса советрал кьамул бувссар хIукму хьхьичIва школа, клуб бивкIсса, махъсса шиннардий ургала акъа кьадиртсса къатри цIу лаган дуван, миву шяраваллил инсантуран цинявннан цасса жяматийсса кIану щаллу буван, гихунмайгу шивува шяраваллил музей тIитIин, ялагу ци дуван дурив ккаккан. Шяраваллил чиваркIуннал дуллалисса давурттах буруглай къабавцIуну, хъамигу хIала бувхссар, цащара шаймур дуллай. Мукун, «Шахувинка» тIисса хъаннил ккурангу тIиртIуну, шайнал шайсса арцу дартIун, хьхьичIва школа, клуб бивкIсса вай къатрал ремонт дурссар цинявппагу хIала бувххун. КIицI лаганну вай давурттавух хьхьичIунну гьуртту хьусса хъаннил цIарду: Марина Сагидова, Тамари Къандаева, Фируза Аьшттарханова, Светлана Халилова ва ванил душру Майя ва Валентина, Сакинат МухIадова, Аматуллагь Мусаева, Залму МахIаммадова, Римма Къандаева ва цаймигу. Ва кьини шикку бия Ростов-на-Дону шагьрулий мина дирхьусса, дуллалимунивухгу цищава шайсса куццуй хIала буххайсса Зарипат АьбдурахIмановагу. Вагу, лавай кIицI лавгсса чIявумигу фронтовиктурал душрур, вайгу, вайннал буттахъулгу (аьпа буван цал) лайкьссар гьарцанная цая-цаярасса макьала чичаврин. Цалссарив, вайннащал кутIасса ихтилат буван бювхъунни.
Изображение
– Жу мюрщисса чIумал вай къатраву байбихьулул школа (мукьвагу класс) бикIайссия, ца-ца классран кIи-кIира парта ккаккан дурну дикIайва. Шярава инсантал шагьрулийн бизлай, оьрчIру чан хъанай, шиву махъва-махъ байбихьулул классирттаву дуклай бивкIссар ххюва душ. Ахиргу, дуклансса оьрчIру бувагу бакъа, лавкьуссар. Шяраваллил клуб тIивтIуну, чIярусса шиннардил мутталий шивун батIайссия Совет Союзрал республикарттая, Аьрасатнал шагьрурдая бувкIсса жагьилтал, бувайссия ссухIватру, вечерду. Махъсса шиннардий жагьилталгу шяраваллил хьхьичI бувсса, гъаралунния буруччин, магъигу дирхьусса, ларзу кунмасса къатлувун батIлай, вай къатри тамансса хIаллай оьнна дуссия. Ванияр кIира шинал хьхьичI, шяраваллил Жяматийсса советрал бувсса хIукмулийн бувну, байбивхьуссару вай къатрал ремонт дуллай. Гихуннай ларсъссар шиву ишла дуллансса тIахIни-кIичIу, щябикIансса кIанттурду. Шяраваллил фондралгу, хасну Зураб Аьлиевлулгу цалва чулухагу бувссар ка-кумаг. Ххариру, жагьилмигу, бугьарамигу лагма лавгун зий, шяраву хъанахъисса дахханашивурттая, – тIий бур хъами ца зумату кунма.
Шяраву цIуну буллалисса мизитрая бувсунни имам МухIаммад-хIажи Сагидовлул:
Изображение
– МизитрацIунсса агьамми давуртту щаллуссар. Чаклийн биссайсса кIанттурду хIадурссар, насос дирхьуну, щин дурцуну, щин гъили дувайсса затгу дирхьуну. Минарагу сайки щаллу хьунни, вай гьантрай бивхьуссар къуппа (купол). Аьркинсса аппаратура ларсъссар, тти лирчIунни хасъсса ссятгу, громкоговорителлугу ласун. Вайксса шиннардий буллай бивкIсса захIмат бакIуйн бувккун, мизит щаллу хьуннин дувансса цаппарасса давуртту лирчIун дунугу, чак буван ччиманансса шартIру щаллуссар. Умуд буссар ялуннин мизит тIитIлатIисса шадлугъ дувансса, личIи-личIисса кIанттурдаясса хъамаллурайнгу оьвкуну, – тIий ур МахIаммад.

ЦIуну дурсса къатрацIун шяраву вай махъсса шиннардий ххи хьунни шяраву муданма ялапар хъанахъисса, цалла чIири-хъунсса хозяйство тIиртIусса инсанталгу. Укунминнавасса цагу – шагьрулий увсса, хъуна хьусса, личIи-личIисса къуллугъирттай зий ивкIсса, буттал шяраву цIусса къатригу дурну, кулпат Земфиращал шяравун ивзсса АбутIалиб Маммаев. Шагьрулий ва цимирагу шинай ивкIссар «Единая Россия» партиялул Дагъусттаннал исполкомраву зий, отделданул начальникная, исполкомрал каялувчинайн ияннинсса къуллугъирттай, пенсиялийн укканнин хьхьичIрив – МахIачкъала шагьрулул администрациялий. 2022-ку шинал, Лакрал райондалул бакIчи Юсуп МахIаммадовлул оьвкуну, АбутIалиб зий ивкIссар райондалул администрациялий. Тти АбутIалиб щаллуну ичIаллиха зий ур, душру, душварал оьрчIру шагьрулия бучIаннин, шаймур буллай, шяравусса шартIру къулай дуллай. Бур цалва багъ, личIи-личIисса культурарду ххяхлахисса ахъ, аьнакIив.
Изображение
– Шяраву, дурмурнияр, данмур чIярусса дунугу, захIмат буллан багьлай бунугу, шагьрулийсса аьлагъужалия игьалавгун ура, марцIсса гьавалий буру. Шяравалу чIирисса дур, инсантал чансса бур, каширдугу – мукунна. Бунугу, рязину буру шиккусса, бакIрангу, чурххангу мюнпатсса, оьрмулия. Пенсиялийн бувккун махъгу шагьрулийва ялапар хъанахъиминнайнгу оьвчаву дуллай ура шяравун зана бикIира тIий, щалла шинайсса къахьурчан, интнийн бувккун махъ ссутнивун бухханнинмавагу бацIира Лаккуй тIий.
Изображение
ОьрчIру, оьрчIал оьрчIру хъунмасса гъирарай бучIай шяравун, дуккаврия, даврия тархъансса, бацIан шайссаксса чIумуйсса, чан-чанну тIий, шяраваллил оьрмулийн вайгу аьдат хъанай бур. Щаллу буван багьлагьисса масъаларттая тIий, бур ттизаманнай дакъа чара бакъасса кабельный интернетрацIун бавхIумургу. Хъунисса шяраваллаву дуссар интернет, Ростелекомрал щаллу дурну. Жулмур куннасса мюрщи щархъайрив дакъассар, шикку регистрация дурсса инсантурал ккал 100-ннийн къадиллай, вай щархъурду паччахIлугърал «Устранение цифрового неравенства» тIисса программалувун къадухлай душиврийн бувну, – тIий ур АбутIалиб.

Шикку ххи буванмургу ца бур: чIяву хьуннав шяраву инсантал ва къатри, щаллу хьуннав чIири щарнил къачIивисса мурадру.

Бадрижамал Аьлиева