«Гьарца кIюрх дайдишара Ватандалиясса цIусса хавардая»
Чув-бунугу чан бакъасса лак
Латвиянаву Аьрасатнал посольствалий кIилчинмур секретарьну зузисса МахIаммадрасуллул душ Айна Хъассиева Дагъусттаннайн бувкIун бия МахIачкъалалив филологиялул элмурдал доктор, профессор, Дагъусттаннал литературоведениялул гьану бивзминнавасса аьлимчу Хъассихъал Апаннинал суратращалсса мармарчарил ула цIакь дуллалисса ппурттуву. Ва Айнал буттал ппур. Ттун асар хьуна ванил Дагъусттаннал тарихрахсса, культуралухсса, миллатрал мазрахсса хIурматрайсса бургаву, ххуй бивзуна ванил пикрирду. Яла-яларив, гъурбатрай бунугу Ватандалухсса ччаву ва мякь.Таний Айнащал щябивкIун гъалгъа бувансса сант къадагьуна, ва даврил иширттай анаварну тихунмай най бия.
Уттизаманнул технологиялул каши ишла дурну (дакъаривла журналистикалул ца хьхьичIунсса къулайшинна!) бував на Айнащал гъалгъа онлайн-журалий. КутIану цал ванил оьрмулия бусанна.
Бувну бур ва 1991 шинал МахIачкъалалив. 2004 шинал шагьрулул 4 -мур гимназия къуртал бувну бур марцIну ххювардай. Москавлив КьатIаллил билаятирттал арардал паччахIлугърал институт (МГИМО ) къуртал бувну бур 2016 шинал.
2017 шиная шинмай зий бур Аьрасатнал КьатIаллил иширттал министерствалий, дипломатиялул къуллугърай.
– Айнай, буси цал чан-кьаннувагу вила оьрчIшиврия, нитти-буттая. Ина минная лалавсъсса яла кьиматраймур маслихIат цумурди?
– ДакI гъили лаган дуллалисса яла тIааьнми дакIнин бичавуртту оьрчIшиврувассар. Нитти-буттал мудангу хъуннасса къулагъас дия нагу, ссурвалгу дуккин баврих, кIулшивуртту куртIгу, цIакьгу даврих. ОьрчIниява жуву рахIму-цIимилул гьанна татан бувссар, инсаншиву хьхьичIунну къуццу тIутIаврил дарсну цивппагу хьуссар, жугу му ххуллийн тIайла бувссару.
Жул ичIува яхьуну буссар профессор Апанни Юшаевичлул хъунмасса библиотека. На ми луттирдащал хъунма хьуссара. Нитти-буттаясса яла кьиматраймур маслихIатмур – къашаймургу шай буван аьркинссар тIимурди. Ва девизращал най бура на оьрмулул ххуллийх. Гьай-гьай, ттул оьрмулул ххуллу ккаккан бай агьаммур ориентир ва ххувшавричIансса хъитлил эбрат ниттил нину, Аьрасатнал лайкь хьусса учитель ва аслийсса педагог Галина Къараевар.
– Дагъусттаннал диаспора хъуннасса дурив? ЩищалкIуй дахIаву дурив, лакгу бакIрайн багьайрив?
– Латвиянаву Дагъусттаннал агьлу чIявусса буссар учин къахьунссар. Ригалий зий буссаксса лакгу нажагь бакъа бакIрайн къабагьунни. Москавлив бунийрив, мудангу жуламиннащал хIала-гьурттуну буссияв, лакку мазрал курсирдайнгу занай буссияв.
– ХIакьину Аьрасатнал дипломатътуран дакъа чара бакъами хасиятру цукунми дур?
– Гьарца чIумал дипломатътурая тIалавшинна кьянкьасса диркIссар ва дуссар, ччарча кIулшивуртту гьарза-гьарта даврил хIакъираву, ччарчагу чIалачIин лазилавкьусса, цIу бусса дикIан аьркинссар тIисса ва тIул-тIабиаьт, мяърипатгу ларайсса. МуницIухва, цIанасса ппурттуву на чIурчIав дувавияв цала цува угьан кIулшиврийсса хасиятрай. Стрессрал тагьардануву лайкьну къуццу тIуншиврул, хIадур хьуну икIан аьркинну бухьунссар инсаннан аьратталшивручIа ссавур дуван.
– ХIакьину Аьрасатнал дипломатътуран бигьану бакъахьунссар зун, дунияллийсса тагьар хIисавравун ларсун. Цукунсса захIматшивуртту дур давриву, аьрасатлувтурал тавакъюрдащал мадарасса буккайрив зуйн? ХъунмурчIин цукунсса тавакъюрду бикIай миннал?
– Дипломатътурал гьарца никиран тарихрал цумур-дунугу этапрай цанна лархьхьусса захIматшивуртту дикIай. Ци-бухьурчагу, жу асардахьхьун мадад къабуллуну, гихуннайгу жула даву дуллан бикIайссару ччимур тагьарданий.
Ца ппурттуву Аьрасатнал кьатIаллил билаятирттал иширттал министр Сергей Викторович Лавровлул увкусса куццуй: «Ххуттава буклакисса асарду бикIан къааьркинссар – бувкIун даврийн зун аьркинссару».
Латвиянаву Аьрасатнал чIявусса агьали яхъанай бур. Билаятрал географиялул тагьаргу му иширан кабакьу буллалисса духьувкун. Сайки гьарца кьини дипломатиялул къуллугърайн багьайсса тамансса суаллащал буккай жуйн. Гьай-гьай, личIиссара къулагъас дувару жу Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъвилул ветерантурах, иширайну, мукъуйну чIарав бацIару. ЧIун-чIумуй бияру бугьарасса инсантурачIан шаппа-шаппай, хъунмур никирал агьлу Ригалия архсса кIанттурдай яхъанай буну, цIуллу-сагъшиврул тагьаргу къулайсса дакъа, Посольствалийн бучIан къахъанай бикIай. Миннал мурадругу барт бигьайссар.
– Ригалий оьруснал классикалул литература сийлий, машгьурну дурив? Александр Пушкиннул гьайкалданущалгума дяъвилий бувксса иш дакIнийри.
– Оьруснал классика щалагу дунияллийра машгьурну дуссар – Ригалийгу. Цуксса хIайпнугу, Латвиянал хъуншагьрулул парк чIюлу буллалисса хъунасса шаэр Пушкиннул гьайкал 2023 шинал дуркьуна. Му иш агьалинан хас къабивзуна, цайми мемориаллу дуркьусса ппурттувугу, му ппурттувугу аьй-бювкьурдай бия. Гьайкаллащалсса талатаву аьнтну дащуй дирхьуну. Политиктал мукунсса тIуллайну агьалинал дяних «чIиртту» буллай бунува, на жаваб дулунна шаэр Расул ХIамзатовлул «дакIурдил дянив дазурду дакъассар» тIисса мукъурттийну. Аьрасатнал тарих ва культура букъацанну цIакьну бавхIуну бур Латвиянал аьрщарацIун. ЧIярусса шиннардий цIакь хьусса, чIаххуврал хIурмат бушиврул аьдатрал кьиматгу, кьадругу бакъа къашайссар. Культуралул дахIаву, хIала-гьурттушиву жард къаучайссар. Гьамин, Латвиянавур бусса кьатIаллил билаятрайсса ччянива хIасул хьусса театр – Рижский русский театр. Ванин гьашину 143 шин хъанахъиссар.
– Дагъусттаннайн ччя-ччяни къабучIайхьунссара. БувкIтари ссал ххари бувара, ссал буруккинттавун бутара?
– ХIарачат бувара шинай цалагу бучIан МахIачкъалалийн. Ххари-ххарину шаппа, ниттищал гьан бувара отпуск. Гьайннайсса, чIун-чIумуй гъан-маччанащал бияру Гъази-Гъумукунгу. Ппухълуннал аьрщарал мудангу ххи дай шавкь, рахIат дуккан дувай дакIру.
Пашман буваймуния гъалгъа тIун къаччива. Республикалий лябуккулий ва сантирай хьхьичIуннай хьуну най дур ишбажаранчишиву, туризм, экономика. Ххирар жула халкь, дакI-аьмал ххуйсса, лагма лавгун чIарав бацIайсса.
– Ахирданийгу, ци чIа учин ччива винма ххирасса халкьуннан?
– Гьарца кIюрх дайдишара цIусса хаварду бусайсса Дагъусттаннал каналлая, «так гьарзат ххуйну лявкъуния» тIий. Вари ттул буттал улклунсса оьрмулухунсса чIатIи-мурадгу, зукьлу-ссаламгу. Гьар мудангу гьарзат ххуйну личIаннав! ТалихI, барачат, тIутIайх бичаву!