
ЧIурттащиял шяравасса Аьбдулжаппардул арс Хасаев Ибайдуллагь увссар 1915 шинал. Аьбдулжаппардул буттал Хасай-ХIажинал мукьа арс тарбия увссар: Валиаьбдуллагь, Хасай-Аьли, Исрапил, ЩайхмахIаммад, Аьбдулмалик, МахIаммада ва душ ПатIимат.
Аьбдулжаппардул цала кIия арс ивкIссар: Ибайдуллагь (ЧIурттащатусса РукьижатлуцIа увсса) ва Нураьли. Нураьлил нину къабардин миллатрал диркIссар, цIагу – Хухуэ.
Дяъви байбишиннинма Ибайдуллагьлул цанма щарну бувцуссар шяравучунал Ибрагьимлул душ ПатIимат. ЧIурттахь Ибайдуллагь яхъанай ивкIссар ттаттал бувсса къатрай. Вай къатри цирдагу диркIссар Хасаев Аьлилми къатрал чIарав. ЦIанакул къатри яхьуну дакъар.
Къабардиннаву Ибайдуллагьхъал цивппа заллусса бизнес диркIссар, ссурахъал, мачча-гъанми яхъанай бивкIсса кIанай мина дирхьуну зий бивкIссар. 1942 шинал бувссар душ Лена. Цаппара хIаллава, 1943 шинал октябрьданул 13-нний, Ибайдуллагь аьрайн увцуссар.
Талай ивкIссар 271-мур Нижне-Волжский битултрал полкраву.
Ибайдуллагьлул душничIа, ЛеначIа, яхьуну бур буттащал талай бивкIминнал чагъарду. ЧIярусса шиннардий Лена хIурматрай ябуллай бивкIун бур циняв чагъарду. Вай чагъардавасса цанний бувсун бур Ибайдуллагьлул дурсса чувшиврия. Ва чагъар бусса куццуй, баххана-кутIа къабувну, таржума буванну:
«ХIурмат бусса Елена Аьбдуловнай! (Официал документирттай Аьбдуллагь тIий бур Ибайдуллагьлуйн). Ласав ина мартрал 30-нний чивчусса чагъар. Хъунмасса барчаллагь ттул запросран жаваб дулаврихлу. Тавакъю буллай ура, ФатIиматлухьгу ссалам буси тIий (ванил цIаниву гъалатI итабакьин нигьачIий ура, дагъусттан душваврал цIарду цукун чичайссарив къакIулхьувкун ттунна) цIакьсса цIуллушиву чIа тIий ура. Ттун ххуйну бувчIлай бур ттула чагъардал зу ххари къабувантIишиву, зуна ххирасса инсаннаясса хавар буну тIий. Гьаксса ччива зун ххуймур баян буван, амма му ттул биялалийсса иш бакъар. Зул ппу дунияллия лагаврил хавар Германиянавува бувсуна ттухь коммунист Мерет Аймедовлул. На тава ппурттуву бувсмур чивчуссия. Яла кьиматраймур реликвия кунна, ягудурссия ми чичрурду. Яла махъату, СССР-данул Обороналул министерствалул архивраву зузисса ппурттуву на ляркъуссия жулва 271-мур полкраясса чичрурду. 1915 шинал увсса Жаппардул арс Хасаев Аьбдуллагь 1943 шинал Баксаннал военкоматрал аьрайн увцушиву тасттикь буллалисса чичрурду дия. Ва жула полкравун цукун агьссарив къакIулли, бусан къахьунссар. Вил ппугу хIаласса саллатIтурал кьюкьлул дурсса чувшивриярив Аймедовлул укун бувсуна:
«Кьюкьлуйн тапшур бувну бивкIссар, Берлиннайсса шанна зивулийсса къатравун кьюлтIницIух хьхьувай бувххун, тивусса немец личин буван. КъатрачIан биян 50 метра лирчIсса ппурттуву, цакуну, дяхтта кунма, чанна лавхъун бур кIичIиравалу. Чанна лавхъсса кIанайн ккуллардал цIу дирхьуну дур подваллава душманнал.
– Явара немец гьарца чулуха гьужумрай най бур кьус бикIлай, лабикIлай! – лахъну куну бур парторг Аймедовлул. КIучI хьусса кIанай бакI гьаз дурманайн пулемет бурган байсса бивкIун бур пулеметчик Хасаевлул. Гъан хьуминнайн гранатарду лирчуну, тиха-шиха наниминнайн автоматирттава цIу дирхьуну кьатI бувну бур. Амма цIуницIа немец гьужумрай гьаз хьунтIишиву бувчIлай бивкIун бур. Аймедовлул саллатI траншеялул кIивагу чулух бацIан бувну бур. Къизгъинсса талатаву най диркIун дур. Немецнал, траншея ласун къахьунтIишиву чIалай, минометирттава цIу дирхьуну дур. Парторг Мерет, миналул цIалцIи щуну, агьну ур, лекьрурдугу ялун дагьну. Хасаев парторгначIан ххявххун, уккан увну лекьрурдава, ххассал увну ур. Парторг так хъиривмур кьини цайна цува увкIун ур. Фашистътурал ялагу ххюйла гьужум бувну бур жуламиннайн. СаллатI кьянкьану бавцIуну бивкIун бур. Сагъну ливчIун ур увагу шама совет саллатI: вайннаватугу Хасаев ва Макаренков – щавурду дирну, Айметовма – контузия хьуну. Амма вирттавран цуксса къювурдай бунугу, душманнахьхьун мадад булун къаччай, кьянкьану талай бивкIун бур. Хъирив кьини кIюрххил миналул цIалцIив щуну, цIусса щавурду дирну дур Хасаевлуйн ва Макаренковлуйн. Оьттул нанисса Хасаевлул цавува лявкъун бур землянкалува парторг уккан увансса гуж. Парторг цайна цува учIайхту, хIал бухлавгсса каних гьанаврутугу парторгнал мурччачIан гъан дурну, Хасаевлул увкуну бур:
– ХIачIи, Мерет, ххув уча. Ина командирда, хъин хьун аьркинссара.
Хасаевлул къювулул бас дурсса сипатрахгу урувгун, Аймедовлул гьанавруту тиннай дурну дур. Меретлувун Хасаевлул кьянкьашиврия, чувшиврия пахру багьну бур.
Цуксса хIайпнугу, шамилчинмур кьини щавурдал, цIунцIиярттал бас увсса Хасаев къуртал хьуну ур. Мукуна Макаренковлулгу чувшиврий жан дуллуну дур. ЛивчIун ур цувалу контузия хьусса парторг. Ванаща чIарав багьсса тIаннул парчлуй укунсса чичру дуван хьуну бур: шикку шама саллатI– Хасаев, Макаренков ва Аймедов кьянкьану бавцIуну бивкIссар.
ХIалдания лавгсса Аймедов лявкъуссар лахъи къалавгун жуламиннан. Роталул парторг ххассал уван хьуссар, аьралий гьалмахтурал чувшиврия ванал бувсъссар полкравуцириннахь. Вил буттал аьпа баннав. На ттула аьралий гьалмахтурая лу чичлай ура, фашистътуращал талай ватандалул аьрщи дурурччуминнал хIурмат лахъссар, чувшиврий ливтIуцириннал цIарду абадссар».
Ва ЧIурттащиял язисса арснал, жандалий хIайп къакуну, дяъвилул цIаравун ххявххун, командирнал оьрму ххассал бувсса Хасаев Ибайдуллагьлул чувшиврул тарихри. Укунсса вирттаврал хIарачатрайнур жула ппухълуннал билаят душмантуращIа мурахас бувсса.
Та бала-мусиватсса дяъвилий Ххувшаву оьрмурдаяр ххирану диркIну тIийри. Дяъви къуртал хьун бувкку гьантри личIайхту, жан дуллуну дур Берлиннай ванал 1945 шинал. Увччунугу ур Берлиннал дязаннив, Совет саллатIтуран гьайкал дацIан дурсса Трептов паркраву.
Гульшан Хасаева
