Аьрщарай дургьумур дияншиврул, бакIлахъру дакъа къаличIаншиврул, къачIивисса захIмат буван багьай зиянчитал бакъа буллай. Цивппа мюрщинугу, хъунисса зараллу биян бувайсса, цивппа хIурхIанугу, анаварсса бущилий дирирмур дукайсса зиянчитал бур оьнцIул шатри (слизни). Вайннущалсса талатавриву тIайлабацIуну ишла дуван бюхъайсса, аьрщарангу оьргъашиву хIисаврай мюнпат бусса затру чан дакъар.
* * *
ОьнцIул шатран ххирассар ссал-бунугу лув лабикIлан. Мунияту вайннущалсса талатаву дайдишин аьркинссар ахъ, дача аьркин дакъамуницIа марцI баврия (цIинцI, цIинцIуртту, чIапIив, пара, тIантту, хъунтIуллив). Вайннун ялагу ххирассар хъавтсса кIанттурду.
* * *
Жулва ахъува оьнцIул шатри бакъа бавриясса мюнпат лахъи къалагантIиссар, чIаххуврай духьурчан дукъагьлагьисса, къуллугъ къабуллалисса участок. Мунияту чIаххувращалмур дазуй дайгьузанну дуван аьркинссар.
* * *
ОьнцIул шатрал вирусру, грибки, инфекцияртту, личIи-личIисса азарду (мучнистая роса, серая гниль ва м.ц.) ппив дувайссар. Мукунна бюхъайссар инсаннан ва ичIаллил хIайвантран нигьачIисса азарду лахъан дувангу, мунияту вайннийн ка къарщуну хъинссар. Балики оьнцIул шатри батIлан багьарчан, катIри ларххун дурну хъинссар ва даву.
* * *
БавтIсса оьнцIул шатри канализациялувун, муркъилийн, парабакIуйн экьибичин къабучIиссар, хъиннува чIяву хьунтIиссар. Вайннул ялун цIу бичирчан, най буна литIунтIиссар. Амма, вай литIун буван тIий, аьрщарайн цIу бивчуну къахъинссар, вания аьрщарангу, ваний ххяхлахимунингу зарал буссар.
Мукунма бучIиссар тIахIни-кIичIу шюшайсса хьюмушивугу дуртIусса щинавун бичин, ялтту къат даркьуну, гьава къанай, литIунтIиссар.
* * *
ОьнцIул шатрацIа цал мурахас хьуну, вай ххишала зана къахьунсса бази бакъассар. Мунияту вайннущалсса талатаву дикIан аьркинссар муданнасса ва цимирагу кьяйдалия (каних батIаву, къатIри ва дайгьузаннурду, химиялул сурсатру, канилу думур) щаллу хьусса. Хъуннасса агьамшиву дуссар профилактикалулгу, яни вайннун ххирассар кумур (кьавкьсса чIапIив, цIинцI ва цамур) аьрщарай къадитаврил, участокрай марцIшиву, низам дуруччаврил.
* * *
ОьнцIул шатри бакъа буван ишла дуван бучIимунил сияхI къачIирисса дур: горчица, лах, лаччи, чимус, дрожжи, пиво, известь, таммаку, опилкарду, ккунукрал ккири, шахьан дурсса кофелуя чIанулу лирчIмур, мюршсса байлсса чартту…
* * *
Горчицалул порошок, оьнцIул шатран бакъасса, цайми зиянчитурангу къаххирассар. Горчица ххяхлахимунил лагма-ялттусса аьрщарайн бичин бучIиссар. Мукунна бучIиссар горчицалул щин (10 литралуву горчицалул 150 грамм дяххан дурну, 6-12 ссятрайгу диртун) аьрщарайн пурх дуван.
* * *
Ца яла хьхьичIарамур ва оьнцIул шатран къаххирамур сурсат – лах, бичин аьркинссар дургьумунийн ва аьрщарайн цийнма. Ва давугу дуван аьркинссар я марч, я гъарал дакъасса гьантрай. Лах цайн багьсса оьнцIул шатри най буна литIайссар.
* * *
ОьнцIул шатран къаххирассар лаччул, чимусул, горчицалул, базиликрал, кьювкьумамарттул, гераньдалул, ларал, молочайрал ва цаймигу ххяххиярттал аьнтсса кьанкьру. Мунияту чIаххувращалсса дазуцIух, оьнцIул шатри чIявусса кIанттурдай дургьуну хъинссар.
* * *
ОьнцIул шатран къаххирассар опилкардал кьанкьгу, мукунна кофелул кьанкьгу (шахьан дувайми).
* * *
ОьнцIул шатри ца-цаних батIлай чIун гьан дуллаяр, пиволущалсса банка куртI дакъасса хъунтIуллуву дуччин бучIиссар. Дрожжи ххирасса шатри бучIантIиссар пиво дунийн.
* * *
Ттюнгъасса, кIукIлусса оьнцIул шатран къаххирассар дайлсса зумарду дусса затру, мунияту цачIун бувну ккунукрал ккиртту, кьакьан бувну, хъунисса касакру хьунну карунних мюрш бувну, бичин аьркинссар шатри буккайсса кIанттурдайн. Вава ххуллий ишла дансса затру цаймигу дуссар: мюршсса байлсса чартту (хьхьирил зуманиясса хIавлул вичIив), хъаласса къун, гьивхьхьул ккиртту.
* * *
Агана аьрщи хъуннасса дуну, буцирив оьнцIул шатри батIин хъирив лаллай бакъахьурчан, дургьумунил лагма 10-15 см лахъшиврул дусса чапарданул журалийсса дайгьузанну дуван бучIиссар (я муххал, я тIаннул). ОьнцIул шатраща марслуй ххяхлахимуничIан биян къахьунтIиссар.
ХIадур бувссар
Бадрижамал Аьлиевал
