Ва ххуллухьсса жул хъамаличу ия отпускрай Дагъусттаннайн увкIсса хъунама сержант, Чапаевкаллал (Бярнихиял) шяравасса ЯхIияев Ванати Мяммал арс.
Жу хIайран хьуну бивкIру ва жагьилсса оьрмулувусса оьрчIал аькьлу-кIулшилий, цIана хасъсса аьралий операциялул хIакъираву личIи-личIисса пикрирду баллалисса чIумал, ванан хъанахъимунил хIалкьазия тIайлану ва куртIну бувчIлай бушиврий.
ВичIи дишинну аьралийчунал бусласимуних.
– Ванатий, буси хасъсса аьралий операциялийн гьаннинсса вила оьрмулия.
– На увну, хъуна хьуну ура ЦIуссалакрал райондалийсса Чапаевкаллал шяраву (гийхмур Чапаевка), Мяммал ва Булбуллул кулпатраву.
Ттул ппу кьунияхъайсса шиннардий райондалий Статистикалул управлениялий зий икIайссия, цIуминалийн бизаннин. ЦIана нину-ппу Москавлив бур. Чапаевкаллал школа къуртал бувну махъ, бухгалтернал, экономистнал кIулшивурттугу ларсун, аьралуннаву къуллугъ бан лавгра. Къуллугъ буллай уссияв Иркутскаллал областьрай реактивный артиллериялул направлениялий 2008-2009-ку шиннардий. Аьралий къуллугъ лавхъун увкIун махъ, ххюра шинай зий уссияв экономистну Чапаевкаллал шяраваллил администрациялий. Му ппурттуву баба-бутта Москавлив бивзун бия, ттунгу тихун гьан ччан бивкIуна. АцIра шинай зий уссияв Аьрасатнал Обороналул министерствалий финансистну. Шичча Москавуллал администрациялийн увкIун, кIира шин миккугу дав. Хасъсса аьралий операция байбивхьувкун, нава кунмасса оьрчIругу тийх талай буний, ттунгу ччан бивкIунни Ватандалул мурадру буруччин гьан.
Ттул бур кулпат, кIива душ, ца уссу ва кIива ссу.
– Рязий хьунав вил пикрилущал ичIувами? Дяъви нанисса кIанттурдайн увкIукун, нава чун увкIссара, ссан аьркинссия ттунма тIисса, пашман хьусса пикрирдугу хьунав?
– Нанисса чIумал на шаппаминнахь къабувсъссия. Отпускрай Дагъусттаннайн увкIсса чIумал, ЦУМ-рал хьхьичI ттун ккавккуна аьрайн буцлацисса пункт. Увххун, учав: «Ттул отпуск ца гьантлува къуртал хъанай бур. Ттун гьунттий Москавлив леххан аьркинссар. Ттун хасъсса аьралий операциялийн гьан ччай бур. Бюхъанссарив зуща ца гьантлул дянив ттул масъала щаллу бан», – куну.
КIюрххия гьанттайннин гьарзатгу щаллу дурну, самолетрайнсса билет буллуна. УвкIра Питердайн, тичча жу тIайла бувккунну аьралий частьравун. Тиха оьвкуну бувсъссия буттахь. 2025-ку шинал август зуруя шихунай ура хасъсса аьралий операциялий. Къуллугъ буллай ура Сумскаллал направлениялий реактивный артиллериялуву. Беларусьнал дазуя Ростоврайн бияннин та щалла дазу дуручлай буссару жу. На лавгра СВО-лийн хушрай. Нава чун ва циван наниссарив ттун кIулссия, мунияту цукунчIавсса учIаврия пашман хьусса кIанттурду бакъая.
– Инава усса частьраву бурив цаймигу лак, дагъусттанлувтал?
– Ца ур Хъанардал шяравасса, оьрмулул 40-45 шинавусса. Ванал уттигу шаппаминнахь къабувсунни цува тийх ушиву. Гама ур Ссухъиял шяравасса, СВО-лий жан дуллусса ХIадис Исмяевлул арс. Ца дивизиондалул хъунама даргиричу ур, гамунил табасаран оьрчI.
– Дузалну бурув зу ярагъуннил, дука-хIачIанмунил, лахха-ликканмунил? ЦIана аьралийтал бивкIулуща ххассал бан бюхъайсса янна-ус дуссар тIий баллан бикIай. Дурив ми зучIа?

– Жу гьарица аьркинмунил дузал буллай буру. Шаннагу чIумух дукра дур. Итадакьайссар формагу. Дяъвилул шартIирдай янна ччяни дух шай, тIатIай. Итадакьинминнух къаялугьлай, жуннагу ласун аьркинссар. Мукунгу, тукунгу аьркин даншиврулгур аьралийчунан диялсса арцу дуллалисса. ЧIявусса бикIай цаява пикри къабувну, шардай гьан дуллалисса, машинартту, цаймигу хъус ласласисса. Аьралийчу хьхьичIва-хьхьичI фронтрай аьркинмунил дузал хьун аьркинссар. Дур янна ччукъаччайсса, цIалцIив итакъадакьайсса, усру – ччанну мюхчан байсса. Гьай-гьай, ми ххирасса дур. Багьлуй къабавцIуну, аьралийтурал цанна дуллалисса арцуя хьхьичIра-хьхьичI цивппа мюхчан хьунмур ласун аьркинссар. БучIай гуманитар кумагругу. На му масъалалухагу зий ура цIана. Жунна аьркин дагьлагьимунил сияхI дурну, личIи-личIисса организациярттайн буккару. ЦIана налограл кодексраву дахханашивуртту дунни, аьралуннан кумаг буллалиминнан къулайсса, налог чан дуллалисса. Жугу жулва чулуха Барчаллагьрал чагъарду чичару кумаг бувминнан.
– «Дагестан» МЦК-лул сакиншиннарай хьусса Ватан дуруччул кьинилун хас дурсса мероприятиялий ина Центрданунгу, М.Ильясовал цIанийсса «Дараччи» ихIсандалул фондрангу буллуна Барчаллагьрал чагъарду. Буси муния балжину.
– КIинттул жун хъинну аьркин дагьлай дия маскировочный къертту. На увкссияв Центрданул ва Фондрал давриву, гьарицагу ихIсандалул акциялуву чялишну гьуртту хъанахъисса ттула ниттилссийн Ххадижат Цаххаевайн, хьунссияв кумаг бан тIий.ЧIирисса чIумул дянив миннал арцу рартIун дия къертту ласунсса. Ватан дуруччул кьинилун хасну, СВО-лул гьурттучитурайнгу оьвкуну, миннал Москавлив ххаллилсса мероприятие дурна. Микку нагу аьралий частьрал командирнал чулухасса Барчаллагьрал чагъарду буллуссия. Уттигу, сант дагьну дунура, хъунмасса барчаллагь тIий ура ххаллилсса лаккучу, академик Арсен Буйдалаевичлул каялувшиндаралусса «Дагестан» МЦК-лухь ва Гульшан Хасаевал каялувшиндаралусса «Дараччи» фондрахь. ЦIуллуну битаннав, каши ххи даннав.
– ЦIанасса чIумал зун яла аьркин дагьлагьимур ци дур?
– ЦIанакул, ссутния шихунмай, жу буру Брянскаллал, Белгородрал, Курскаллал областирдай блиндажру, укрепленияртту дуллай. Мунияту аьркин хъанай дур хъунмурчIин строительствалул материаллу: фанера, мярду ва мукуннасса мумур-тамур.
– Цукун дур аьрай связь? ДахIаву дан къахъанахъисса чIуннугу шайрив?
– ЦIана связь ххуйну дуссар. ХьхьичIва старлинкрай щябивкIун буссия жулва аьралийтал, му бигьасса, ччиний зузи дан шайсса дуну тIий. Ца кьини му лещайхту, связь дакъа ливчIссар. Утти аьралий спутниковая связь дуссар. Аьралий антеннарду хъунисса ва кIусса дур, амма вайннуйхсса дахIаву вихшала дишин бучIисса дуссар.
– Ци учинна жулва жагьилтурая? Вин къахIисав шайрив миннаву Ватандалухсса ччаву хьхьичIсса никирал оьрчIаву кунна ххишалану дакъашиву? ЦIана хасъсса аьралий операциялийнгу чIявуми арцул цIаний най бушиву?
– ОьрчIаву Ватандалухсса ччаву тарбия даншиврул нину-ппу оьрчIру мюрщину бунува зун аьркинссар мунил ялув. Хъунмасса бияла учительтурахьгу буссар. Учительнахь оьрчIал чулухуннай нитти-буттахь куннасса ихтиярду дикIан аьркинссар. На дуклай ивкIсса Чапаевкаллал школалий кьянкьасса низам дикIайва. Учительнал хIурмат хъунмасса бия, миннахь «ихтияр дакъашиву» бусласисса цукIуй къаикIайва. Учительталгу, нину-ппугу ца даражалий бикIан аьркинссар. Мукун бухьурчанни ватандалухсса ччавугу тарбия дан, жулва мархригу кIулну бикIан, жулла аьдатругу ядан хьунтIисса. Чув бухьурчагу, Москавлив, дазул кьатIув, жува ца буссарув хъама битан къабучIиссар. Ялун нанисса никгу му кIулну тарбия дуллан аьркинссар. ХIукуматрайгу, хьхьичIра кунна, идеология дикIан аьркинссар. Хасъсса аьралий операция байбишиннин му чулуха ххуйсса тагьар дакъая. Утти чан-чанну тIий жула халкьуннаву ххишала хъанай дур патриотизм. Рязийра, чIявуми най бур хасъсса аьралий операциялийн маэшат ххуйсса бакъа, арцу диял къахъанай, арцу лякъин. Амма бур Ватан ххирану наниссагу, Ватандалухсса ччаву ялтту дуклакиссагу.
– Баллан бикIай, укуннами къахIисавну, гьарица ччуччин дурсса танкрах, хьхьичIуннай риртсса километралух, руртсса беспилотникрах арцу дулайссар аьралийтуран тIий. Му тIайлассарив?
– Дуссар аьралийтуран мукунсса хIаллихшиннардугу. Масала, ца коптер рутарча, 100 азарда къуруш дулайссар. Ца ттул гьалмахчу буслай ия, цаннал хъунма бакъасса манзилданий 40 коптер кьатI дурну дия тIий.
– Ми цукун дичайссар, хасъсса ярагъ буссарив?
– ХъунмурчIин жулва авчинал ттупанграх дичай.
– Хьунаакьарав аьрай коррупциялул иширттащал? ХьхьичI ххуттайн, нигьачIаву хъуннанийн гьан къааншиврул, наградартту дулуншиврул командиртуран лулттурасри дулайссар тIисса хаварду баллан бикIайхха. Му тIайлассарив?
– Нава къуллугъ буллалисса Ленинградуллал аьралий округрай ттун мукунсса ишру хIисав къавхьунни. ЖучIа дакъар коррупция. Цамур кIанай ци тагьар дуссарив къакIулли. Ци байссар арцух ларсъсса медальлал. Медальлу дяъвилий ккаккан дурсса хIакьсса чувшиврухлур ласун аьркинсса. Машан ларсъсса наградалул дяъвилий жан дуллуну ларсъсса орден-медальлал багьа ялавай бутлатиссар. Дяъвилий жанну дуллусса аьралийтурал хъаннил, оьрчIал иттав ми цукун буругантIиссар. Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъвилий жанну дуллуну ласлай биавкIссар наградартту жула ттаттахъул. Награда машан ласаву — яхI бакъашивур.
– Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъвилия гъалгъа багьнавхьур, вингу та дяъвилий жан дуллусса гъанчунал цIа дирзссар тIий бавссар.
– ТIайлассар. Ттул буттал ниттил уссу Ванати ятIа-тIар бакъа акъа хьуну ур Курскаллал цIанийсса талатавриву. Махъсса шиннардий ттун кIул хьунни му тийх увччуну ушиву. ЦIана тихун гьан шайсса тагьар дакъар, дяъви къуртал хьуну махъ мунал гьаттайн иян гьансса пикри бур.
– ЦIуссалакрал агьулданун цамургу дяъви ккаккан кьисмат хьунни. 1999-ку шиналсса дяъвилул ишру нанисса чIумал ина чув уссияв, вин цими шин дия?
– Та чIумал на жула шяраву Чапаевкалий уссияв. На ияв оьрмулул 14 шинавусса жагьил. Ттун гьарзат хIакьину кунма ххуйну дакIний бур. Пашмансса дур цIуминалийн бизан баврицIун дархIусса дакIнин бичавурттугу. Дяъвилул иширттая ливхъун, цIусса миналий, трестрал аьрщарай ликказан дурсса чIумал ттул кIива одноклассница ва ца одноклассник хьхьиривун бювкьуна.
– ЗахIматшивурттахун агьсса, оьрмулун нигьачIаву дусса ишругу хьуссарив?
– Дяъвилул шартIирдай мукунсса ишру къавхьуну къабикIайссар. ТIайламур бусан, Чачаннал дазуй буну, ттявх-шявхлил чIурдайнгу аьдат хьуну ияв, райондалий дяъвилул ишру ккавккун, тукунсса шартIирдайнгу чансса унугу хIадурну ияв на тихун гьаннин. ИвчIанссара тIисса ццахгу бакъая. Инсан цалли ивчIайсса. Я дяъвилул ххуллий, я шава. Аллагьнал ци чивчуну буссарив жунма къакIулли. ИкъавчIан тIий шаппа щябивкIун пайда къахьунтIиссар. Иш багьний ватан дуруччин аьркиншиву гьарнан бувчIлан аьркинни. Кьунияхъайсса миллион совет халкьуннал жанну дуллуну тIийри хIакьину жува сагъну бусса. Жунмагу аьркинссар ялун нанисса никиран паракьатсса оьрму кьабитан.
– Ци учин ччива жула жагьилтурахь? Хаснува, ва жулва дяъви бакъар тIутIиминнахь?
– Ва жулла хIукуматри, буттал къаттар. Ванил мурадру буруччавугу гьарнал буржри. ХIукуматрал буллалисса харжру, пенсияртту, пособияртту ласлай, хIукуматрал буллусса неъматру канай, дяъви жуйнма къабагьайссар тIутIаву къатIайлассар. Ва жула хIукуматрал аьралуннаву къуллугъ буллалиминнан ччиссаксса хIаллихшиннарду дуллай дур. ОьрчIан садикирттай, школардай… Институтирттавун бухлахийни. Буллай бур ххуйсса харжру, къулайсса аьралий ипотекарду.
Ухьурча Ватандалул мурадру буручлан хIадурсса, цала карьерагу дан, дугу дурккуну, гихунмай аьралуннаву къуллугъ буллан ччисса, ттущава шайсса кумаг банна. На нава арцуцIун бавхIусса масъаларттахагу зий ура, связистнугу ура. ЖучIа ччиссаксса вакансияртту дур. Реактивный артиллериялуву аьркинну бур водительтал, автомеханиктал. Ларайсса кIулшивуртту дусса бухьурча, лейтенантътурал курсирдайн гьан бувну, ца-кIива зурува хIаписартал хъанай бур, жагьилсса бухьурча (оьрмулул 25 шинавун бияннинсса) аьралуннал дуккаврил заведениярттаву дуклан гьан буллай бур уква.
Ихтилат бувссар
Андриана Аьбдуллаевал
