«ЛахIан ан къашайсса Ибрагьим-Халил»

Гьашину, апрельданул 13-нний 135 шин хьуссар Дагъусттаннай Совет хIукумат дихьлай ивкIсса, машгьурсса революционер, шаэр, чичу ва публицист Ибрагьим-Халил Кьурбанаьлиевлун.

Ибрагьим-Халил увну ур машгьурсса аьлимчу-аьрабист, ГьунчIукьатIрал шяраваллил кьади Кьурбанаьлил кулпатраву. Дуклай ивкIун ур ГьунчIукьатIувсса мизитрачIасса школалий. Революция хьун цаппара шиннардил хьхьичI диндалул элму лахьлай ивкIун ур Щурагь Дагъусттаннал цIанихсса аьлимчу, динчи, философ, XX-мур аьсрулул дайдихьулий публицистну ивкIсса Аьли КъаяевлучIа (Замир Аьли). АьлимчуначIасса Индиянал миллатрал луттирдал мяъна-мурадрал хIайран увсса Ибрагьим-Халиллул хIукму бувну бивкIун бур Индиянал культура, багьу-бизу лахьхьин тихун гьансса. Ххуллийн увккун махъ, ванал хъирив багьминнал, ясусшиву дуллай ур тIий, Тавриз шагьрулий увгьуну, дуснакь увну ивкIун ур. Ибрагьим-Халил дуснакьраща ххассал увну ур му хавар ча бавссарив бавсса, та ппурттуву Тавриз шагьрулий заргалну зий ивкIсса, цанавагу кIул акъасса оьргъиричунал.

Мунияр махъ Ибрагьим-Халил дуклай ивкIун ур Уфа шагьрулий Нурулислам тIисса цала уссищал. Шикку ва цалчин кIул хьуну ур революциярдал сиптардащал. Ибрагьим-Халиллул ва ванал дустурал халкьуннал дянив революциялиясса ихтилатру бачин буллай бур тIий, вайннал хъирив багьну бивкIун бур. Вай ишру багьана хьуну, Ибрагьим-Халиллун цала дустуращал Самаралийн учIан багьну бур. Шикку Кьурбанаьлиев хIала увххун ур Февральданийсса революциялул иширттавух. Яла, Дагъусттаннайн увкIун махъ, Москавлия увкIсса Гьарун Саэдовлущал хьунавкьуну, мунащал «Илчи» кказитрал секретарьну ва таржумачину зий ивкIун ур. Му чIумал Ибрагьим-Халиллун лакку маз ва оьрус мазрацIун аьраб, турк, татар, къумукь ва яруссаннал мазругу кIулну бивкIун бур. Му бакъассагу, ванан ххуйну кIулну диркIун дур аьраб мазрайсса литературагу. «Илчи» кказит лавкьусса чIумал, Кьурбанаьлиев Курди Закуевлущал «Чанна цIуку» кказитрал редакторну зий ивкIун ур.

Граждан дяъвилул шиннардий Ибрагьим-Халил гьуртту хьуну ур Дагъусттаннай Совет власть дихьлай бивкIсса дяъвилул иширттавух. 1918 шинал май зуруй увххун ур цIуницIакул Гъумучиял округрай хIасул бувсса Дагъусттаннал ревкомрал органдалул Аьралий-революциялул комитетравун. 1919 шинал интту увххун ур Гъази-Гъумучиял округрайсса партизантурал кьюкьрал цачIун був штабравун. 1919 шинал гъинттул каялувшиву дуллай ивкIун ур Гьарун Саэдов бакIчисса, революциялул комитетрал мобилизациялул отделданул штабрай. Гъинттул, тара 1919 шинал, Лаваш кIяла къазахънащал талай ивкIун ур. Ибрагьим-Халиллул каялувшиндаралусса партизантурал кьюкьлул мурахас бувну бур Лаваш бувгьуну бивкIсса, революционертал – Гьарун Саэдов, Жамалуттин Къуркъмасов, Султан-Саэд Казбеков ва цаймигу.
ЯхI бусса, щилчIав хьхьичI ник къарищайсса, жард къаувкуну бувгьусса ххуллийх ачайсса, нигь дакъасса, кьянкьасса хасият дусса уну тIий, ванайн гьалмахтурал «лахIан ан къашайсса Ибрагьим-Халил» учайсса бивкIун бур.

Дагъусттаннай Совет хIукумат дирхьуну махъ, 1920 шинал, Ибрагьим-Халил Гъази-Гъумучиял округрайсса РКП (б) комитетрал членну, яла комитетрал председательну ивкIун ур. Мукуна ва зий ивкIун ур округрайсса аьрщарал масъаларттал отделданул хъунаману. 1920-1921 шиннардий зий ивкIун ур «Мискин халкь» ва «Тархъан Дагъусттан» тIисса лакрал кказитирттал редакторну. Ибрагьим-Халиллул чирчусса макьалартту рищайсса диркIун дур Темир-Хан-Щурагь итабакьлакьисса «ЗахIматчи» тIисса кказитрайгу. Ца ппурттуву му кказит итабакьайсса басмаханалул директор Сердинскийл Ибрагьим-Халиллуйн оьвкуну, гонорар дулуншиврул цалла чирчусса макьаларттал сияхI дува куну бур. Ибрагьим-Халиллул директорнахь цIувххуну бур гонорар му цири, куну. Директорнал бувчIин бувну бур авторнал чирчусса макьаларттахсса багьа бушиву. Ибрагьим-Халиллул махIатталгу хьуну, жаваб дуллуну дур: «Юх, на ттула захIмат ттула партиялун баххайма акъассара. ЦукунчIав на ми арцу къаласунтIиссар», – куну. Укунсса ивкIун ур Кьурбанаьлил арс Ибрагьим-Халил Кьурбанаьлиев!

Мунияр махъ, цаппара шиннардий зий ивкIун ур МахIачкъалалив, цал Дагъус­ттаннал литературалул ва издательствалул каялувчину, яла Дагъусттаннал Чрезвычайный комитетраву. 1924-1927 шиннардий дуклай ивкIун ур Москавлив ПаччахIлугърал журналистикалул университетраву. Мугу къуртал бувну, 1937 шинайн ияннин зий ивкIун ур партиялул къуллугъирттай. Махъва-махъсса Ибрагьим-Халиллул къуллугъ бивкIун бур Республикалул архиврал управлениялийсса каялувшиву. 1934 шинал кьамул увну ур СССР-данул Чичултрал союзравун. Ва хъанай ур СССР-данул чичултрал 1-мур съездрал делегат.
1938 шинал цинявппагу къуллугъирттаягу укьан увну, партиялувагу уккан увну, буржуазиялул национализм хьхьичIун ласласисса тахсикарлувнан ккалли увну ивкIун ур. Амма, тахсир бушиву исват бан къабювхъуну, дуснакьраща мурахас увну ур. Вай тIааьн бакъасса иширттацIун бавхIуну Ибрагьим-Халиллун Дагъусттан чIумуйнусса кьабитан багьну бур. 1942 шинал июньдалийн ияннин, ца мина дакъа, Кабардалий, Ставрапольлай, Краснодардал крайрай, хIакьину шикку, гьунттий тикку тIий, ялапар хъанай ивкIун ур. Ванал чичрурду, макьалартту къаришлансса къадагъагу дирхьуну диркIун дур.

1942 шинал июльданий ­оьрмулул 51 шинаву хушрай лавгун ур Хъун дяъвилий талан. Талай ивкIун ур НовороссийскалучIан ва ГеленджикрачIан гъансса фронтрай. Дяъвилия, контузия хьуну, зана ивкIун ур. 1944 шинал сентябрьданий демобилизовать увну, та чIумал цала кулпат чIумуйну ялапар хъанай бивкIсса Нальчик шагьрулийн увкIун ур. 1956 шинайн бияннин Ибрагьим-Халил халкьуннал душманнан ккаллил уллай, чувчIав прописать ­къауллай, даврийн кьамул къауллай, къатта къабуллай, азурда увну ивкIун ур.
1956 шинал, Кьурбанаьлиевлуй бувагу тахсир бакъашиву чIалачIи бувну махъ, цIуницIакул СССР-данул Чичултрал союзравунгу кьамул увну, ванан ялапар хьунсса къаттагу буллунну, даврийнгу увцуну ур. 1961 шинал цIуницIакул кьамул увну ур партиялувун. Ванан союзрал даражалийсса пенсиягу бивхьуну бур. Ибрагьим-Халил дунияллия лавгун ур 1987 шинал, увччуну ур МахIачкъалалив.

Кьурбанаьлиевлул творчество дур авадансса, мяъна-мурадрал видурцIусса.
Ванал произведениярттавасса ца яла машгьурмур бур 1968 шинал чивчусса, Дагъусттаннай Совет власть дихьлай бивкIсса иширттая бусласисса «Зунттал большевиктал» тIисса кьисса. Шиву автор аьч дуллай ур Дагъусттаннал цIанихсса революционертурал – Саэд Габиевлул, МахIач Дахадаевлул, Уллубий Буйнакскийл, Жамалуттин Къуркъмасовлул образру. Агьаммур образгу дур 1919 шинал ЦIахъардал къуманиву Деникиннул аьскарнал аьщун ивзсса революционер Гьарун Саэдовлул кутIасса ва яргну бивтсса оьрмулул ххуллуцIунсса. Повестьраву хъанахъисса цаппара иширттаву Ибрагьим-Халил Кьурбанаьлиев цувагу гьуртту хъанай ур.
Гьарун Саэдовлун хас бувну чивчуну бур «МакI ва кIихь» тIисса ххаллилсса поэмагу.
Ибрагьим-Халил Кьурбанаьлиевлул дур лакрал миллатрай аьтIий чирчусса «Умуд» тIисса назму.

Аьзизсса буттал улчай,
Хьурдай тIийна икIара
Муруллава, ххяллава
Ца мусил мяъдан буккан!

Мискиншиву сававрай
Ссивирлив заназисса
Вай лакрал жагьилтуран
Тархъаншиврул бутIа бан!

Ибрагьим-Халиллул чичу хIисаврайсса ца хасият дур цала произведениярттаву хIакьсса, мяйжаннугу хьусса иширттая чичаву. Му зат тасттикь бан ца-кIива махъ бусанну ванал 1924 шинал чивчусса «Жабраил» тIисса произведениялия. Чичул ва хавардануву буслай ур усттартуращал Аьрасатнал шагьрулийн чагуртнал сянат лахьхьин лавгун, зузаврил азурда увну, аьзиятрай оьрму бутлай ивкIсса, ахиргу жагьилнийва оьрмулуцIа хьусса Жабраил тIисса инсанная. Ва Жабраил мяйжаннугу яхъанай ивкIсса инсанни, цувагу ГьунчIукьатIрал шяравасса. Шинну ларгун махъ Жабраиллул ца акъа акъасса арс Амир Амаев дунияллийх цIа дурксса, хъунасса аьлимчу, физик-атомщик хьуссар.
Ибрагьим-Халил Кьурбанаьлиевлуя буслай, кIицI къабувну битан къахьунссар ванал цала оьрмулувугу, ГьунчIукьатIрал жяматрал оьрмулувугу агьамсса кIану бувгьусса, 1921 шинал январьданий хьусса ишру. Най бунува бусанну, Граждан дяъвилул шиннардий ГьунчIукьатIрал шяравалу большевиктурал чулий диркIшиву. ГьунчIукьатIрал аьлимтурал лакрал цайми щархъавусса хьхьичIунсса аьлимтурах къабурувгун, революционертурал чул бувгьуну, жяматравун большевиктурал партиялул бувгьусса ххуллийх бачинсса гъира-гьавас бутлай бивкIун бур. Вай иширттан ягрсса эбратну хьуну бур уссурвал Ибрагьим-Халил ва Нурулислам Кьурбанаьлиевхъул, машгьурсса аьлимчу-аьрабист Кьурбанаьлил арсру.

1920 шинал ахирданий Граждан дяъви най буна Гъумукун Деникиннул аьралуннал хъирив дуркIун дур Дагъусттаннал личIи-личIисса миллатирттая хIасул хьусса 1700 инсаннайн дирсса Гоцинскийл каялувшиндаралусса контрреволюционертурал кьюкьри. Вайннавух мува куццуй бивкIун бур лакрал щархъавасса инсанталгу. 1921 шинал январьданий вай аьрал ГьунчIукьатIрал шяравухчIин ВицIхъиял махIлалийсса щархъавун тIайла хьуну най бивкIун бур. ГьунчIукьатIрал жяматран аьрал цала шяравух лагаву кьамулну къабивкIун бур, амма, оь экьибутIинссагу чара бакъа, ва масъала бавкьуну дузал бансса пикрирдай бивкIун бур.
МуницIун бавхIуну, бавкьуну машвара щащан, икьрал дан тIайла бувккун бур Ибрагьим-Халиллул уссу Нурулислам ва Илияс ОьмахIажиев. Нурулисламлул увкуну бур: «Жу шяраваллил жяматрал маслихIат ккавккун гьан бунну зухь, ягу зува бувкIсса ххуллийх махъунмай, ягу шяравух бакъасса, цамур ххуллийх насияра учин». Тайннал рязи къавхьуну, хIукму бувну бур гуж-къиялий ГьунчIукьатIрал шяравухчIин бачинсса.

МизитрачIан бувккун, жямат бан-битанмунил пикри буллан бивкIун бур. Цаппара бивкIун бур битанну шяравух гьан, цичIав къахьунссар тIиссагу. Амма Ибрагьим-Халиллул най бунува бувчIин бувну бур цукунчIав шяравух къачагътуран ххуллу булун къабучIишиву, ци чулийгу цала тIимур бацIан бан аьркиншиву. ДакIнин бувтун бур, кIира шинал хьхьичI полковник Жафаровлул каялувшиндаралусса Деникиннул кьюкьрал шяраваллий дишала дишаврийну гьашиву къадурну, Ибрагьим-Халил цувагу хIаласса, ГьунчIукьатIатусса ацIахъул большевиктал дуснакь бувну бивкIшиву. Ибрагьим-Халиллул куну бур: «Так ттул нурчIилул ялтту бакъа ми къагьантIиссар», – куну. Мукун кьамул бувну бур шяравалу дуруччинсса хIукму.

Кьурбанаьлиевлул укунсса оьвчаву дурну дур шяраваллил жяматрайн:
ЧIал къавхьуну къачагътурал кьюкьри шяраваллил лагма рургьуну, гьарица чулуха битлан бивкIун бур. Къачагътурал кьюкьрайн данди бавцIусса ГьунчIукьатIрал жяматрай каялувшиву дуллай ивкIун ур та ппурттуву 30 шиннарагу хьун дурасса Ибрагьим-Халил Кьурбанаьлиев. Шяравалу душманная дуруччин захIмат хъанай бивкIун бур та ппурттуву чIявуми ГьунчIукьатIрал чиваркI кьатIушав бивкIун тIий. Душманнайн данди бувккун бивкIун бур ГьунчIукьатIрал шяравасса 100 адамина, миннавагу цаппара оьрмулул бугьарасса, ва Ххюлусматусса МахIаммад Касаев бакIчисса 40 партизан усса кьюкьа.
Шяраваллийх кьини дурксса захIматсса чIунну дакIнин дичлай, Ибрагьим-Халил чичлай ур, цайнма ЦIахъаравсса кавалериялул полкрал штабрайн оьвтIий бивкIшиву. Январьданул 3-нний хьхьувай Ибрагьим-Халил Салман Сулаймановлущал лавгун ур ЦIахъарав. 1700 инсан усса къачагътурал кьюкьрая нигьа бувсун, я кавалериялул кьюкьа, я Къара Къараевлул каялувшиндаралусса революционертурал кьюкьа къадуркIун дур ГьунчIукьатIран кумагран.
БувчIлай бур цуксса захIматсса тагьарданийн багьну бивкIссарив та ппурттуву ГьунчIукьатIрал жямат. Шяраваллил лагма рургьусса къачагътал бивкIун бур мугьлат бакъа канийн бучIияра, акъахьурчан хъус-кьинигу зерххуну, цинявппа арамтурай зулму банну тIий. Бюхъайва, Гоцинскийл кьюкьри гьужум бувну шяравун ххярхссания къахьунмур хьунгу. Аммарив къачагътал къасивсуну бур гьужум бувну шяравун ххяххан.

Шанма гьантлий най диркIун дур оьсса талатаву. Лагма рургьусса шяраву, душманнайн кьянкьану данди бавцIуну бивкIун бур ГьунчIукьатIрал чиваркI ва МахIаммад Касаевлул кьюкьа. Талатиминнан дуки-хIачIия ларсун букIлай, ярагъ-янсав ххилай, цIунцIияртту хьуминнал щавурду дахIлай бивкIун бур душру, хъами ва оьрчIру.
Ххуйну дакIний бур 70-ку шиннардий ттула ниттил ниттил буслай, цила буттауссийн щаву дирну, му дахIин хьхьувай шавай увкIун ивкIсса. Щавугу дархIуну, дукралия чансса бисмиллагьгу бувну, анавархъиндарай махъунай лавгун ур: «Душмантал ххит буккан къабувссаксса, игьакъалаганссара», – тIий. Ахиргу, шанма гьантлул мутталийсса талатавриву ливтIу-бивщуссагу хьуну, ГьунчIукьатIрал яхI ва лакъахIаншиву бувчIусса Нажмуттин Гоцинскийл кьюкьри махъуннай хьуну, лихъа дурккун дур.
Мяълумсса зат бур Къара Къараевлул ГьунчIукьатIи ­ххассал бан кIисса кIиссурайх къабивщушиву. Му цала кьюкьлущал, талатаву къуртал хьунцIа, ялугьлай ивкIун ур ГьунчIукьатIрая 6-7 километралул манзилданий Кумиял гьарахъалттичIа. ГьунчIукьатIату Гоцинскийл аьрал лихъа бувксса баяйхту, Къара тIайлана Гъумукун лавгун, Щурагьун телеграфрай баян бувну бур, Н. Гоцинскийл кьюкьригу ххит дуккан дурну, Лакку билаятрая лихъан дуршиву. Амма, махъату Ибрагьим-Халил Кьурбанаьлиевлул Къараев мукIру увну ур Гоцинскийл аьралуннащалсса ГьунчIукьатIрал талатавриву гьуртту хъанай къаивкIшиврий.

1923 шинал майрал 26-нний, СССР-данул Реввоенсоветрал бувсса 76-мур хIукмулийн бувну, ГьунчIукьатIрал шяраваллин «Благодарность в борьбе с мятежом Гоцинского» тIисса Барчаллагьрал чагъар буллуссар. 1917–1921 шиннардий Дагъустаннай Совет власть дишаврил цIанийсса талатавриву хьхьичIун личаврихлу ГьунчIукьатIран РСФСР-данул ВЦИК-рал ХIурматрал грамота дуллуссар. ХIакьинусса кьинигу шяраву ва грамоталул копия яхьуну буссар. Тай граждан дяъвилул шиннардийсса ишру сававну, Дагъусттаннай Совет власть дихьлай чялишну гьуртту хъанай диркIсса 14 шяраваллал сияхIравун духлай дур ГьунчIукьатIрал шяравалугу. Мунихлуну Совет Союзрал заманнай ГьунчIукьатIрал шяраваллихь ххишаласса каши-ихтиярду диркIссар, электроэнергиялия тIайла хьуну, цаймигу хIаллихшиннардал багьри Дагъусттаннал вайми щархъавунияр кIилийну кьювкьуну бивкIссар.

Кьурбанаьлиевлун, хасъсса пенсионер хIисаврай, шардай ларсун бучIайсса бивкIссар личIи-личIисса кьай-кьуй. Вай кьамул даннин, Ибрагьим-Халиллул мудангу цIуххайсса бивкIун бур: «Пулансса инсанначIан газрал баллон диян дардув, та пуланначIан даруртту лавсун лавгрув?», – тIий. Мукунма цаймигу иширттал ялув цIухху-бусу байсса бивкIун бур. Цайминнал къайгъурду дузал бувшиврий дакI дарцIуну махъ кьамул дайсса диркIун дур цанна дагьаймур.
Ибрагьим-Халил уттуишайсса ивкIун ур кроватьрайсса сеткалун кIанттай тахтарду дирхьуну, гайннуйн кIюласса виргъангу руртун.
МахIачкъалалив цанма ­къатта буллувкун, ГьунчIукьатIувсса къатри дуллуну дур шяраваллил советран ишла дан. Циван дуллай ура вилла къатри советран куну цIувххукун: «ХIукуматрал ттун МахIачкъалалив укра къатри дуллуннихха, нагу ттулла къатри укра дуллай ура», – тIий ивкIун ур. Шяравусса ванал къатри гьарта-гьарзасса, цирдагу ххуйсса кIанттай дирхьусса диркIссар. Ттун ххуйну дакIний бур вай къатраву 80-ку шиннардил дянивун бияннин интернат буссия. Шикку лагма-ялттусса щархъавасса 40-ннийн бивсса оьрчIру-душру яхъанай буссия.
Оьрмулул угьара хьусса чIумалгума (оьрмулул 96-шинаву лавгссар ва дунияллия) дукра цува дуллан икIайва. ЦачIанма мачча-гъанми бувкIун, дукра дан, ягу тахIни-кIичIу шюшин кумаг буллан бивкIукун, ихтияр къадулайва. «Зу ттун кумаг буллай, яла на аьдат хьуну, курчIил хъанантIиссара», – учайсса бивкIун бур.
Укунсса ия Граждан дяъвилул, революциялул, Хъун дяъвилул гьурттучи Ибрагьим-Халил Кьурбанаьлиев.

Зиябуттин ХIажимирзаев,
Дагъусттаннал лайкь хьусса строитель