МахIачкъалалив, ХI.Цадассал цIанийсса Мазрал, литературалул ва искусствалул институтрал (Дагестанский федеральный исследовательский центр Российской академии наук) конференц-залдануву хьунни «Своды орфографических правил по языкам народов Дагестана» тIисса Щалагу Дагъусттаннал VII орфографиялул конференция.
Ва хъуннасса агьамшиву дусса элмийсса мероприятиялул сакиншинначитал бия Дагъусттаннал КIулшивуртту дулаврил ва элмулул министерство, Дагъусттаннал федерал ахттаршиннарал центр (РАН). Конференциялул мурад бия миллатирттал мазурдил норматив база цIу буккан баву ва чичрулул кьяйдарду лингвистикалул элмулул ххуллийсса агьамсса хьхьичIуннайшивурттацIун дархIуну дакьин даву. Дагъусттаннал мазурдиву махъру чичаврил кьяйдарду цалийн дурцуну, лакрал, яруссаннал, лазгиял, даргиял ва цаймигу мазурдийсса учебный, художествалул ва периодикалул литературалуву личIи-личIину чичлачисса махъру ца куццуй чичаврийн бувкIун, орфографиялул правилардал цасса свод цIакь даву.
Конференциялий гьуртту хьунни Дагъусттаннал кIулшивуртту дулаврил ва элмулул министерствалул вакилтал, мазраха зузисса элмийсса зузалт, педагогтал, журналистътал, мазрал экспертътал. Мероприятие тIитIлай, ихтилат бунни Дагъусттаннал кIулшивуртту дулаврил ва элмулул министр ЯхIия Бучаевлул.
– Терминнал ва орфографиялул комиссиялул даврил хIасиллайн бувну, центр зун бивкIссар яруссаннал, лакрал, даргиял, табасараннал, лазгиял, къумукьнал, агъуллал, рутуллал, цIахурдал мазурдинсса цIусса орфографиялул правилардал сводру сакин давриха. Ва школардай ниттил мазрал дарсру дишаврил тагьар ххуй даву мурадрайсса чара бакъа аьркинсса давур, – кIицI лавгунни ванал. Пленарный заседаниялий мукунма ихтилатру бунни Дагъусттаннал федерал ахттаршиннарал центрданул (РАН) директор, академик Акай Муртазаевлул, Мазрал, литературалул ва искусствалул институтрал (ДФИЦ РАН) каялувчи, филологиялул элмурдал доктор Абусупьян Акамовлул, вава институтрал отделданул хъунама Хизри Юсуповлул, вава институтрал чIивимур элмийсса зузала Аьйша Гаммакуевал, Терминнал ва орфографиялул комиссиялул циняв мазурдил зузи группардал каялувчитурал. Ххал бивгьунни орфографиялул реформардал хIакъиравусса пикрирду. Дагъусттаннал халкьуннал мазурдил орфография цIу дуккан даврил мурадрая ва багьана-сававрттая бусласисса, Республикалул терминнал ва орфографиялул комиссиялул дурмунил хIасиллу дуллалисса ихтилат бунни Хизри Юсуповлул.
– ЧIун наниссаксса цумурцагу маз, мукунма Дагъусттаннал халкьуннал мазругу, баххана хъанахъиссар. ЦIусса шартIирдайсса мазрацIун дакьлай, даххана шайссар орфографиягу. ХьхьичIва жула республикалий чIун-чIумуй (10-15 шинай цал) ххал диргьуну, цIу дуккан дайссия орфографиялул правиларду. ЧIярусса шинну ларгун дур ва даву къадурну. ЦIанасса Дагъусттаннал мазурдил орфографиялул сводру дур 1979-ку шиналласса. Махъра-махъсса дахханашивурттая цIанассаннуйн бияннин сайки дачIи ттуршукуксса чIун ларгун дур. БувчIлачIисса зат бур, му чIумул манзилданий фонетикалуву, морфологиялуву, лексикалуву чIалансса дахханашивуртту хьушиву. Ми цIакь дан багьлай бур цIусса орфографиялул сводраву. Мунияту хъинну аьркинну дия цIанасса орфографиялул кьяйдарду цалийн дуцаврил даву дан. 2025-ку шинал ссуттихунмай пишакартал байбивхьуна орфографиялул правилардал сводрал проектраха зий. Сакин бувна цала-цала мазурдиха зунсса хасъсса группарду. Зий бия урчIва группа: ряхва чичрулийну бусса мазурдиха (яруссаннал, лакрал, даргиял, къумукьнал, лазгиял, табасараннал) зузисса, шанма махъсса шиннардий чичру ларсъсса (агъуллал, рутуллал, цIахурдал) мазурдиха зузисса. Цинявппагу группардал вакилтал чялишну датIлай бия материал, ришлай бия цала хIадур дурсса проектру миллатирттал кказитирттай. Миннул хъунмасса аваза бувтунни ниттил мазрал дарсирдал учительтурал, преподавательтурал, аьлимтурал ва жяматрал вакилтурал дянив. Цинявппа группардал хъуннасса даву дунни литературалул мазрал орфография цIу дуккан даврил ххуллий. Так пишакартурал-лингвистътурал, учительтурал, журналистътурал ва жяматрал аьмсса хIарачатрайнур жущава жула мазурдил марцIшиву ва аваданшиву ягу дурну, хъирив нанисса никирттайн диян дан хьунтIисса, – увкунни ванал. ЦIусса правилардащал чIявуссанаща кIул хьун бюхъаншиврул электрон ресурсру, масала, онлайн-словарьду баву хъин чулий ккавккунни ихтилатчитурал. Гьаз бунни мукунма ниттил мазрал дарсру дишаврил кьяйдардал, цIусса, ххишалану мюнпат бусса методикартту зузи даврил, педагогтурал даража гьаз баврил масъаларттугу.
Лакку мазрал орфографиялул правиларду цIу дуккан даврил хIакъиравусса ихтилат бунни Аьйша Гаммакуевал.
Пленарное заседание къуртал хьуну махъ дайдирхьунни цинявппа мазурдил секциярдал даву.
Лакрал секциялул заседаниялий гьуртту хьунни Терминнал ва орфографиялул комиссиялул зузи группалувуми, лакрал шаннагу райондалул вакилтал. Секциялул даву тIитIлай, Аьйша Гаммакуевал бувсунни лакку мазрал хIакъиравусса Терминнал ва орфографиялул комиссиялул зузи группалул уттинин орфографиялул масъалартту ххал бигьлагьисса ххюра заседание хьушиву, хIакьину цалийн дурцусса свод кьамул дантIишиву. Лакрал алфавитрал ва орфографиялул правилардал сводрал проектрал хIакъираву циламур пикри бувсунни филологиялул элмурдал кандидат, профессор Роза Эльдаровал, кIицI лавгунни проект 1993-ку шинал цIанихсса лингвист, профессор Ися Аьбдуллаевлул сакин дурну диркIшиву. Зузисса группалул ва проектраву цаппара дахханашивуртту дунни. Масала, алфавитравун дичин кунни кIилийнусса хIарпру (кк, хх, пп ва м.ц.) ва мукьра хIарп дусса хьхь. Вай хIарпру ишла дуллай бунугу, алфавитраву личIину, цайнура цирда ( самостоятельнайну) ккаккан дурну дакъассия.
ХIасил, уттинин диркIсса цаппара правилардаву дунни дахханашивуртту, цаппара махъру чичаву цалийн бувцунни. Вай дахханашивурттая балжину къачичланна, свод цурда рищунссар кказитрай. Филологиялул элмурдал доктор Хизри Ильясовлул ихтилат бия лакку мазрал грамматикалул хIакъиравусса. А.А.Тахо-Годил цIанийсса Дагъусттаннал педагогикалул научно-исследовательский институтрал ниттил мазурдил секторданул хъунмур элмийсса зузала Светлана Мутаевал бувсунни лакку мазраву кIива-шанма журалий чичлачисса мукъурттия ва язи дургьумур вариантрая. Масала, кIилийнусса цIарду комиссиялул зузи группалул лавчIун чичин увкунни (Аьлибутта, МахIаммадрасул).
– Орфографиялул хъунмасса бияла буссар миллатрал культура ва мазрал ляличIишиву ядавриву. Чичрулул кодекс бушиву маз ябаврил агьамсса шартIну хъанахъиссар, – увкунни ванил, ва цила ихтилат къуртал буллай барчаллагь увкунни ва давриха зий бивкIсса Терминнал ва орфографиялул комиссиялухь, лакку мазрал учительтурахь, лакку мазрай чичлачисса журналистътурахь, маз ябаврил ялув дакI цIуцIаву дуллалисса цинявннахь. Цаламур пикри бусласисса ихтилат бунни шаэр Алексей ХIажиевлулгу.
Дахханашивуртту дурну итадаркьусса орфографиялул правилардал свод «Илчи» кказитрайгу рищунтIиссар.
Андриана Аьбдуллаева
