
Дагъусттаннал лайкь хьусса хIакин, СССР-данул ЦIуллу-сагъшиву дуруччаврил отличник, ЗахIматрал ветеран ва чIярусса цаймигу наградарттал заллу МахIаммадов Халид Тариевичлул вай гьантрай кIицI лавгунни оьрмулул 90 шинал юбилей.
ДакIнийри, чIярусса шиннардил хьхьичI, «Илчи» кказитрайн ванахь дазу-зума дакъасса барчаллагь тIисса Къизлардая бувкIсса чагъар. На му лакку мазрайн таржума бувссия. Автор дакIний акъар. ХIакиннан бан-битанмуних луглай, дакIнийхтуну барчаллагь тIий, гьавасрай чивчусса чагъар бия, кIяласса хялатравусса Халид Тариевичлул суратращалсса. Ва лаккучу ушиву кIул хьуну, ттунмагума пахру багьуна. Мунияр махъ Халид Тариевич хIурматрай дакIнин утлатисса ихтилат бавуна медициналул сфералуву зузисса ттула ссурахъу Заира Крохманнуя.
Мунияр махърив ттун кIул хьуна ва чIярусса шиннардий Дагъусттаннал ЦIуллу-сагъшиву дуруччаврил министерствалий зузисса, хIурмат лавайсса Рита МахIаммадовна Мурачуевал буттауссу ушиву. Рита МахIаммадовна мудан барчаллагьрай бикIай цуппа Медициналул институтравун буххан ччисса кIул хьуну, му хиял дузрайн буккан бан ххуйну чIарав авцIусса Халид-буттауссийн.
ХIакьину Къизлардай ва Къизлардал райондалий, лагмасса шагьру-шяраваллаву акъахьунссар ва къакIулсса, ванал цIа къабавсса ва хIурматрай зумух къаласунсса инсан.
ЧIярусса шиннардий шиккусса агьалинал цIуллу-сагъшиву дуруччаврил масъала ванайн хъарну бия. Ва даву Халид Тариевичлул хъачIунттай диркIссар учирчагу къабяйкьинссара, цанчирча цала пишалул ххуллий буллалисса захIмат къахIисавну, ванал хъуннасса гьурттушинна дурссар Къизлардай медициналул идарартту тIитIавривугу.
Увну ур Халид 1936-ку шинал Ккуллал шяраву, Тарил ва Ханичал кулпатраву. Нину-ппу бусса оьрмулий колхозраву зий бивкIун бур. Ва захIмат ххирасса, бавкьусса кулпат бивкIун бур.

Шяраваллил хозяйствалул, ризкьи-кьинилул ва миннуя дучIаймунил чулуха хьхьичIунсса, республикалий цIа дурксса Ккуллал шяраву яла бусравмур пишагу хIухчил, колхозникнал пиша бивкIун бур. Тарингу арс цала шаттирдайх лавгун, хIухчу хьуну ччай бивкIун бур. Хъунама арс МахIаммадгу, ветеринар хьун, институтравун увххун, Халид унугу хIухчушиву дуллай ччай ивкIун ур буттан.
МахIаммадрив ивкIун ур Халидлухь: «ДакIний бурив хIакин шяравун увкIсса чIумал, цукун бусраврай, хIурматрай кьамул уллай бивкIссарив га шяраваллил жяматрал» тIий, дакIнин бутлай. Халидлун мяйжаннугу дакIний бивкIун бур Ккулув увкIсса хIакин жяматрал Аллагь куна кьамул уллай бивкIсса. Хъуниминналгу, хаснува мюрщиминнал итталу хIакин инсан бивкIулул ххяппурттаща зеххин бюхъайсса ссихIирчи куна чIалай ивкIун ур. Вагу цала хиялдания тинай-шинай хьунсса пикрилий къаивкIун ур. 1954-ку шинал къуртал бувну бур школа. Цала бусласимунийн бувну, архIал дуклай, чIярусса шиннардий ца парталух щяивкIун, хъуннасса дусшиву дуну ивкIун ур Ширвани Чаллаевлущал. ЦIанагу тай шинну тIааьнну дакIнин дичлай ур. Школа къуртал бувну махъ лавайсса кьиматирттай экзаменнугу дуллуну, увххун ур хъуннасса конкурс дусса (цаннан кIанай мяйя) Дагъусттаннал медициналул институтравун.
Институт къуртал бувну махъ ординатуралувун уххан ччай ивкIун ур, амма Москавлия кIану къабуллуну бур.
– Ина ца шинайсса Кочубейлив насу зун, яла ординатуралувунсса кIану хьурча, дукланссара,– тIий, паракьат уллай бивкIун бур деканатрай сси-къащи хьусса Халид. Ца шин Кочубейлив зийгу дурну, увкIун ур Къизлардайн участокрал терапевтну. АрхIала зий ивкIун ур рентгенологну тубдиспансерданийгу. Ахттакьунай тIурча, медициналул училищалуву дарс дишин лагайсса ивкIун ур. Цала кIулшивуртту практикалий цIакь дан, кагу вардиш дан Халид царагу даврия махъаллил къашайсса ивкIун ур. Мукьра шинава, 1964-ку шинал, ва ивтун ур Къизлардал азарханалул терапиялул отделениялул хъунаману. Ва отделениялул гьанулий тIивтIуну бур 100 койка бусса, республикалий цалчинсса Экспериментальная терапевтическая азархана. Му бивкIун бур цIанасса оьрчIал азархана бусса кIанттурдай. Ва корпус буллалисса чIумал строительствалул давурттал ялувгу цува авцIуну ивкIун ур. ЗахIматну бивкIун бур пишакартал лякъингу.
Му масъалагу ванал цала бакIрайн лавсун бур. Вайннал биялдарайн багьлай бур Къизлар бакъассагу, лагмасса районну ва Южносухокумскгу. Давуртту чIярусса дунугу, бавкьусса коллективрал аьмсса хIарачатрайну ка хъирив лаллай диркIун дур, цанма Халид Тариевичлунгу хъунмасса гъира бивкIун бур зун. Пишалул къайгъурду чIявусса бушивруцIун, Халид Тариевичлул къушлий тачIав хъамалгу чан къашайсса бивкIун бур. Шярава даэрдайн, даэрдая махъунмай наними циняв вайнначIа ликкайсса бивкIун бур. Хъунма хIал къавхьуну, 1973-ку шинал, ванан кулпатращал Кисловодскалийн изан багьну бур. Шанна шинай Железноводскалийсса «Бештау» тIисса санаториялий хъунама хIакинну зий ивкIун ур. 1976-ку шинал Халид цIунилгу Къизлардайн тIалав увну ур. Ивтун ур шагьрулул поликлиникалул хъунама хIакинну. Поликлиникалул къатририв уттигу хIадурну къадиркIун дур. Мукьра зивулийсса корпусрал строительствалул давурттал ялувгу цIунилгу цана ацIан багьну бур. 1977-ку шинал поликлиника зун бивкIун бур. КIира шинава Халид Тариевич увцуну ур Муххал ххуллул азарханалийн хъунама хIакинну. Азарханалул биялдарай бивкIун бур мяйва фельшерско-акушерский пункт, Чачаннава, Къалмукьнава, Дагъусттанная байбивхьуну, Аьшттарханнал областьрайн бияннин. Шикку зий ивкIун ур Халид Тариевич 2004-ку шинайн бияннин. Мунияр махърив ва ур дяхттасса стационарданул хIакин-терапевтну. ЧIярусса шиннардий агьалинал цIуллу-сагъшиву дуруччаврил ххуллий зий, Халид тачIав пашман хьуну акъар хIакиннал пиша язи бугьаврий. Цува къааьвкьушиврий хъиннува мукIру шай пациентътурая ччя-ччяни «Барчаллагь, хIакин» тIисса махъру баяйхту. Къизлардай ваначIан кумаг ба учин, маслихIат ккаккан къабувкIсса ва ванал кумаг къабувсса нажагьссавагу бакъахьунссар. Халид Тариевич ур лавайсса даражалул пишакар, опыт бусса, ка сававсса доктор, Дагъусттаннал медициналул элиталуву сийлийсса хIакин. Му бувчIлайгу бур. Халид цала пишакаршиврул даража гьаз буллай ивкIун ур Москавуллал, Къазаннал, Ростоврал ва Кисловодскаллал хьхьичIунсса клиникарттай. Ва эбрат хьуну, ванаха лащан хIарачат буллай бур жагьилсса хIакинтал.
Пишалул ххуллий бивхьусса захIматрахлу ва чIалачIи дурсса ккаккиярттахлу Халид Тариевич лайкь хьуну ур чIярусса наградарттан. Ва ур Дагъусттаннал лайкь хьусса хIакин, СССР-данул ЦIуллу-сагъшиву дуруччаврил отличник, ЗахIматрал ветеран. Дур ванал чIярусса ХIурматрал грамотартту ва Барчаллагьрал чагъарду. Ларгсса шинал Къизлардал Жяматийсса палаталул председатель МахIаммад-Аьзиз Хаппалаев, шагьрулул азарханалул хъунама хIакин Э.МахIаммадов ва Профсоюзрал комитетрал председатель Заира Крохман бувккуна Къизлардал шагьрулул бакIчи Александр Шуваловлуйн Халид Тариевичлун «Къизлар шагьрулул хIурматлувсса гражданин» тIисса цIа дулара тIий.
Чачаннал дяъвилул иширттаву медициналул кумаг баврил даву сакин дурну тIий, ва лайкь хьуну ур ххуллурдал сообщениялул министрнал чулухасса цIа кусса ссятран. Дур медаль «За заслуги перед г. Кизляр». Халид Тариевич цимилагу увчIуну ур Шагьрулул советрал депутатну.
Яла бюхттулмур ванал заслуга халкьуннал барчаллагь бур. Ванахь барчаллагь тIиминналлив хIат-хIисав дакъар. Халид Тариевичлул кулпатгу цанма, цала даражалун лайкьсса бур. Анна Петровна бур физикалул учитель.
Халид Тариевичлул ряхвагу оьрчIава мукьва медициналул ххуллийх лавгун бур. Тамара бур педиатр, Марина – гинеколог, Гулара – медсестра, арс Хизри – хирург. Зоя тIимур душ психолог бунугу, вагу медициналия архну бакъар. ОьрчIал оьрчIалгу чIявуминнал медицина язи дургьну дур. Щак бакъар, вайнная хъуна ттаттан лайкьсса пишакартал хьуншиврий.
Цинярдагу цала лайкьшивурттацIун Халид Тариевич дазу-зума дакъасса инсаншиврул заллугу ур, рахIму-цIими ххишалану буллусса хIакингу ур.
– Дагъусттаннал медициналул институт мудангу яла конкурс хъуннамур институт бикIайва. Мивун буххан бигьану бакъая. Цалчинсса шинал ттунгу тIайлабацIу къавхьуна.Ттул медициналул институтраву дуклансса гъира чIалай, Халид буттауссийл увкуна: «Ттущава шаймургу, къашаймургу бувну, на ина институтравун бакьин кумаг банна», – куну. Бугу бувссар. Аьркинний чIарав авцIуссар. Ванал бувмур ттун тачIав хъама къабитанссар. Буттауссийл юбилейрал мажлис, жу цинявппа мачча-гъанми лагма лавгун, лахъа-хъунну кIицI лагарду. Шикку махъ лахълахъинийгу на учав: «Архсса Востокрай бунийгу, Дагъусттаннайгу, тачIав, чувчIав на вил лажин кIяла данмур бакъа къабувссар. Ххарину ва пахрулий бура нава вил уссийл душ бушиврия, – куну.
Халид жул агьлу-авладралгу, щала Ккуллал жяматралгу аксакалли. Ванал мукъул хIурмат хъунмассар. Ва Дагъусттаннал цIуллу-сагъшиву дуруччаврил ххуллий бусалалувун агьсса инсанни,– тIий бур Рита МахIаммадовна Мурачуева.
– Халид Тариевичлул ттухь терапиялул дарс дишайссия на Къизлардал медициналул училищалуву дуклакисса чIумал. КIулшивуртту дусса, гъира бутанну дарс дишайсса, хъинсса преподаватель ия. Студентътуран ххирасса икIайва. Медучилищагу къуртал бувну, на Къизлардал шагьрулул азарханалий зун бувкIсса чIумал, Халид Тариевич тичча лавгун ия. Зузалт му дакIнин утлай, муная гъалгъа тIийнма бикIайва. Ларгсса шинал азарханалул профсоюзрал комитетрал чулуха жу шагьрулул бакIчинайн чагъар чивчуссия Халид Тариевичлун «Къизлар шагьрулул хIурматлувсса гражданин» тIисса цIа дулара тIий, тавакъю буллалисса.
Ва къакIулсса, ванал кумаг къабувсса Къизлардай цучIав акъахьунссар.Ттун кIулли цинявппа ванал оьрчIру-душру. Вайгу Букканхьуви фермардайнсса ххуллурдугу ппу кунма инсаншиву дусса, цаманал чIарав бацIан, кумаг бан хIадурсса инсантал бур, – тIий бур Заира Крохман.
Жугу барча тIий буру хIурмат бусса Халид Тариевичлухь инсаншиврий, лайкьну бувтсса оьрмулул юбилей. ЧIа тIий буру цIуллушиву, ххаришивуртту, хъиншивуртту. Ттуршра шинал юбилейгу дуллай ккакканнав вила ччаннай ва вила аькьлулий.
Андриана Аьбдуллаева
