ХIарп хI ва муницIун дархIусса орфографиялул правилартту

Лакку мазрал орфография­луву ца захIматсса масъала бур хIарп хI ишла даврицIун бавхIуссагу. 1998-ку шиналсса Э.Х.Аьбдуллаевлул лакку мазрал алфавитраву ва орфография­луву дахханаши­вуртту даврил суал бавхIуну бия ва хIарпирацIунгу. Му алфавитрава дукьан дан ччай ия реформалул автор. ЧIурду /гь/ ва /хI/ цава ца фонемари тIий, миннул личIишивугу миннущалсса гласныйрдавур дусса тIий бия. Аьркинну бия чичлан укун: гьан – гьян (хIан), гьуен – гьюен (хIуен), гьиссилу – гьесилу (хIисилу). ХIарп хI-гу ишла дуллан аьркинну бия хьхь-лун кIанай. Амма ва реформа кьамул къархьуна, му давугу леща-лекьа хьуна.

Э.Х.Аьбдуллаевлул ­«Лакку мазрал орфогра­­фия­лул словар­дануву» (2005) дуллу­сса правилар­­ттаву вай хIарпру ишла даврия цичIав бувсун бакъар, цивппа махъругу буллуну бур ХI.Б.Муркъилинскийл ккаккан бувсса куццуй: «мукъурттиву гь, хI согласныйрдал хьхьичI-хъирив я, ю, е гласныйрду къачичай­ссар, кIайннул хьхьичI-хъирив а, и, у гласныйрду чичайссар». Исключениярттуну ккаккан бувну бур яхI, яхIлу, ЯхIия тIисса махъру.

Бакъарив вагу ца ссигъа? Циванни хI-лул хъирив баллалисса, тIутIисса куццуй я, ю, е (/иь/) чичин къабучIисса? Дуниял лиянтIий дурвав, ХIясан, хIясрат, хIюкумат чичирча? Буква е аьркиннувагу бакъар, хI-лул хъирив кьакьарттулмур гласный бакъа зумух ласун къашайсса бунутIий. Чачуннайри укунсса правила лярхъусса? Ттун му зат къакIулли. Бюхъай хIарп хI лакку мазрал алфавитравун чансса махъ багьну бикIан (лакку мазрал графикалул история ххал бивгьуну бушиву къакIулли). ЧIурду /гь/ ва /хI/ личIи-личIисса фонемартту бушиву аьлтта чIалай бур: хъиривсса гласный­рал бакъарча /гь/-лия /хI/ бувну, согласныйрал цила бур гласный цихава лащан бувну, мунин кьакьарттул ранг дуллуну. Му чIунищалсса чIявуми махъругу аьраб мазрава бувкIсса бур. Яру мазраву кьакьарттул гласныйрду бакъатIий, миннал хI-лул хъирив а, у чичлай бур, мукун зумухгу ласлай бур. Даргиялгу бур алфавитраву хI, амма миннал му чIунил хъирив а бакъарча чичлай, я чичлай бур (кьяцала хIяли «цIукул май»). БувчIлай бакъар, циваннив лакран къабучIисса хI-лул хъирив я, ю чичин. Ва мяъна дакъасса правила дукьан дарча цихьунавав?

КарчI къадурну, булунна гилунмай словар­данувусса хIарп хI бусса махъру, ми цIана чичлачисса куц ва чичин бюхъайсса куц ккаккан бувну.
Зузимур вариантрал (ХI. Муркъилинский) чIарав буллуну буссар учайсса куц хIисавсса вариант:
1) хI бакIрай буми махъру: хIабаш – хIябаш, хIава – хIява, хIавз– хIявз, хIави– хIяви, хIагасса – хIягасса, хIадурсса – хIядурсса, хIажак хIяжак, хIаз – хIяз, хIайван – хIяйван, хIайп – хIяйп, хIайранну – хIяйранну, хIаким – хIяким, хIакъираву – хIякъираву, хIакь – хIякь, хIал – хIял, хIалалсса – хIялялсса, хIаласса – хIялясса, хIалахIу – хIяляхIу, хIалимсса – хIялимсса, хIаллих хIяллих, хIаллу – хIяллу, хIалу хIялу, хIаммам – хIяммям, хIан – хIян, хIанахIан – хIяняхIян, хIап – хIяп, хIаписар – хIяписар, хIарам – хIярам, хIарачат – хIярачат, хIарп – хIярп, хIасил – хIясил, хIасрат – хIясрат, хIасул хьун – хIясул, хIат (дакъасса) – хIят, хIатта, – хIяття, хIатталу –хIяттялу , хIачIан – хIячIан, хIахI – хIяхI, хIашия – хIяшия, хIая – хIяя, хIаят – хIяят;
хIувин (бан) – хIювин, хIуен – хIюен, хIужа – хIюжа, хIужра – хIюжра, хIукму – хIюкму, хIукумат – хIюкумат, хIукъу – хIюкъю, хIулухIин – хIюлюхIин, хIулувхIусса – хIулювхIюсса, хIун – хIюн, хIурасса – хIюрасса, хIуркку тIун – хIюркку тIун, хIурмат – хIюрмат, хIурни – хIюрни, хIурулъэн – хIюрюин, хIуру (нис) – хIюру, хIурхIа – хIюрхIя, хIусут (хьун) – хIюсут, хIухчу – хIюхчу, хIухIаву – хIюхIяву, хIучча – хIючча, хIучI – хIючI.

2) хI вив буми махъру:
архIал – аьрхIял, ахIин (бахIин, дахIин) – аьхIин (бяхIин, дяхIин), бухIан (духIан) – бюхIян, вахIши – вяхIши, вахIи – вяхIи, духIин – дюхIин, захIмат – зхIмат, кухIлан – ккюхIлан, лахIан – ляхIян, лахIза – ляхIза, лахIуни – ляхIюни, лухIи – люхIи, махIла – мяхIла,махIаттал – мяхIяттал, махIрум – мяхIрум, махIси – мяхIси, мухI – мюхIлу, нахIакь – няхIякь, нахIу – няхIу, оьхIалсса – оьхIялсса, паччахI – паччяхI, рахI – ряхI,рахIат – ряхIят, рахIмат – ряхIмят, рахIму – ряхIму, рухI – рюхI, сахIна – сяхIна, ссахI – ссяхI, ссихI, ссихIир, танмихI, тамахI – тамяхI, ттирихIин, тIахIни – тIяхIни (тIяхIюнттул), чIахIа – чIяхIя.

Лакку мазрая ва линг­вистикалия, лингво-дидактикалия кIулшиву думиннал, школалий мазурдил дарсру дихьлахьиминнал маслихIат бувача, цумур вариант бигьану дикIантIий дурив. Амма шикку хъуннасса личIлулшиву аьркинну дур, ттининту дунияллийн дурксса литературалунгу зарал къабан.
Ттунма чIалачIиссаксса, хI-лул хъиривми слогирттаву цIанасса правилартту ишла даву къулайну бикIанссия (а, у чичаву), хI-лул хьхьичIми слогирттаву баллалсса куццуй чивуну: аьрхIал, мяхIси, ряхIмат, ссяхI ва ц. ва журалул махъру.
Шикку кIира принцип ишла хъанай дур: 1) условный (маслихIатрайсса), 2) фонети­ческий (баллалисса куццуй чичаву).

Бусияра зуламур пикригу.
Р.Эльдарова.