Аьтрилул шушри ва чассагул килорду

Гай бия мартрал 8-мур кьини ялун нанисса гьантри. Бувая га чIумал зунттаву гъилисса гьантри хъанан. МахIачкъалаллал автостанциялия ахттая махъ, ссят цанний бувккун, Гъумукун нанисса автубус цIан ларкьуну, маркIачIан чIумал миналийн бивуна.

Га цуппагу 1970-ку шинну дайдирхьусса замана бия. Автобусрава бувкминнавух бия Вихьуллал шяравасса бутта ва арс: Шихамир ва ХIамзат. Гайннахь кIиннахьвагу, каруннал бувгьусса азихъру бакъа, мукьав лахъайсса къахъларду бувцIусса буза бия. Буттан ва арснан ялагу Гъумучату кьуннияр ххишаласса километрардал архний дирхьусса Вихьуллал шяравун бачин багьлай бия.
Амма, гайксса бузлущал бахьтта цукун бачинссарив къакIулну, гайннан буруккин буллан багьуна. Автобусраву гайннащал бивкIсса инсантал, чIявуми Гъумукун нанисса бивкIун, чIал къавхьуну цала-цала шаппайн лавгуна. ЛивчIми, хъирив бувкIсса машинарттал бувцуну, ШавкIуллал чулийнмай лавгуна. Автобус инсантал бувккун бачIва шайхту, Гъумучиял базаллул чулийнмай нанисса ххуллийх лавай лавгуна. ЛивчIуна бутта ва арс ххуллуцI цивппалу. Бакъая гивах цайми инсанталгу.
ХIасил, буттан ва арснан, машиналул чулуха тIайлабацIугу къавхьуну, бахьтта бачин пикри хьуна. Гъумучату Къалалул чулийнмай бакIъялавай нанисса ххуллийн буккайхту, ВацIилу-Зунттуха гьаз хьусса зурул ххуллугу ххуйну чIалачIи бувну, лагмасса дуниялгу чанна лахъан дуруна. Ва ххуллийх ла-ялавай ХIамзатлун шяраву ялапар хъанахъийни цимилагу гьан багьайва. Гай шиннардий Ккуллал райондалул чулухунмай МахIачкъалалия автобусру заназисса тагьар къадикIайва, иширан багьана шавунугу хъанай бушиву буслан бикIайва, кIихунсса ххуллу ххуйсса бакъашиву. Му пассажиртурал оьрму мюхчан буллалисса ишнугу хъанай бухьунссия.
Лакку билаятрай та чIумал яла сий дусса, ччимур ласун бюхъайсса базар Гъумук хамискьини бикIайва. Гъумучиял сийгу циняв лакрал щархъал дянив хъинну хъуннасса дикIайва. Гъумучи лакрал миллатрал цала хъуншагьруну хIисавгу бувайва. СССР-данул хъуншагьруну Москав хъанахъисса кунма, лакрал миллатрал хъуншагьруну Гъумучи хъанахъишиву гьарца каснал дакIнивугу бикIайва. Гай оьрчIнийсса шиннугу ХIамзатлун яла талихI буми шиннуну чIалан дикIайва.
Школалий дуклакисса шиннардий навт ласун, цанна аьркинсса ручка-кьалан, луттирду ласун, цуксса лахъисса ххуллу бухьурчагу, цайми цува кунмасса оьрчIащал Гъумукун гьан багьайва. Мукун Гъумукун гьан багьлагьисса кьинирдай, ниттил ва цалчинми ажартту бизайхтува хIадур хъанан изан увайва. Лаххиягу ларххун, дукрагу дуканнин, кIилчин ажартту бивзсса чIунгу шайва. Яла, цащала хьхьичIмур кьини Гъумукун бачин икьрал дурсса оьрчIру Шагьнал-ТтарацIув цачIун шайхту, ххуллийн буккайва. ТIайлассар, навт ласун нанийни, ттуккуйн хъурзилтту дирчуну, гиву навтлихъру дирхьуну лагайва.
Ца интнил зуруй, алхIаткьини, марххала баслан бувасса чIумал, ХIамзат цайми цала кIия чIаххув оьрчIащал лавгуна Гъумукун навтлил хъирив. Га кьини гайннан, ттучан лавкьуну буну, тIайлабацIу къавхьуну, бачIва шаппай зана къахьун, хъиривмур кьинилийнин гиккува бацIан икьрал хьуна. Цала шяравасса Патиша тIисса хъамитайпалучIан лавгуна, гьантта бикIан бити учин. Ганил: «Зува гьантта битан хьунссар, амма ттукригу къахьунссар. Ттул ми бакьинсса ппал бакъар, хъюву битарча, миннул парал чиплагъ дувантIиссар», – куна. Туну гайннал цибанссия, Гъумучиял базаллуву цIуну буллалисса, магъив, нузру дишин бувасса ттучаннавун ттукри бавкьуну, гайннул алттугу цалла лув-ялун дирчуну, ттукрал чIарав гьантта бикIан багьуна. Ттукрангу Гъумучиял колхозрал кьамурдая сумал ца-кIира чIанну дурцIуну дирчуна. Га хьхьу ХIамзатлун ва ганащал бивкIсса оьрчIан, бугьара хьуну махъгу чIяруну дакIнин дагьлан дикIайва.
Буттал ва арснал ттиликIирттах бия бузлул бувцIусса къахъларду, каруннахь чанттайртту. Укун гай шагьрулия зунттавун най бия. Гайннал хъунмур мураднугу ХIамзатлун февральданий буцин увкусса душнихь 8-мур мартрал кьинигу барча дуван ва га яла цаламур къушлийнгу буххан бувансса бия.
ХIамзат кьуния ххюра шинавусса жагьил ия. Педагогикалул институтгу бувккуну, географиялул дарсру дишайсса учитель хьуну ия ваная. Цувагу зун тIайла увккун ия Къизлардал райондалийсса Ефимовка тIисса шяравун. Ванал бутта Шихамиргу зий ия МахIачкъалалив ХIажиевлул цIанийсса заводраву токарьну. Шихамир Хъун дяъвилул гьурттучи ия. Вихьлия Берлиннайн ияннин душмантал хьхьичI бавкьуну лавгсса аьра­лий талатала ия. Ванан заводрал буллусса, ххюва къатта бу­сса секциягу бия МахIачкъалалив. Амма ХIамзатлул бава ХIалимат шагьрулий яхъанан нан къаччай, шяравура яхъанай дия: «Къачча ттун гилу нузах дарцIуну, га лакьлай, тIитIлай оьрму бутлан. Ттун гилу кIичIиртту башайсса даву дакъа цамур даву къахьунтIиссар. Ттун мукун ччай бакъар», – тIий, шяраву колхозраву зий дия.
Мукун хъунисса къатри шагьрулий Шихамирдул духьурчагу, гайрив дачIра къадикIайва. Шярава командировкалий наними, колхозрал давурттив дуван Бабаюртлив, Бажиганнайн наними чIявуну гикку гьантта бикIайва. Шярава дуклан бувкIсса, общежитие бакъасса оьрчIругу чан къашайва. ТIайлар, гай шиннардий Шихамирдул дакъа, гайннал шяравасса цама инсаннал шагьрулий къатри къадикIайва. «На жула Вихьуллал шярава Берлиннайн ияннин лавгсса инсанна. Ттун ккавкссар дунияллул ялуввасса дужжагь. Нава сагъну цукун ливчIссарав къакIулну икIара. Мунияту ттун ттучIанма букIлакIисса инсантал хъинну ххирану бикIай. Вайннаха хIурмат бувангу ччан бикIай, – тIун икIайва Шихамир.
Кулпатраву, ХIамзат акъагу, ялагу бия ца уссу ва ссу. Гай шяраву бавачIа яхъанай, школалий дуклакисса оьрчIру бия.
Бутта ва арс гукун кIуну нанаврил сававгу, шяраву лукъаглан, шагьрулияра ларсун нанисса хъамал кьамул бансса аьркинмур дия. ХIамзатлулмур гьивулуву дия щаллусса ацIра кило чассагул ва цаймигу дуки-хIачIия. Гай шиннардий шагьрулул ттучаннайн дахьва бувксса чассагул ацIра кило Къизлардая ларсуна ХIамзатлул, дахханашиврун, цачIанма бучIантIисса жалиндушнил чулахаминнал ссупра хъиннува бюхъан баншиврул. Шахамирдул: «Ярчу, ттул арс, ина Вихьуллал жямат ччассагул буччин буван ччай урав? Гьассиявхха кIира-шанна кило», – куна. Мукунна, цала буцай душ Мадина барча буван ХIамзатлул Къизлардая лавсуна, «ЯтIул Москав» тIисса, ца хъуннасса, цагу чIирисса аьтрилул шушри вив дусса исвагьисса къурши.
ПартIувалу тIисса кIанайн бияйхту, вай, цала бузагу ливккун, ххуллул чIарав ца кьунттучIа бигьалаган бавцIуна. Дуклакисса чIумалгу, Гъумукун цайми оьрчIащал нанийнигу ва кьунттуй чIучIри биширча, тIайлабацIу шайссар тIий, оьрчIал ваний чIучIри бишайва. Хаварду бикIайва ялагу, Лаккуйн мангъул бувкIсса чIумал, гайннайн къаршину дарцIусса дастталул бакIчи, виричушиву дурсса ПартIу-ПатIимацIун бавхIусса кIанур тIиссагу. Мунияту ва кIанайн ПартIувалу учайссар тIун бикIайва. Шивах, ПартIуваллия арх дакъа, щамарал хъачIрайх ялавай нанисса ххуллул кьабакIраву Ханажи тIисса шяравалу диркIссар тIунгу бикIайва.
Ханажиял шяравалу диркIсса щамарал минхълийн бияйхту, янилун дагьуна Ккуллал райондалул чулуха нанимур неххал тия чулийсса Хъунайннал шяравалу. Тания арх бакъа, урчIа чулий ва кия чулий чIалай бия чирахъру. Тай чирахъру лахьлай бия ссавния бизар шаврил инсантуралмур дунияллийн бувкIсса цIурттину. КIий дяркъу хъиннура гужсса дикIаврия буслан бикIайхха, кIайннунсса алжанну хьухьунссар ва кIану, – тIисса пикри хIасул хьуна. Мукунма, чIивиния шинмай буккин бакIрайн къабагьлай бивкIсса, нава уттигъанну бувккусса, палангнал чичу Сент-Экзюперил «ПаччахIнал чIиви арс» тIисса луттираву хъанай бивкIсса ишругу дакIнин багьуна. Гай ишру бия ттула янилусса «цIурттаха» лавхьхьусса, цIурттачIан хъамалу лаглагисса чIивисса оьрчIаясса хавар-магьа. ДакIнин багьуна, магьлувусса чIивисса оьрчI тIутIуха къуллугъ буллалисса куна, цувагу цала «оьр­мулул дус» хьунтIисса душниха къуллугъ буллансса чIун дирну душиву.
ХIамзатлун буцин кусса душ Мадина гайннал махIлалийва яхъанай бия. Цуппагу ХIамзатлуяр цаппара шиннардил чIивисса бия. Мадина, Буйнакскалийсса училищагу къуртал бувну, шяравусса школалий дарс дихьлай бия.
Лахъсса щамарал ххинчулийх, бакIъя­лавай най бивкIсса ххуллу бивуна ВацIилу-Зунттул чулухух яларайсса къума ратIничIан, Арчуттиял шяравалличIан буклакисса кIанттайн. Гиккун бивсса чIумал ХIамзатлун дакIнин багьуна цува, га кьини куна, МахIачкъалалия Гъумукун автобусрай увкIун, цувалу шавай нанисса чIумал га ххуллий хьусса ца иш. Га дия цурдагу хъуру ттихIлахIисса чIун. Гилу ххуллияту арх бакъа ца душ-хъамитайпалул тIааьнсса чIуний тIисса балай баллан бивкIуна. Ххуллул лувсса марщай щяивкIун, балайлух вичIи дирхьусса ХIамзат хIисав хьуссияв, ягу бархI бигьа лаган буван лавай бавцIуссияв, га цала чулухунмай ялугьлай ххал шайхту, лавай ивзун: «Хъинну бухлай бурув? ТIайлабацIу буваннав», – увкуна ХIамзатлул. Ганилгу, барчаллагь куну, аврав куна. Хъу ттихIлахIисса душру ххари буван ХIамзатлул азихърава дурккун ца ххяппа кканпитIирттал цалла жипливун дирчуну, гайннучIан лавгуна. Мара зумув дишара, кьацIру нацIу буван, вай ттул ссайгъат, – куна. — Агь ина цIуллу ивуй. Вин ххуйсса душ бакIрайн багьивуй. Часса ура ина инава? – куна, га на тIайлабацIу куну бивкIсса хъамитайпалул. Гикку, га бакъагу, ялагу бия кIива ганияр жагьилсса душру…
Бивуна гай яла СсиратIуллал ламуха лавхьхьуну чIалачIисса, лахъсса хъархъаллал дянийх бивхьусса кIанайн. Га ратI диртун, цахъис лавайсса бакIуйн бияйхту, жун бигьалаган бацIансса пикри хьуна. Гичча арх бакъа бия Давдил-Щаращи.КIания лаваймур ххуллу, Къяннал шяравун бияннин, хьуна яла захIматмурну. Гъумуча Давдил-ЩаращучIан бияннинсса ххуллу машина лагайсса, кьасса бивкIхьурча, гания лаваймур ххуллу жегъир ххуллу бия.
Мартрал 8-мур кьини душваврахь барча дуван ХIамзатлун школалий унийва ххирая. Душругу ляличIинува янил багьлан ччан бикIайва ряххилчинмур классравун ивсса чIумал.
Га шинал, цала чIарав щябивкIсса душнихь 8-мур мартрал кьини барча дуллалисса открытка чирчуну, дуллуна ганихьхьун. Ганин га бувчIуну бия, ваца цихра ччаву дуллалисса кунма. Яла, классрал каялувчи уххайхту: «Учитель, ттухьхьун ва чагъар буллунни», – куну, ХIамзатлул чирчусса открытка ганахьхьун дуллуна. Га дуккайхту, классрал чулийнайгу урувгун: «Ялагу зу, оьрчIрув, цуманал чичарду укунсса открытка зула чIарав щябивкIсса душнин?», – куну, суал булайхту, цинявннал лахъну: «Жу щилчIав къачичарду», – куна. «Гьакссагу чичин аьркинссия. Ва циняв бавахъал, ссурваврал, душваврал байраннихха. Цурдагу дунияллул даражалийсса. Ва ца ХIамзатлун бакъа пикри хьуну бакъар цала чIаравсса душ барча буван. Ина, ХIамзат, чувшиву дурссар, хIатта му вил чIаравсса душнин му бувчIуну бакъахьурчагу, на вихь барчаллагь тIиссара. ХIакьинусса дарсиран на вин журналданий ххюва бихьлай ура», – куну журнал тIивтIуну, ххюва бивхьуна. Яла: «Була вила дневник», – куну, ганийгу ххюва бивхьуна. Ургу яла ина ХIамзатлул гьавасрах, Щуну-Зунттул мицIлийн гьаз хьун бювхъусса хханссияв. Цахьва учительнал увкусса «чувшиву» тIисса махъ ца хъунмасса ишну ккаллину чIалан бивкIуна.
Къяннал шяравалу махъ кьадиртун, Вихьуллал шяраваллил зума-къирагърайсса Шагьнал-ТтурацIув бивсса чIумал, ХIамзат цалла канийсса ссятрах урувгуна: га дия дурусну хъиривмур кьинилул мукьра ссят ккаккан дуллай. Гъумучату Вихьлив бияннин най хьуну дия мяйра ссят.
ДуркIуна га ахттая махъсса чIун. Жу, жула тухумрал чулухасса цаппара жагьилтал ва хъами-душру лавгссияв ттул буцай душнихь 8-мур мартрал байран барча дуван. Яла ссупра тIивтIусса къатлувун Мадина бучIан бувну, ХIамзатлул лавххуна ляълулущалсса мусил кIисса. ХъачIунттайн дартуна цала ларсъсса «гьавалул» карши-къуруна. Буллуна канихьхьун аьтрилул шуша дусса къурши. Му лахIзалий ятIул-кIири бивчусса Мадинал симан лахьлай дия хьхьичIсса хьхьуну ХIамзатлун ва ганал буттан чани буллай бивкIсса зуруха.
ХIамзатлул дакIниву ва кIулшилуву га лахIзалий хIасул хьумунилгу бувсуна, гания гихунмаймур оьрмулул ххуллий лекъащайсса чанину хьун най бушиву ва чани.