Ларгсса нюжмаркьини «Аьрасат – ттул тарихри» тIисса тарихийсса паркраву Дагъусттаннал кIулшиву дулаврил ва элмулул министр ЯхIия Бучаевлул пресс-конференция хьунни. Министрнал бувсунни ларгсса шинал хIасиллая ва ялун дуркIсса шинал дуллантIимуния.
2025-2026 дуккаврил шинал республикалий зий бусса бур 1376 школа, вай школардай зий бусса бур 70 000-нния ливчусса зузалт. Вайннавугу 43 000-нния ливчусса педагогтал.
2025 шинал 5440 дуклаки оьрчIансса цIусса 15 школа тIивтIуну бур, 850 оьрчIансса 5 садикгу. Бувсунни буллай бушиву 19 школа ва 12 оьрчIансса багъ.
Министерствалул давриву ца хьхьичIуншивуну кIицI ларгунни ЕГЭ дулаврил Аьрасатнал рейтинграй хьхьичIунминнавух бушиву, бувсунни хьхьичIва 84-мур кIанттай бивкIхьурча, утти 59-мур кIанттайн гьаз шаврия. КIива мукъуйну учин, топ – 60 кьюкьлувун Дагъусттангу багьшиврия.

«2025-ку шинал 34 выпускникнал ЕГЭ-лул 100 балл лавсунни, 28 выпускникнал 95-нния 99-ннийн бияннинсса баллу лавсунни кIира ва ххишаласса предметирттал, 1060 выпускник лайкь хьунни «За особые успехи в учении» тIисса цалчинмур даражалул медальданун, кIилчинмур даражалул вара медальданун – 871 выпускник. Рособрнадзорданул ххуйсса кьимат бивщунни кIулшиву дулаврил даву сантирай хьхьичIуннай даврин», – увкунни министрнал. Бувсунни республикалийсса школардай шанма сменалий оьрчIру дарсирдайн заназисса иш бакъашиву ва садикирттайнсса сияхI чIаланну чIири хьушиву.
«КIира шинал мутталий бювхъунни садикирттайнсса сияхI кутIа дуван: 2024 шиндайдихьулий 10 381 оьрчI ивкIхьурча, 2025 шинал ахирданий ливчIссар 7 546, вайннавугу шанна шинавун бухханнинсса оьрчIругу чан хьуссар. Буссия – 4135, утти буссар – 2 799».
Министрнал балжину бувсунни СВО-лий гьуртту хьуминнансса ва миннал кулпатирттансса дуккавривусса куклушиннардаягу.
«7653 оьрчI яржа бияннин къабивтун кьамул бувссар садикирттайн, 15000-нния ливчусса оьрчIру уква бигьалавгссар гъинтнил садикирттай. Вузирдаву 1500-нния ливчусса студентътал мурахас бувну буссар дуккаврих багьа булаврия, гьар зуруй стипендияртту ласайсса буссар 1300-нния ливчусса», – увкунни министрнал.
Конференциялий гьуртту хьунни республикалул парламентрал КIулшиву дулаврил ва элмулул комитетрал председатель Елена Павлюченко. Ванил бувсунни, дуклакиминнан мюнпатсса 12 закон кьамул дуршиву гьашину цуппа каялувшиву дуллалисса комитетрал, ца хьхьичIуншивуну ккалли дуллалишиву оьрчIру ва жагьилтал захIмат ххирану тарбия баврил хIакъиравусса закон.

«ОьрчIру захIмат ххирану тарбия баврил даву хьхьара хьушивруву зарал чIалай, жу ва иширах къулагъас дуварду, школардай захIматрал кабинетру цIу буккан буллалисса хъуннасса даву щириркIуну най дуссар», – увкунни депутатнал.
Бувсунни министрнал ларгсса шинал Ххувшаврил 80 шинал юбилейран хасну республикалий 139 мероприятие дуршиву, гьуртту хьушиву 674 000-нния ливчусса оьрчIру ва душру. Мукунма «Юнармиялул» дастталуву бушиву 42 азарунниха ливчусса дуклаки оьрчIру. Сайки циняв школардай душиву «Движение Первых» ккурандалул филиаллу. Гьаннайсса, патриот зумунусса тарбия дулаврил даву лавайсса даражалий душиву. Буллунни ванахьхьун мадарасса суаллугу.
Миллатрал прессалул вакилталгу бухьувкун, жулмур муданнасса дакIцIуцIаву дия миллатирттал мазурдил дарсирдал ялувсса. «Илчилул» хъунама редактор Руслан Къардашовлул буллуна укунсса суал: «Республикалий кьамул дунни ниттил мазру лахьхьаврил, ябаврил ва гьаз баврил программа. Ва программа бартдигьаврил ххуллий, цуку-цукунмири зул министерствалул дуллантIисса агьамми давуртту? Тари Дагъусттаннал школардай ниттил мазрал дарсру дишаврил тагьар лайкьсса даражалийн гьаз хьунтIисса ва хIатта кьатIаллил билаятирттал мазрайсса дарсру дишаврил даражалийрагу ккаклантIисса?»
«Ниттил мазрал ва литературалул дарсру дишаврил программа Дагъусттаннай ишлану дуссар федерал программалийн чул бивщуну. Федерал планнал дур жура-журасса вариантру, циняв классирттаву ниттил мазрал ва литературалул дарсру дихьлансса вариантгу гьурттуну. Учебный план язи дугьансса ихтияр школардахь дунугу, жу циняв муниципалитетирттал ва школардал хъуниминнайн чагъарду чичарду, хасну ва махъмур вариант язи дугьан маслихIат буллай. Ялув духIлан жуща къашайссар. Федерал пландалийн бувну ккаккан дурсса ссятру жуща даххана дан къашайссар. Дарсру ххи дан бучIиссар так «внеурочная деятельность» хIисаврай, цIакь дурсса гьанумур расписание даххана къадурну.
Вара даву гьаз даврил ххуллийсса къулайшиннар ниттил мазрал ва литературалул учебникирттал дузалшинна. 2021 шиная шинмай элмийсса институтирттащал уртакьну 13 ниттил мазурдил луттирдаха (учебные пособия) зий. ХIадур бувссар, аккредитация дурссар. Бюджетрал дефицитрах къабурувгун, Дагъусттаннал ХIукуматрал кабакьулийну циняв школарду кIира шинал мутталий цIусса учебникирттал щаллуну дузал бувссар».
«Молодежь Дагестана» кказитрал журналистка Амина МахIаммадовалгу буллуна ниттил мазрацIун бавхIусса суал. «Ниттил мазрал ОГЭ дулаву гьаксса ххуйсса сипта дур, амма му экзамен дулун ччими лап чансса бур. Му чара бакъа дулунсса экзаменну цIакь дуварча тIайлану къахьунссарив? Ниттил маз ххуйну лахьлахьи бувансса хIучча хьунссия, ичIувагу ишла булланссия гъалгъа магьир буван лахьхьин».
Ва суалданун ЯхIия Бучаевлул укунсса жаваб дуллуни: «Ниттил мазрал ОГЭ чара бакъа дулунсса экзаменну ккаккан дуван къашайссар закондалул даражалий: федерал нормардал тIалавшиннарайн бувну, чара бакъа дулун аьркинсса экзаменнур оьрус маз ва математика. Жул задача – ялув духIаву бакъарча, му предметрахсса гъира бутавур. Дуклаки оьрчIал ва нитти-буттал цала хушрай, физикалул, химиялул ва цаймигу предметирттал кIанттай ниттил мазрал экзамен язи дугьавур жулва мурад, миккунну хъит тIун аьркинсса». Ниттил мазрал дарсру дишаврил тема аьч дуллай, депутат Елена Павлюченколгу кIицI лавгунни, ниттил мазру лахьхьаврил масъала так школардайн къабувтун, ваниха циняв зун аьркиншиву. Школардайсса ца-кIира дарс дишаврия пайда къахьунтIишиву, агарда кулпатраву, ичIува ниттил маз ишлану бакъахьурча. Щалва кулпат ва процессраву хIала-гьурттуну сукку хьусса чIумал, хIасиллугу ххари бувансса хъанантIишиву.
Конференциялул ахирданий ЯхIия Бучаевлул министерствалущал уртакьну зий, республикалул кIулшиву дулаврил ва элмулул даву гьаз дувавриву бутIа бивхьусса хьхьичIунсса журналистътуран дуллунни наградарттугу. «Илчи» лайкь хьунни кIира наградалун. Барчаллагьрал чагъар буллунни хъунама редактор Руслан Къардашовлун. ОьрчIансса журналистика хьхьичIуннай даврихлу ва ниттил маз ябавриву бутIа бишаврихлу ттунгу буллунни Барчаллагьрал чагъар.
Ниттил маз яшаврил ххуллий бихьлахьисса жулва захIмат хIисавгу хьуну, лавайну, лайкьну кьимат бищавугу жунгу бусравссар. Буржлувгу буллалиссару.
ПатIимат Рамазанова

