Цумур-бунугу мазрал цалийн дурцусса, мазраха зузими ца маслихIатрайн бучIаврийну кьамул дурсса чичрулул кьяйдардайн орфография учайссар. Орфографиялувун духхайссар гъалгъалул чIурду буквардайну ккаккан баврил правиларттугу, махъру калимарттая ва мяъна цасса бавзу мукъурттия личIи баврил махъ чичайни хъуни хIарпру ишла даврил правиларттугу.
Орфографиялул правиларттащал архIал дуллуну дикIайссар пунктуациялул правиларттугу. Миннуву бувсун бикIайссар мяъналул чулуха дузалсса текст сакин бавриву, муниву цирдалусса (простойсса) ва кунницIун кув дархIусса журарду (предложенияртту) ва миннул бутIри личIи байсса лишанну (кIунтI, запятой, цIуххаврил, оьвчаврил лишанну, кавычкартту ва цаймигу пунктуациялул лишанну) ишла даврия. Яни миннул кумаг байссар вичIан къабаллалисса, чичрулийнусса ихтилат ккалаккинан бувчIин.
Орфографиялул правиларттайн хъарну сакин байссар махъру тIайлану чичаврил словарду. Орфографиялул правилартту кьамул дайссар паччахIлугърал органнал даражалий, мунияту ми ччи-ччитари ва ччи-ччиманаща даххана дан къашайссар. Луттирду, кказит-журналлу итабакьайсса, ми бищайсса идарартту буржлувссар ми хIукуматрал кьамул дурсса, закондалул даражалийсса правилартту цала давриву щаллу дуллан. Му ишираву хъуннасса жаваблувшиву дуссар ми идарарттал редактортурай, корректортурай. Дуккаврил идарарттавугу, учебникирттавугу так ми правиларттур зузи дурну дикIайсса. Учительтурал оьрчIал дуккаврин, миннан цала маз кIулшиврун кьимат бишлашийнигу ми правилартту ишла дан кIулшиврухри бургайсса, чичрулийнгу «грамотнайсса»-«безграмотнайсса» учайсса. Ми хIуччардайн бувну кьимат бишларча цIана издательстварттал лакку мазрай итабакьлакьисса луттирдан, учебникирттан, тагьар хъинну лащинсса дур, ми луттирду гъалатIирттавун кьувтIуну бур учин бюхъанссар. Цаппара редактортурангу, чичултрангу цивппа ххай бур мазрал законодательтал, цанна ччикун орфографиялул правиларттугу даххана дуллай.
ЧIявучил чичрулуву ца куццуйсса гъалатIру гьарза хъанай бухьурча, мунил сававртту личIи-личIисса дикIан бюхъайссар: цания ца лугъат литературный мазну ишла буллалимур журалияр ялтту буклакаву; цивура мазраву дахханашивуртту хъанахъаву (фонетикалул, морфологиялул, синтаксисрал чулуха). Мазгу сагъсса, чIумуцIун дархIуну даххана хъанахъисса организмри. Жунна цIана мадарасса тапаватшиву чIалай дур ванияр 160 шинал хьхьичI чивчусса П.К.Услардул грамматикалуву цирича (явара, щил ци тIурчагу, Аьбдулла Оьмаровлул маз – му вицIхъиял лугъат бакъар, чан-кьансса лугъатрал лишанну муниву хьунадакьлай дунугу. Му та чIумалсса лакрал чичрулул мазри (гъумучиянгу аьмсса), лавгмур аьсрулул дайдихьулий чирчусса Аьли Къаяевлул давурттавугу му маз буссар. ЦIанасса чичрулул мазраву гъалатIру чIявушиврул ца савав хъанай дур цирда правиларттугу цалийн дуркIсса, мяълумсса дакъашиву.
Бюхъайссарив ми чIявучин къулай къадизлазисса, гъалгъалуву хъанахъисса дахханашивуртту чичрулул мазравунгу нанаврийну лиллалисса правилартту даххана дан, гъалгъалучIан гъан дан?
Бюхъайссар. Му даву дан буржлувссар му аралуву компетенция дусса пишакарталгу ххал диргьуну, жяматращалгу маслихIат ккавккун, му масъала хIукуматрал органнал хьхьичIгу бивхьуну, закондалул тIалав буллалисса куццуй.
Амма миккугу хъуннасса личIлулшиву дикIан аьркинссар, хаснува жула маз кунмасса, чичрулул тарих лахъисса бакъасса, личIину авадансса чичрулийнусса литературагу дакъасса мазрая ихтилат буллалийни. Чичрулуву хъунисса дахханашивуртту дарча, ялун нанимур ник ттининту лакку мазрай чивчумуния батIул хьунтIиссар. Муниятурхха ингилис мазраву чичру гъалгъалия хъинну архсса, гьарца мукъул транскрипция дуллан багьлагьисса. Мукун бакъаяв хьусса, аьжамрая кириллицалийн бувкIукунгу? ТIайлар, та личIисса зат бия – цамур чичру дия, утти му катастрофа къахьунссар. ЦIанасса чичрулуву хъуни дакъасса, цIун къашайсса дахханашивуртту дан хьунссар, цуппа маз нанисса ххуллулгу хIисав ларсун, му ххуллийн дандигу къабацIлай.
ЦIанасса, кириллицалул гьанулийсса жула чичру кьамул дурну дур 1938-ку шинал. Бюхъайссияв кириллицалул гьанулий, мунил хахливагу къабувккун, славян мазурдия хъинну архсса лакку мазрал алфавит дузал бан? Къабигьасса зат бур. Амма бюхъайсса хIарачат бувну бур му дузал бан, так ца «палочкагу» (пI, тI, кI, цI, чI, хI), чIу бакъа хIарпру ъ ва ь ишла дурну. ЧIувуми чIурданнив чIявуминнун кIи-кIира ца куццуйсса хIарпру ишла дурну дур (пп, тт, кк, сс, цц, чч, хх, хьхь). Мукун дузал хьуну бур жула диграфру (кIира ца куццуйсса дарзу хIарпру), ца чIу ккаккан бан тIурча мукьра-мукьра хIарп дазин багьну бур. Циняв аьчух чIурдал (гласныйрдал) личIишиву чIалачIи дан къавхьуну бур. Мурччал асар биян байми бавщу чIурду (лабиализованный согласныйрду) алфавитравун къабивчуну бур (муния гьич!), цава-ца аьчух чIу ккаккан бан личIи-личIисса хIарпру ишла дурну дур, дур нукьсаншивуртту.
Яла къулаймур алфавитран ккалли байссар гьарца чIунин (фонемалун) цинналусса хIарп дусса алфавитру. Мукунсса алфавитрай гьарца махъ баллалисса куццуй чичлачиссар, цукунчIавсса захIматсса правиларттугу къааьркинссар. Жунмарив мукунсса тIайлабацIу къавхьуну бур, личIи-личIисса, хъунмурчIин технический ва экономический, миннуцIун политическийгу хIуччарду хьхьичIун багьну.
Оьрус алфавитрайсса цалчинмур лакку мазрал орфографиялул словарь сакин бувну бур 1940 шинал ХI.Б. Муркъелинскийл. 1965-шинал бувккун бур С.Хайдакьовлул «Лакку мазрал ва оьрус мазрал словарь» гьануну лавсъсса школалунсса орфографиялул словарь. Мунияр махъ му цимилгу ялагу бувккун бур, махъва-махъ тIурча – 1989-ку шинал. ХIисав дарча, му хъанай бур махъва-махъ бувксса «легитимнайсса» лакку мазрал орфографиялул словарь. Мунил бакIрай дуллуну дур орфографиялул правиларттугу. ЧIяруми правилартту дархIуну дур махъру лавчIун, личIину ягу дефис дирхьуну чичаврицIун.
Ми правиларттая ихтилат махъ банну. Шиккурив бусан багьлай бур 2000-ку шинал итабавкьусса Э.Х. Аьбдуллаевлул «Лакку мазрал орфографиялул словарданиягу» ца-кIива махъ. Му сакин бувну бур авторнал, цала бавтIми махъругу, С.Хайдакьовлул словардануву бумигу ишла бувну. Словарданул хьхьичI дуллусса кьяйдардаву, ХI. Б. Муркъелинскийл словарданух бурувгун, цаппара дахханашивуртту дур, амма цивува словардануву махъру буллуну бур хъунмурчIин гайра хьхьичIрасса кьяйдарду ишла дурну. Масала, правиларттаву ккаккан бувну бур чичин мялъун, мяу, шяир, шяриат, цала кIанай словардануву тIурча бур малоьн, маоь, шаэр, шариаьт – ХI.Б. Муркъелинскийл словардануву кунма. Цукунни ва масъала хъанахъисса? Ва словарданий на ккаккан бувну бура элмийсса редакторну. Ттул ва словарданущалсса щала дахIаву, авторнал картотекалувусса махъру компьютерданийн лавсун, «Илчилий» бищун булавуя. На вай я редактировать буллай бакъассияв, я цIусса правилартту ттун къаккаркссия. Издательствалий бищайни ттун ккавагу-къаккавкссия, авторнал ттунма автографращалсса лу пишкаш баннин. Ча, му словарданул цIаний ттула чулухунмайсса претензияртту на кьамул къабуллалиссара. Амма, му бакьин бан ттула кумаг аьркин хьурча, на хIадурда муниха зун, Занналгу кабакьирча.
ХIасил, ва словарь бакьин буллан, цIунил бишлан багьсса ххуллий, хъинну хъирив лавну, специалистъталгу гьуртту хьуну, хIадур бан аьркинссар. Амма цал аьркинну бур ми правиларттугу ца низамрайн дуцин, миннул гьанулусса принципругу цукунсса дуссарив ххал дигьин.
Ва давриву гьуртту хьун аьркинни вузирдаву зузисса филологталгу, школалул учительталгу, издательстварттал редакторталгу, журналистъталгу, лакку маз ябаврил ва му ца низамрайн буцаврил ххуллий хIалават хьуми цинявгу.
Роза Эльдарова,
филологиялул элмурдал
кандидат
