Насрулийсса назмурду

Мазяйхъал Казбек

ЧIахIлул щютIуххи

НувчIа чарил хъархъаллай
Хъинну дакьай банавша,
Ттул чIахIлул щютIуххуллив
Гъалгъа тIутIи дай тIутIив,
ТIутIив гьай-гьайтIи дурну,
Балай тIутIи дай уртту.

Агь, ттул чIахIлул щютIуххий, бачу, уча ца балай, мякьну дурча ва ттул дакI ми вил хIикматсса чIурдах. Бунугу ттул дакIнива къявхъ тIий хIасратрал щатIи, ина, чIахIлул щютIуххий, нани да виватура вити-тирхсса макьанну, экьинани да хIаллих дюхлу куннасса никру, лалавсун ттул дакIнива яла марцIми асарду.

Нажагь бухьурча ттуву оьлувкъусса асарду, ина гай лицIан бити, вила чIу щялу къахьун, нажагь ттуву бухьурча бяйкьлакьисса пикрирду, ина гай бацIан бити, хIакьмур цалий бацIаннин; жура-жура хъанахъисса жагьил на акъахьувкун, жула жагъаласса чIурдал щил дакIри ххари дайсса?
Агь, ттул чIахIлул щютIуххий, ялагу вихь ца миннат: мадара хъис къулагъас ттул мюрш-кьюршсса къайгъурдах. Агар духьурча ттуву чIявучин хасъсса дардру, анжагъ му чIумал ина лаласи гай ттувату, бюхъайссарча вил чIунил даиман хъяхъимагу чансса хьхьичIун урган ан, бюхъайссарча вил чIунил даиман пашманмагу чансса рахIат уккан ан.

КIачIа хьунни къурду

КIачIа хьунни къурду, гъав ларгунни ссав. Алвагь барзунтталгу бувтунни ябакI. Лавгунни Лаккуя циняв «дачникIтал». ЦIинцIал дуцIин дурну Маччайннал дара, пахъ багьунни марчгу, паракьат хьунни.
Най бур, аьтIий, кьиблалийнмай кьурукьру, най бур хьхьирийн, къявхъа тIий, щаращивгу, лерххун най дур варанттул гъамардугу, най дур лерххун чунниврагу къакIулну.
Хъуннар хьусса ттул чIаххувщар Таигу щядиркIун дур, шанул ккик тIий, ларзулу. ТтарацIувсса кьамурдахгу уруглай, нагу ура жула ччарнил пикрирдай…
ДакIнингу багьунни ттула чIахIлул щютIуххи хар-хавар бакъа. Канил къабувгьуну цукссагу хIалли, дакIнийвагу бакъар чув бивхьуссарив. Ккаккайривав чIахIлул щютIуххунгу макI? Учиннуча: бувкIун ца пяду оьрватIи, цихьва щархьу тIий.

Ттун ччива

Ттун ччива жува кIиягу ца архсса, къюкIсса зунттал шяраву, щаращул щиннияр марцIсса гьава бусса жула буттахъал миналий. Ччива жула цIувцIу чарил къатригу, бюхттулсса ларзугу. Ччива жула ца ахъулссаннул багъгу. Ччива га багъраву ина тIутIив дугьлай: хъюрухъ багьсса гундарахIай, оьттул рангсса хъункIултIутIив, ттюнгъасса банавшатIутIив.
Ччива, ттюнгъасса виха ва ттухава лавхьхьусса, чIявусса оьрчIругу. Ччива навагу вищал архIал жула оьрчIру тарбия буллай, жула багъраха къуллугъ буллай, ччива авлий занай, цулун занай. Ччива жулла хъуннар хьусса нинугу буслай гайннахь вирттаврал гьунардая, жула буттахъал оьрмурдая.
Яла-яла ттун ччива, лахъисса кIинтнил хьхьурдай гъилисса тавлухгу щяивкIун, вила ва ттула ччаврия ца аьжаивсса кьисса чичин. Ччива га кьиссагу, Лайли-Мажнуннул кьисса кунма, га чивчусса ттула цIагу щинчIав къакIулну, жула иминсса ччаврий инсантал махIатталгу хъанай, хIайрангу хъанай. Ттун укун ччива, яла ттун цичIав къаччива.

Ссутнил макIру

Лавгунни тяхъасса хъатIал барз авгъуст. Лавгунни шярава бигьалаган бувкIмигу, хъатIал агьлугу. КьабивкIунни зюннавгу, шанай дур накьарагу. БувкIунни пашмансса сентябрь барзгу. ДарцIусса хханссар чIунгу, бярув щин кунна, сукку къахъанай.
ТIутIайх бивчунни ттул дакIнивугу цIунилва-цIунил, щюллисса бярнил щинаву ххярхсса лилия тIутIи кунма, виясса хиял. Халватну бур ттул дакIниву виясса хиял, халватсса кунна ттеркьукьи щюлли хьхьирил чIанулусса хIавлул вичIаву.
Ккаклай дур ттун макIругу чаннасса, паракьатсса. Ккаккай ттун цучIав акъасса ссувхIат бай майданнив луххавун дагьсса ччергъилугу, ккаккай аккордеондалул пардардайх къавтIисса щиллив лачIал кьачIасса канил кIюла-лахъисса кIисригу.
Ккаккай чани хьуннин щиллив къатлуву лавхъсса майлул чирахъгу. Итталун агьай цурив ца шаэргу, вия хияллай. Шара вил чурххал кьанкь дусса маркIачIан цIаннал щатIал нава лавсун най. Пар учай ца караматсса лелуххигу, зюннавлул чIуний балай тIий, аьтIий.

КъавтIий бур цциган душ

Колокольчики звенят,
Барабанчики гремят,
А люди-то люди –
Ой, люшеньки-люли!
А люди-то люди
На цыганочку глядят.
Пушкин

Синттугу руца-руцари дуллай, бивщуну бур гитара. Канихьсса ччергъилттал пирпиллу ва гюнгутIивгу зяр-зяртIи бувну, гюргутIи бувну бур хъаннилгу балай. Дазу-зума дакъа дакI цIунцIутIи дуллалисса, аьвзалзамана кунма, цIансса таборданул балай.

КъавтIий бур цциган душ…

Цал хIаллих, ца ухьттансса пашманшиврущал, яла анаварну, оьрчIи-кIурисса, кьачIа-кьачIа хъанахъисса гьартасса гьухъул жигурдугу ца исвагьину цила чурххащал къавтIутIи бувну, хъачIругу зурзутIи дурну, хъазамрайсса яхагу чIявукIулну зяр-зяртIи бувну, авлахърайх бивщусса ссутнил марч кунма, къавтIилул бущилий къавтIий бур.

КъавтIий бур цциган душ…

Циванни ва цциганнал балайлул ттул дакI вакссара укун цIюрукьин дуллалисса, циванни ва къавтIаврилгу на вакссава укун гьалак уккан уллалисса? Тамаша буллалими ялу-ялун ххари хъанай, тяхъа буклакиний, циванни ттулмур дакI, ялу-ялун пашман хъанай, цIунцIу тIисса?

КъавтIий бур цциган душ…

Ттул дакI ваксса цIунцIу тIисса, цIунцIугу тIий, хъювсул дуклакисса, цциган хъаннил хордануву лакрал балайлул леххаврил чIу баллай тIийрив? Ттул дакI ваксса пашмансса, пашман хъанай, гьалак дуклакисса, цциган душнил къавтIавриву лакрал ссапалул бущи чIалай тIийрив? Жула буттахъал балайрдуния, къумасса ратIаву лявхъусса буну тIий, къумасса бухьунссар, илкинсса чуллай, майдан авлахъирттай загьир хьусса цциганнал балайрдавун жулами балайрдал хIасратгу чату дуркIривав?

КъавтIий бур цциган душ…

Дуниял уттарассар, оьрму абадссар тIий, зяр-зяр тIий дур ччергъилтту. Агь, оьрму панассар, пананугу ххаллилссар тIий, лахIахъа бивхьуну зума тIий бур хор. КьурукIинтнил замгьар кунма, ссинкь бахчуну бур гитара.

Авгъуст

Жу, ца ххюя инсан, чIаххувсса шярава жижаралия най буссияв: га шяраву жун кIулсса щарссанил ца акъа-акъасса арс ивкIуну ия. Бия авгъуст зурул цалчинми гьантри. ЛачIа биявай бия, хъа ттихIлай байбивхьуну бия. Гьавагу тIутIайх бивчусса ттуккул цIил ва суврарал тухъсса кьункьал бувцIуну бия. Хъиннура тIааьнну дия гьаннаяту ришлашисса щаращал щинал дюхлулул кьанкьгу.

Жу, ххуллу кутIа бан, га шяраваллил багъравух хьуссияв. Мурхьру бивсса гьивчул, кякандалул, цIулитул, лахI-лахI тIий, бувцIуну бия. Так-тук хьунабакьайва ттигу биттун буваса бяълилул мурхьругу. Авгъуст зуруй бяъли – вагу зунттал тIабиаьтран хасъсса ца аьламат. Шадну мурхьирдая мурхьирдайнгу лехлай, лелуххантгу ца байкъалитIайсса жянгъа бивхьуну бия, хъацIру ва цIитIикултгу цала бурулданул чагъантту бивщуну бия.
ТIааьнну бия га дюхлулсса багъраву, тIааьнну бия гай жула жяматрал инсантуращал, жула шяраваллил лугъатрайгу гъалгъа тIий, иминсса Лакку кIанттул жегъирххуллурдайхгу най, пашмансса щугълурду бакIраву балглан. ДакIния буклай бакъая ниттил арснахсса зумалул махъругу:

Бюхттул зунтту левкьун,
Арду дурцIунни,
Ттул дакI гъюжу дурккун,
Хханхха бувцIунни.

Бия авгъуст зурул цалчинми гьантри. ЛачIа биявай бия, хъа ттихIлай байбивхьуну бия.

Шаэр ивкIусса кьини

– Ва дунияллийн дагьсса пахъдагьру! Ва ци аьламатривавли? – тIий бия инсантал га тамашасса авгъуст зурул кьини, махIаттал хъанай.
Аьрщарай рухI зумувсса цичIардагу къалирчIсса хханссия. ЧачIав баллай бакъая я лелуххантрал, я ущу-щулгъилул цукунчIавсса чIукIа-чIитI. Няй-няй тIий баргъгу кIири бувну бия, га кIиришиврул гьавава бавцIуну нанисса хханссия. Циняв инсантуралгу, вичIивгу дарщуну, чурхру кIу хьуну бия. Цирив ца иш хьуну бия га кьини дунияллий.
Ца хIалатраву цакуну ца азгъунсса марч бивщуна, цакуну щала ссавгу лухIира-лухIисса ттуруллал дургьуна. Лухччи-ссав зурзутIи дурну, къув-аьс тIун диркIуна, иттан чани ласун буллалисса цIупарду цаннийх ца ришлан диркIуна.
– Ахир заман бизлазиссарив, ва ци мусиватри? – тIий, хIалли-къурувсса халкьгу шаппай ливхъун бавчуна.
Цакуну марчгу паракьат хьуна, ссавниясса лехха-личIавугу лагь хьуна. Цакуну парш бивхьуну кьяпрай марххалагу буллан бивкIуна. КIий, Хъун зунттул нуххардиву, зунттал авдалтуралгу ца яс тIивтIуна.
Дустал, га кьини Шяир ивкIуну ур.

Вил яру

Ина ттух цакуну ми лахъисса иттархъеннала вила тунтну някIсса, кьутIлатIисса яру бивтуна. Ттул дакIнингу ца нацIусса гъеди асар хьуна. Укун нацIусса гъеди асар шайхьунссар дахьра хъякусса банавшатIутIунгу, цийва – цалчин нарза ласун – оьрчIнай ливккукун.