Лялиян дан къашайсса ххаришиву

ХIакьину, жула лакку мазрал тагьар ссайн дирну дуссарив пIякь бивкIун чIалачIисса чIумал, ниттил маз кIулминнал ва къакIулминнал дянивсса тапаватшиву гьантта бувккуну хъунна хъанай нанисса чIумал, ва му оьсса процессран банмургу, битанмургу, цалсса, щищачIав лякъин къабюхълахъисса заманнай, лакку мазрал грамматикалия, орфографиялия, тIайлану ва бавккуну чичаврил кьяйдардая жущава ттигу профессионалнал даражалий гъалгъа тIун хъанай бушиву – му, ттул пикрилий, ккалли бан багьлай бухьунссар лялиян дуллай дан къахъанахъисса ххаришиврун.

Жува ттигу му ххаришивруцIа къавхьунува бушиврул сававгу хIакьину дархIуну дусса ххай ура увагу ца инсаннацIун, цувалусса ца инсаннацIун. Цаппара шиннардил хьхьичI уссия ялагу укунсса специалист кIия-шама. Утти акъар. ЛивчIун ур анжагъ ца – ХIажинал душ Роза Эльдарова. Дур укунсса чIумал багьавай ишла дайсса оьрусрайсса калимагу – «последний из магикан» тIисса.
Сайки укуннасса тагьар дур лакку мукъул дунияллийсса цайми-цайми арардавугу: бугьарами лаглай бур, ялун нанисса жагьилми янил манзилданий чIалай бакъар – аьлимтал, шаэртал, тарихчитал, чангичитал… Ялун личлачимигу бур хъунмурчIин оьрус мазрай чичлачисса. Оьрус мазрай ляхъан дуллалимур – му лакку хъус дакъархха.
Дагъусттаннал миллатирттал мазурдицIун дархIусса тагьар вания тиннайгу укуннасса хIалданий личIантIий духьурча, аьлтта чIалай бур кьадарданул кьурчIишиву цуксса аьнтсса хьунтIиссарив.
Хасну Дагъусттаннал мазурдил дунияллий хIурхIа лаган бан къахъанахъисса бущилий хIасул хъанахъисса тагьар лащан дан шайсса дакъассар цайми-цайми республикарттай, паччахIлугъирттай сакин хъанахъисса тагьардануха. Цанбакъарча, цума-ухьурчагу, аьсатIин, къабардин, мичиххич, татар, гуржиричу, армани, азирбижан къаириллалиссар дагъусттан миллатирттал инсантал бириллалисса бала-хатIалухьхьун. Цанбакъарча ялув кIицI бувсса миллатирттал вакилтал цала билаятрайсса кIа яла архмур, къюкIмур шяравату га яла хъунмамур шагьрулийн бивзун мукьахгу яхъанай буну тIий цасса ниттил мазрал дунияллий. Лагмава – ичIувагу, кьатIувгу, учкъулалийгу, университетравугу, даврийгу гъалгъатIий уну тIий ниттил мазрай, хьхьугу-кьинигусса информациялул сайки циняв средстварду гъалгъа тIий, чичлай, буслай дуну тIий марцIсса ниттил мазрай.
Жунна, Дагъусттаннал бювхъусса ва бюхъу ххисса арсурвавран ва душурвавран тIурча, вай гьарца зат кIурадаллай дур ухчIинларай («в точности до наоборот»). Шагьрулийн бияйхту, бизайхту, жува га ссят байбихьлай буру ябуцлай жула ниттил мазрая, му оьлусса ишгу хъанай буссар бигьанма, ваца цийнува цуппа кунма, щилчIав личIисса хIарачатгу къабивхьунува. Яла, учиннуча, кьинирдал ца кьини, вин ашкара хъанай буссар вила оьрчIал оьрчIру вищала къаниттил мазрай гъалгъа тIий бушиву, гъалгъа тIун ччай бухьурчагу, къахъанай бушиву. Му ишгу, ххуйну хIисав ласурча, буклакиссар чIиви-хъунсса «трагедиялийн».
ХIакьину Дагъусттаннай ниттил мазру ябан аьркинни къатIисса царагу рухI дусса ххай акъара, ца ккаччи-ччиту личIаннин. Амма ми буруччиншиврул ци чаранну ккаклан аьркинссарив бувчIин бан шайссагу сайки цучIав акъассар. Анжагъ гьарцаннал зумату щяв къабишайсса затну, «баттай ттуккуну» хьуну буссар шаппа, ичIува оьрчIащал ниттил мазрай гъалгъа тIутIира тIисса зат.
Гьай-гьай, тIайлассар, му ца яла хьхьичIунмур, дакъа чара бакъамур шартIну хъанахъиссар. Мунийн манеъшинна данссагу цучIав къалякъинссар. Так миккугу загьир хъанай бур къювусса суал: мунийну ххассал хъанахъиссарив жула ниттил маз? Хъинни, лахьхьинссар ичIува гъалгъа тIий оьрчIан ниттил маз, лахьхьинссар «кухнилул маз», цахьва бусласимургу, цалва бусласимургу бувчIинсса. Амма щилли щаллу дуллантIисса муния гихуннаймур, щилли оьрчIан лахьхьин бантIисса буккин, чичин? Цукунни яла хIасул хъанантIисса ниттил мазрайсса литература, цукунни чичлантIисса назмурду, хаварду, макьаларду, бусаларду, тарихийсса статьярду? Ягу ниттил мазрайсса художествалул ва публицистикалул произведенияртту бакъахьурчагу баччибакъассарив?! Цилла надирсса литературагу, культурагу дакъасса миллат миллатну личIан бюхъайссарив?!
Жула ниттил мазру жунмагу чIалай жандалуцIа хъанай ­бушивруща ххассал баншиврул, му пашмансса процесс ­чансса бухьурчагу хIурхIа лаган ­баншиврул, ци-ци мурадру бартбигьлан аьркинссарив, ттула аькьлулул кьувкьусса куццуй, на ттинингу бусав, чичав, бищав печатьрай. Мунияту ми тезисру цал уттигу тикрал къадулланна. Так учинна цал ттигу: Дагъусттаннал мазру сагъну личIаврил ва къаличIаврил («быть или не быть») мурадирал ххуллий яла хъунмур хъар ларсун дикIан аьркинссар паччахIлугърал цийнна, жулла республикагу хьхьичIну. ТIайланма учин, му федеративсса паччахIлугърал хIакьсса буржри.
Ча, Роза Эльдаровал макьалалул гьуз учин увну, цал уттигу учин-чичин бувксса вай ттула щара-кIамасса пикрирдугу зул хьхьичI мяъшарданий бихьлай, ххирасса лак, кIибачIлай ура ттула дакIнил кIива хIал: ца – нава мудан цIавцIлацIисса, цагу – чIивисса бухьурчагу умудрацIа хьун къаитлатисса.
Бизира ттуцIун зугу, бачира умудрал чаннайн, Розагу цуппалу личIан къабитансса, нагу захIматсса диагнозраща ххассал ан шайрив ккаккансса ниятрай.
Руслан Башаев