Ванил гъилишиву ва чумартшиву цинявннайн диллай дур
Ва ххуллухьсса «Илчи» кказитрал редакциялул хъамаличу хьунни отпускалий Москавлия Дагъусттаннайн бувкIсса медициналул зузала, шаэр, волонтер, Москавлив лакку мазрал дарсру дихьлахьисса Ххадижат ЦIахха...
Ва ххуллухьсса «Илчи» кказитрал редакциялул хъамаличу хьунни отпускалий Москавлия Дагъусттаннайн бувкIсса медициналул зузала, шаэр, волонтер, Москавлив лакку мазрал дарсру дихьлахьисса Ххадижат ЦIаххаева.
Бишлай буру ванищалсса ихтилат.
– Ххадижат, байбихьулий кутIану вила оьрмулул ва захIматрал ххуллия бусарча ччива.
– Цалчин, барчаллагь учин ччай бура ттуйнма ххирасса «Илчи» кказитрал редакциялийн оьвкуну тIий. Зу дуллалисса гьарица даврил кьадру-кьимат кIулссар, тIайлабацIу баннав дуллалимуниву тIий бура.
Ттуява тIурча, на бувну бура ЦIуссалакрал райондалийсса Чапаевкаллал шяраву, Чакъалиясса КьурбанмахIаммадлул ва Бярнихасса ПатIиматлул кулпатраву. Ххюва душ, кIия оьрчI усса хъунмасса кулпатраву на чIанма-чIивимур, аруйлчинмур оьрчI хъанай бура. Ттул ппу хIухчу ия, нину – доярка. ЗахIматсса оьрму ккавккун бия ттул нитти- буттан. Ппу кулпатраву чIана-чIивима ивкIун ур.

Ва чIивину унува нину-ппу ливтIуну, ятиннну хъуна хьуну ур. Нинугу чIявусса ккавксса дия. Ванин урчIра шин хьусса чIумал личIи хьуну бур нину-ппу. КIинналагу цайми кулпатру хьуну, нину бутталщарничIа ва Чараваллал детдомрай хъунна хьуну дия. Бизан буллалисса чIумал жул ниттин урчIра шин диркIун дур. Буслан дикIайва ххуллийх ккавкцирив. Мюрщи оьрчIру ва къари-къужри аьравалттай, занан шайми бахьтта най, Щурагьун бахьтта бувкIун бия. Тичча поездрай Хасаврайн. Ххуллийх чIявусса ливтIуну бия. Ванил кIиягу уссугу цIаллил ливтIуссар. Бивзсса чIумалгу бацIансса хIадурсса къатри къабивкIун бур. Къатрал вярчIурдаву фугасру дирхьуну, гай пIякь увкунугу чIявусса инсантал ливтIуссия тIий буслан дикIайва. Къинттуллух зий, къанаврду дуклайгу хъунмасса захIмат бувну бия. Жул нитти-буттан оьрмулуву ккарксса тирханну – жу арулвагу оьрчI тIайлабавцIусса шаву дия. Ниттил жу циняв оьрчIру захIмат ххирану тарбия бувнав. ЧIивину бунува жула лакку дукрарду дан лахьхьин бувна, кIулссия жула аьдатру. Гъинттул, каникуллал чIумал, на гьан байвав ниттил цила ссурваврал оьрчIах буруган. Га оьрчIай кIану гьуркку буллалисса чIумалгу канива лу къабукьайссия. Ттун ххирассия луттирду ккалан, хаснува Дагъусттаннал чичултрал произведенияртту.
Жул чIаххурай бия Хайдакьов Рамазаннул кулпат. Гайннал бия авадансса библиотека. Гайннал душвавращал луттирду ккалай хьхьурду уттара дайссия.1990-ку шинал на къуртал бувссар Чапаевкаллал школа. Ттун лакку мазрал учитель хьун ччай бия.ТIайлабацIу къавхьуна. Оьнма къабикIан райондалул кказитрал редакциялийн зун бувхссияв. Ца шин дурссар микку зий. Хъунама уссу ия, жула кулпатраву медициналул зузала акъарча, му ххуллийх бачу тIий. Ца ппурттуву ниттил ярунний операция бан Гогольлул кIичIиравусса азарханалийн бувкIун бунува, ттущала ца классраву дуклай бивкIсса душ хьунабавкьуна тикку кIяласса хялатраву. Азарханалия бувккун махъ уссийхь учав, пашманну бура ина тIимур бувну, медициналул ххуллийх къалагаврий, куну. – Ттигу къачIалссар, – увкуна уссийл. Ттунмагу ташулувугу тIайлабацIу къавхьуну, канихь касмугу дакъа захIматну бия та ппурттуву. Школа къуртал бувну шанна шин ларгун махъ бувхссара Тверьдайсса медициналул колледжравун. Тийхва бавцIуну, гихунмайгу дуклансса пикрилий, ялун багьну дарсру лахьлан бикIайссияв.
Амма на колледж къуртал бувсса чIумал райондалул азарханалий даву дур тIий, шихун оьвтIий, бувкIссара. 1995-ку шинал зун байбивхьуссара ЦIуссалакрал райондалул азарханалий. Гиккун бувкIсса чIумал азарханалул хъунмур Нажибат МахIаммадовнал увкунни: «ЖучIа химиялул лаборатория зий бакъар, хьунссарив му зузи бан», – куну. – Банна, – учав. Ца кабинетраву анализру дуллай бунува, вамур цичIардагу дакъасса кабинетраву лаборатория хIадур буллай байбивхьура. Шичча на гьан бувнав МахIачкъалалийн, Центральный азарханалий хасъсса курсру буккин. Шикку буна зия хьусса ФЭК-гу лавсун бувкIра бакьин бан. Азарханалул счетрай булларча, хъиннува ххирану бацIлай бия. Медициналул техника дакьин дайсса усттартурайн бувккун, ттула арцух бакьин бувну гагу, гьар аьркинмургу щаллу дурну, зузи бувссия биохимиялул лаборатория. Амма дахьва му зузи байхту, декретный отпускалий бивкIсса зузала бувккун, ттун гьарзат кьаритан багьуна. Мунияр махъ бувхра зун МахIачкъалаллал 6-мур поликлиникалийн 1998-2020-ку шиннардий, 23 шинал лажиндарай, шикку зий бивкIра. Шикку зун бивкIсса ппурттуву щар хьуну, ласнащал Новостройрай ялапар хъанан бивкIссару. Гьарица кьини гиха бучIайссияв даврийн. Поликлиникалий на бусравну бияв. Зий буссияв врач-лаборантну ва фельдшер-лаборантну. 2014-ку шинал бувхссара Дагъусттаннал университетрал химиялул ва биологиялул факультетрайн. Диплом ласайсса чIунгу гъанну дия, та нава зузисса поликлиникалий лабораториялул хъунмурну битан най бияв.
Жул оьрчIру хъуни хьуну бия. Ттул ца арс, ца душ буссар. Мигу та нава къуртал бувсса Тверьдайсса медициналул колледжравун бавкьуссия. Къуртал бувну махъ, миннан тийхва бавцIуну, гихунмайгу дуклан ччай бия. Жунгу хозяйствагу, ттула хъунмасса багъгу, гьарцимурцагу кьариртун оьрчIачIан Москавлив бизан багьуна.
– ЦIана ссаха зий бур оьрчIру?
– Арснал МахIаммадлул къуртал бунни Аьрасатнал медициналул университетрал (А.И.Евдокимовлул цIанийсса Москавуллал Стоматологиялул институт) 4-мур курс. Душ Саният колледж къуртал бувну махъ косметолог-эстет хьунни. ЦIана заочнайну дуклай бур Москавуллал Мененджментрал ва предпринимательствалул академиялуву.
– Шеърирду та чичлан бивкIра?
– Цалчинмур ташу ливсса ва цаймигу къакщукшивуртту хьусса чIумал, ттула оьрмулуву тIайлабацIу къашаврия щихьчIав дакI дачIингу къахъанай, шеърирдаву аьч байссия дакIниймур. Ми щинчIав ккаккангу къабайссия. Ца-ца, кIи-кIива Инстаграмравун бутайссия. Ца ппурттуву жула къушлил группалувун бувтссия эшкьи-ччавриясса, ттула къюву аьч дуллалисса шеъри. Бабагу, хъунмур ссугу дяъван бивкIунни, тти ина эшкьи-ччаврил шеърирду чичлан най бурав, ласнал ци учинссар тIий. Ми ттуйн дяъвайсса бавну, ласнал увкунни: «На ихтияр дуллай ура цинма ччимуния чичин, битара цуппа», – куну. Москавлив бивзун махъгу, ттунма асар хьумуния чичайссия. Шеърирду цачIун хьувкун, лу итабакьинсса пикри хьуна. Укун бувкссар «Ттиркьюкьал чарсса» тIисса цалчинсса жуж. Шиву буссар буттал улклухасса, ттунма ххирасса инсантуран хас бувсса шеърирду. Буссар СВО-лул цалчинсса Аьрасатнал Виричу НурмахIаммад ХIажимахIаммадовлун хас бувссагу. Оьну бювххуна мунал бивкIу. Макь дацIан дан къахъанай, аьтIий чивчуссия ми ххару. Госпитальлайн щавурду дирсса аьралитурах буруган занан бивкIун махъ, ттунма асар хьумур чивчусса шеърирду цачIун бувну, итабавкьуссар «Чаннаннил чувшиву» тIисса жуж.
– Буси тийхсса вила даврия, къайгъурдая.
– Москавлив дахьа бивзсса чIумал бигьану бакъая. Даврийн буххангу захIматну бия ларайсса категориягу дунура, документругу лавайсса даражалул бунува. РЖД-лул (Муххал ххуллул) азарханалийн ПЦР-лабораториялувун бувхссияв зун ЧIятусса хIакин Мурад Аьбдуллаевлул кумаграйхчин. Мичча ковидрал анализру дуллан гьан бувну, ца шинай Шереметьево аэропортрай зий буссияв. Ковид къуртал шайхту, сокращенияртту дурна. Яла бувхра зун Обороналул министерствалул Санэпиднадзорданул агьаммур центрданийн Дюкъуллал шяравасса хIакин БахIрам Аьлиевлул кумаг бувну. Шанна шин хъанахъиссар шикку зий.
– Ххадижат, ина чялишну гьуртту шара «Дагестан» Москавуллал культуралул центрданул дуллалисса цинярдагу давурттаву. Цукун тIайлабавцIура ина миккун?
– Москавлив на багьунав Эльза Рамазанован хас дурсса творчествалул мероприятиялийн. Мунил балайрду ттун хъинну ххирассия. Му кьини кIул хьура Центрданул президент, хIурмат лавайсса Арсен Буйдалаевич ХIусайновлущал ва цаймигу тиккун бувкIсса лакращал. На гьуртту хьусса кIилчинмур мероприятие дия Медициналул зузалал кьинилун хас дурсса. Та кьини на дурккуссия хIакинтуран хас дурсса назму. Яла Арсен Буйдалаевичлул кьамул бувнав на Центрданувун. Нава ванащал кIул шаву, ва Центрданувун кьамул баву ттунма хъунмасса бахтти хьушиврун ккалли бара. Гьарица ххамискьини даврия махъ дикIайссар Центрданул заседание. Тикку ххал дайссар ци мероприятияртту данссарив. Гьарцаннай цанма-цанмасса бигарду бишайссар. Ттула даврийгу хъинну гуж багьлай бура, амма Арсен Буйдалаевичлул хIурматран буккан ччай бакъара. Танал ци-бунугу тапшур барча, ссахчIав къабурувгун щаллу бан ччан бикIай.
– Цукун дакIнийн багьуна Москавлив лакку мазрал дарсру дихьлан?
– На тIайла бавцIунав Дагъусттаннал жагьилтурал хIадур дурсса ца мероприятиялийн. ДакI даркьуна ми ххуйну кIулну бакъанугу, лакку мазрай гъалгъа тIун хIарачат буллай бушиврий. Хасъсса хIарпру дяйкьлай дия миннал ихтилатраву. Та чIумал Москавливсса «МолЛакия» (Молодежь Лакии) сакиншиннарал хъунама ия Жамалуттин тIисса. Гъан хьуну учав: «Утти зува мероприятие хIадур дуллалисса чIумал ттуйн оьвчияра, на кумаг банна», – куну. Мунияр махъ ми лакку мазрал дарсру дишинсса учительнах луглай бивкIун, ттуйн бувккуна.Ччай бия. Зуву дагьуна. Ттуву оьттувура дия му лакку мазрахсса ччаву. Амма хьувивав, цукун хьувивав тIий сикъаслай буссияв. Ца-кIира дарс дишайхту хъиннува гъира багьуна. Ва дия 2023-ку шин. Ганияр шинмай ттуя лакку мазрал учительгу хьуссар. Дарсру украссар. ЦIубутIуйва ми цIухлай бия ссан, ци багьлун бучIанна, тIий. Гъурбатрайсса, студентсса оьрчIая ларсъсса арцул на авадан къабанссияв. Ттущава шайсса хIарачат буллай бура. Гъирагу бур, ттувувагу, оьрчIавугу. Жамалуттин лавгун махъ, ХьурукIратусса АхIмад Жандаров уссия «МолЛакиялул» каялувчину, яла уссия Даниял (ХьурукIратусса). ЦIана ур Арсен Каммаев. ОьрчIавун хъиннува гъира бутаншиврул дарсирдай на жула аьдатирттая, багьу-бизулиягу буслан бикIара. Ца-ца чIумал жула лакку дукрарду, нюжмар кьини – кIюлаччатI бувну лагара. ТтучIан дарсирдайн лакку маз бувагу къакIулсса угьарасса адаминагума занай уссия.
– Ина ччя-ччяни бияра хасъсса аьралий операциялий щавурду дирсса аьралитурачIан госпитальлайн. Буси му пикри цукун багьуна, цукунсса иширттащал хьунабавкьура?
– На бусса соцсетирдал ца группалуву уссия Эдуард Ибрагьимов (Хан Леков) тIисса ачIи Къяниясса, ачIи Бархъаратусса оьрчI. Цал бавуна му дяъвилийн лавгун ур тIий, цахъи махъ – щаву дирну госпитальданий усса ур тIий. Москавливсса Медициналул ассоциациялул каялувчи Гулизар Башанаеващал, Щаратусса ЦIаххаев Рамазаннущал ва ттула ссийл оьрчI Сагидлущал жу мунах буруган лавгру. Му кьини на бартри-гургри дурну буссияв. Мигу ларсун, жула лакку дукрардугу дурну, ттула шеърирдал жужгу бивхьуну лавгру буруган. ЗахIматсса сурат ххал хьуна. ЧIявусса жагьилсса, цаннаяр ца ххуйсса оьрчIру бия кару-ччаннацIа хьусса. Тива буккайхту мадара аьтIавугу дав. Аьралитуран хъинну бусрав хьуна жул ссайгъатру. Палаталувусса цинявннан бувссия кьуцуртту. Жулами, цайми тIий къабикIару жу госпитальлайн нанийни. Тания шинмай нанима ххал уллай, жулва лакку душвавращал занан бивкIра чIун-чIумуй. Му чIумал на «Дараччи» фондраву бакъассияв. Вихьлиясса Оьма Чаринов ур госпитальданий тIий бавну, ттула къушлищал, Рамазан ЦIаххаевлущал муначIангу лавгру. Ми инсантал чIалай, ттувун цIу дагьну дия. Сант дирияйхту, левчуну бачайссияв. Миннан бусрав хъанахъисса куц чIалай, яла-ялагу гьан ччан бикIайва.
Ца ппурттуву бавуна жула чакъаличу Артур Амиров ур госпитальданий тIий. Га цIана хIадур хьура. Та чIумал та цинявннаву цIуллу-сагъшиврул тагьар яла ххуйма ия. Цаппара хIаллава гангрена хьуну захIматсса тагьарданувун агьну, ххассал къавхьуна. Хъунмасса хIаллай ттуйнма нава къабукIлай бивкIра. Шанма оьрчI махъ ливчIунни. Ятинтуращалсса дахIаву руцан къаритару. ДачIи шинай цал кунма хьунабакьайссару. Цанная цаннан баллай, кумаг аьркин багьлагьими жуйн буклан бивкIунни. Бивссару жу ХIажимурад КазанбиевлучIангу. Ва цIанасса тагьарданийн укканссар тIисса вихшала дакъассия. ЦIана госпитальданий ур Хъювхъатусса Эльдар. МуначIангу бивра шихун бачиннин.
– Мариян Илиясовал цIанийсса «Дараччи» ихIсандалул фондравусса душвавращалгу ина чIярусса ихIсандалул давурттавух гьуртту хьунна. Та, цукун кIул хьура миннащал?
– На кьамул бувссара «Дараччи» фондравун 2024-ку шинал. Барчаллагьрай бура Хасаева Гульшан Рамазановнайн Москавлив «Дараччи» фондрал филиал тIивтIуну тIий, навагу мивун кьамул бувну тIий. Жу цавай ссурвал кунма куннал кув бувгьуну буру. «Дагестан» МЦК-лулгу, «Дараччи» фондрал филиалданулгу цачIу чIярусса ххаллилсса мероприятияртту ва чирилул акциярду дурссар. Ца инсаннаща цащаралу хъуннасса даву дан къашайссар. Циняв цачIун хьуну, бавкьуну дуварду гьармур.
– Отпускалий бунува ина бивунна буттал шяравун Чакъалив. Цукун асар хьур кьариртсса буттал шяравалу?
– Буслай бусан къашайсса куццуй. ДакIнийхтуну барчаллагьрай бура ттунна ва бахшиш дурсса ХIами Кьурбановайн. Ванил на букъавцусса, ттун ккаккан къабувсса кIану къабивтунни. На цалчинна ттула буттал шяравун бивсса. Га щала Чакъаллал жямат бивзун, ттухьхьунма ссалам буллалисса кунмасса асарду бия. ДакI къума лаглай, аьтIаву лачIлай дия. – Инагу, нагу Чакъаллал шяравун гьантIиссару, на хъин шайхту. Буттал шяравун иян ччай ура, – тIий ивкIсса Артургу дакIнин агьунни. Бувагу ца къатта бия кIикку. Ца чаругу бия шяравун бувххун нанисса кIанай, кIа Чакъаллал шяравалу душиву бусласисса.
– Ихтилат къуртал буллай, ци учин ччива жагьилминнахь?
– Жагьилтуран чIа учин ччива, жула мархригу, мазгу ябувну, гихунмай, ялун нанисса никиран, тапшур бансса тавпикь дулуннав. Хасъсса аьралий операциягу къуртал хьуну, цIуллуну, сагъну, ххарисса дакIурдищал зана хьуннав жула аьралитал. Ахир хайрданийн дукканнав, талихI хьуннав. Дунияллий дакьаву хьуннав.
Андриана Аьбдуллаева