Дагъусттаннал цIанихсса балайчи Мариян Дандамаевал оьрму бяливчIун ххюцIалунния лирчусса шинну хьунугу, ванил аьпа инсантурал дакIурдиву сагънува бур. Ванил чIунархIал инсантал ва дакIнин бутлай бур нажагь бакъа хьунакъабакьайсса гьунарданул заллуну, цил цIагу мусил хIарпирдай республикалул музыкалул тарихраву чирчусса.

Бувну бур Мариян 1936-ку шинал Шахьуйннал шяраву. Дяъвилий ппугу ивкIуну, Марияннун багьну бур чIивиниява ниттин кумаг буллан:
– На оьрчIния шинмайва ­аьдатссара захIматрайн ва низамрайн, мунияту нигьабуслайгу къабивкIра захIматшивурттая. Ттун анаварну ччай бия ттуйнува нава къуццу тIутIисса даражалийн биян, – тIий бивкIссар Мариян.
Ванил чIивимур ссил Субарижатлулгу ххуйну балай учай­сса бивкIссар. Махъату ва мукIру хьунтIиссар: «Кулпатраву цар икIан аьркинсса бусалардавун агьма. Ттун бувчIлайгу бия ссийяр ххуйну ттущава балай учин къахьунтIишиву».
Марияннул творчествалул ххуллу бивкIссар къумашиву ва хьул цивату баллалисса макьан кунма авадансса ва чаннасса. 1950-ку шинал ва бувхссар Буйнакскаллал садоводческий училищалувун, чIал къавхьуну цамур ххуллийн бувкссар – гава шагьрулий бувхссар педагогикалулмур училищалувун. Каспийскалийн бивзун, зий бивкIссар школа-интернатрай музыкалул учительну. Махъ – Дагъусттаннал паччахIлугърал педагогический институтраву дуклай, Пионертурал дворецраву зий. 1970-ку шиная тинмай Мариян зун бивкIссар Дагъусттаннал культурно-просветительный училищалуву вокал дихьлай. Ва хьуссар Мариян зий бивкIсса махъва-махъсса кIануну. Цила дарс дихьлахьиминнан мяш бакъа ва ххарину дуллай бивкIссар цилла усттаршиву. Мукун, цила хъирив ххаллилсса чIу бакъасса, личIи-личIисса миллатирттал инсантурал дакIурдиву циявасса хъинсса аьпагу кьабивтссар.
ОьрчIниява балай тIисса Марияннул чIу шиная шинайн ххуй хъанай, авадан хъанай бивкIссар. Мариян личIи-личIисса конкурсирдал лауреат хъанай бивкIссар. Ванил дакIнил куртIнива нанисса чIуниллив бавма най уна ясир увайсса ивкIссар. Ванил цIа ялу-ялун машгьур хъанай, балайрду радиолий ва телевидениялий баллай бивкIссар. Ванийн оьвтIисса, ва гьуртту хъанахъисса шадлугъругу куннил хъирив кув нех дирхьуну най диркIссар, ваца кьадарданун ччай бивкIсса кунма, ванин цинма хъинну ххирасса тамашачитуращалсса шайссаксса чIярусса хьунабакьавуртту пишкаш дуван. Мариян сахIналийн буккаву публикалунсса байранну дацIайсса диркIссар. Ванил концертирттайнсса билетру янил ляпI учиннин бакъа шайсса бивкIссар, залгу щапI увкуну буцIайсса бивкIссар, тамашачиталгу, сахIналия ва итабакьин къаччай, ванихь ялагу, ялагу уча балай тIий бивкIссар.
Ванил репертуардануву ляличIисса кIану бугьлай бивкIссар гай шиннардий республикалий мукуна машгьурну ивкIсса композитор Мазагьиб Шариповлул балайрдал. Вайннал творчествалул союз кIиягу пединститутрал музыкалул факультетрай дуклакисса чIумалла лярхъуссар. Марияннул ванал балайрду так усттарну щаллу бувну кьабитайсса къабивкIссар, ванил миннувун рухI-ссихI буххан байсса бивкIссар.
Марияннул хъинну чIявусса инсантураву кьадиртун дур циятурасса хъин-хъинсса дакIнинбичавуртту. Ванил шяравадуш Лидия Кьурбанова буслай бур:
– На чIявуну лагайссияв филармониялувун Марияннул концертирттайн. Мариян ттул бавал ва ттаттал къатраву чIявуну хъамалу шайссия. Ва бия цинма бувсса хъинбала хъамакъабитайсса, бувмунил кьадру бусса инсан. Яла-яларив ттун дакIний лирчIунни Мариян шагьрулия шяравун хъатIуйн бувкIсса чIун, жунсса хъатIул бутIагу лавсун. Шикку ванилгу, ласналгу къалмакъал хьуна, амма цучIав хIала къаувххуна, лас-щарнил дянив къахъанан. Яла, цаппарасса чIун ларгун, ттул нину ва ппу анавархъиндарай чуннив лавгуна, шяравухгу бувккуна Мариян ласнал бивкIуну бур тIар тIисса бявкъусса хавар…
Марияннул шяравадуш ПатIимат Аьлиева буслай бур цивппа Марияннул ххуйшиврий, ванил караматсса чIуний тамаша буллай, махIаттал хъанай бивкIшиву. Буслай бур мунил цахьва, чIава душварахь, цуппа ласнал бачIва ччаннах МахIачкъалалия Каспийскалив бачин бувсса хаварданул цайнма гужсса асар биян бувшиву. Мариян, цIа дурккун, машгьур хьуну махъгу, дакI къадуллалисса, пахру-ххара бакъасса, хьхьичIун бурувгсса бивкIшиву ва цинма оьрмулухун дакIний ливчIшиву дакIнил га яла куртIнийн бияйсса Марияннул караматсса чIугу, ляличIисса яругу, пиш тIийннасса симангу.
Дагъусттаннал балайлул искусствалул бусалану хьусса Марияннуя укун тIий ур пианист, Аьрасатнал искусствардал лайкь хьусса ишккакку Хан Баширов:
– Мариян Дандамаева хъанахъиссар жулла искусствалул щаллусса эпоха. Марияннущал на цалчина-цалчин хьунаавкьуссара архсса 1973-ку шинал. Му чIумал на ияв каникуллай шавай увкIсса Астраханнал консерваториялул студент. Яруссаннал театрдануву вокалный музыкалул вечер дуллай бия. Микку ттун щаллу буван багьлай бия Наби Дагировлул пьеса. Ттул дакI ват-ват тIий дия, навагу сахIналийн укканнин буруккинттарай, начругу дуллай ура. Марияннул, гъан хьуну ттучIангу, цилва байбивхьуна лакку мазрайсса ихтилат. Ванил мукъурттил ттул дакI дуруна, кьянкьашиву ххи дуруна. Мариян бия Дагъусттаннал дазурдал кьатIувгу хъинну машгьурсса балайчи. Нава Дянивмур Азиянаву усса чIумалгу Марияннуя тIутIисса, Марияннул концертирттая гъилишиврущал ва дакIнивусса къювулущал бусласисса чIявусса инсантал бия. На Марияннул гьунар лащан бавияв Эверестраха – лахъан къашайсса бюхттулшивруха.
Тележурналист, Аьрасатнал Федерациялул ва Дагъусттан Республикалул культуралул лайкь хьусса зузала Ссалам Хавчаев кIибачIлай ур Филармониялул Гъинттулмур площадкалий хьу­сса Марияннул концертирттава­сса цанницIунсса асарду:
– Ва бия композитор Мазагьиб Шариповлул ва гьунар бусса балайчи Мариян Дандамаевал хIакьсса триумф. Ва концертрайя цалчин щаллу бувсса «Авчитал» тIисса балай ва ттигу шилагу инсантурал дакIру гьулусан дуллалисса цаппарасса цаймигу премьерарду. Ххалаххи багьансса кIану бакъа тIисса калималийну гикку хъанай бивкIмунил бачIивагу ккаккан буван къахьунссар, зал мукун бувцIуну бияхха, инсан ацIанссавагу кIану ливчIун бакъая. Филармониялул лагмасса мурхьирдахгу инсантал бавцIуну бия, щалва шагьрулул садгу, Буйнакскийл кIичIиравалугу Мария­ннул чIунил хIайран бувну, га буний бавцIусса хханссия. Марияннул чIу баяйхту на мудангу га караматсса кьинилувун зана шара. На пахрулий ура га магьлул барачину навагу хьушиврия…
30-мур январьданий 1975-ку шинал Марияннул оьрму бяливчIссар. Ва чIумал Мариян, гай махъ хьусса концертирттал гьавасралу, Дянивмур Азиянавунсса хъуннасса турнерайн хIадур хъанай, зий бивкIссар цIусса репертуардануха. Ванин дурагу 38 шин диркIссар. Ванил бивкIулул хаварданул, так ца жулла республикалул инсантал бакъассагу, чIявусса цайми кIанттурдаймигу банд лаган бувссар. Га кьини, ларчIсса гъаралунних ва кьувтIуну нанисса мурчах къабурувгун, Мариян махъва-махъсса ххуллийн тIайла буккан, ванихь хъинну бикIу учин бувкIссар хъинну чIявусса инсантал. Ва кьини арамталгума аьтIий бивкIссар…
Марияннул аьпалун ванил ­аьзизсса шяраву Шахьував дирхьуну дуссар аьпалул ула, мукунна ва цуппа махъсса шиннардий ялапар хъанай бивкIсса къатрал чIирай МахIачкъалаливгу. Ванил цIа пахрулий ларсун най буссар Гъумучиял оьрчIал искусствардал школа.
Марита МухIадова,
ДР-лул культуралул ­министрнал хъиривмур, ­Халкьуннал творчествалул къатлул директор
Таржума Бадрижамал
Аьлиевал