
Ттун я буттал ниттил, я ниттил ниттил хъихъи ласаву нясив къархьуна. Нину-ппу мюрщину бунува ливтIуну бия вайнналми ниттихъул. Ва иш кьурчIи бизлай, на чIивиний бикIайссияв: «Цукун бакIрайн багьру зу цаннайн ца, нину дакъа ятинтал, цанналагу ташу бава думанащал бувссания» тIий.
Мяйжанссар, хъуннабава дакъашиву ттун личIину кIул хьун къабивтссар иминсса, дакIру хъинсса цIувкIра-бавахъал, хIакьсса захIматкаш, захIматрал ударницахъал. Сайки циняв дяъвилул оьрчIал оьрмулул кьадар цалавхьхьусса бия, цинявннун та чIумул захIматшивуртту духIлан багьссия.
ЦIувкIулгу-ризкьичитал бия, кьинил кьинибархан бавахъул зун бикIайва колхозрал давурттай: къурув, лухччай, мащай. Буттал ссурахъу Саэдат жуяту арх дакъа яхъанай дикIайва, ччя-ччяни дучIайва жуннийн. Ва колхозрал дояркану зий дикIайва, ванил кару кIилахъангу, гъинттулгу, жагь тIувтIурду багьну, жагьгу кьуртIуссаннул дурцIуну дикIайва, ччаннугу мудан атилнува. Ва жуланийн дучIайхту, бава ванил синттул усру ( вай дакъа мунил ччаннай цайми усру ккарккун бакъара кьурукIинттулгума!) пачлил лув дирхьуну, гъили дуллан дикIайва. ДарцIу нагьлий ванил каругу аьгъу дуллан дикIайва. Саэдатлул гьантлун кIийла 18 оьл ттизайссия ( буслай дакIнийри), хъут мукьав ххилай ккупарду байссия. Хъавтусса силос оьллал тIунулттайн ххилай ччаннугу, бянивссагу атил хьунува бикIайва. Ттул ппу ванийн дяъвайна икIайва: «Ина утти вирищар бакъарача, кьарити му захIматсса даву», – тIий. «Ци захIматсса даву тIий ура уссай, оьваннасса зарядкар, кIюрххилгу лагара, маркIачIан чIумалгу, неъматсса давур ттул ва!» – учайва. Нагу лагайссияв лях-карах ваничIан шяраваллил зума-къирагърайсса фермалийн. Ппаллу бикIайва пар-пар тIий, лазилавкьуну. «Оьлил магъ сукку дуваннин тIясращал ххяххайссар хъуттал гуржив щяв къадагьан», – учайва дояркахъал. Саэдатлул буниялттунгу аьдат бувну бия оьллу чIун дургьуну, бадра бивхьуну, ппаллу атил къабаншиврул. Кьавкьунгу бикIайва ванил ппаллу. Дояркану 58 шин зий гьан дурсса ва пенсиялийн тIайла бувкссия хIурматрай, шяраваллил клубрал сахIналий щябивтуну. ДакIний бур ванил: «ЦIуллу аннав бюхттул Бережний!» – куну, залданувуцири тяхъа бувсса. Яла пенсиялийн дуккайхту, Саэдатлул чIявуну тикрал бувайва:«Хъиншиву, ххуйшиву хIукуматрал! Ца оьлилун кьус къадиркIун, ца хъурзилу мукьав гьаз къадурну, 12 къуруш укра дулай!».
Оьрмулул 80-нния лирчусса шиннардиву цилалу шанна дугьайсса хъу ттихIайсса чIуххувщар Ххадижатлулгу учайва: «Оьрмулий азарханалий операция бувсса чIумал кунна къадигьаларгссара: пар-пар тIисса шану-кIараллу, ттучIан гъилисса дукра ххилаххисса зузалт, цичIар къадуллай, кайп!».
Чурххал дюрхъусса, гьайбат дусса Юнусхъал ПатIимат лас-хIаписаргу аьрая зана къавхьуну, цилвалу шанма оьрчI ччаннай бацIан бувсса яхIлув дия. Лазиларкьусса, марцIшиву ччисса ванил занакьулушиндаравура дия ца ххуйсса хIалимшиву. Ва жул бавал ниттиуссил щар дия, ванил ичIурасса къуццутIутIавура дия дунияллухьхьун, чIавахьулттахьхьун, ларзулусса бургъил тIинттахьхьун ссалам буллалисса куннасса. Ванил чIарав цукуннив гьармуния бурувччуну бусса кунмасса асар бикIайва. Пачлий кIункIур бизавриву, кишмитIутIи, нацIу-кьацIу дуккавривува ляличIисса тIилисин, магия бикIайва. Лагьну буллалисса ихтилат, щипI-щипI тIисса мурччив, алвагьсса сукку-кьютIулуву, аьрая зана къавхьусса ласнайнсса дакI тIайлашиву, лавгзаманнул мачча-гъаннащалсса дахIаву дуцан къаритансса кунмасса бусаларду. Ванин тухумрал тарих муксса ххуйну кIулну бикIайвахха, тухумрал куртIшивручIансса ххуллу кIулсса кунмасса, мархрал, гьанурдал кIулли ванихь дусса кунмасса асар бикIайва. Ванил щурщу къатрал чIирттал зана битлатисса кунма тIааьнну баллан бикIайва.
ХIазран къаучайва жяматрал ванийн, буса-учин кIулсса, опыт бусса, гьармунил мухIлу-хIин кIулсса Явнусхъал (ЦIувкIуллал зумуну) ПатIимат куну.
ВаничIан гъансса дия кьулгьу-кьуран ххуйну кIулсса Рабият-бавагу. Вай маччассагу бия. ПатIимат Рабиятлул уссищар дия. Жулмур ниттил ниттил ссу хъанай бур. Оьрмулий цалчин чак буллай ккавксса инсангу Рабиятри. Марххала кунна кIяласса, кIюласса ликригу шюршуну, чак буллан дикIайва, таний азан къаучайсса чIумал, бургъих дуруглай чак бай чIун кIул дайва. Вагу дия хавардал мяъдан. ЦIувкIуллал тарихгу кIула, чIявусса бусалардугу. ХIайп тIун бикIара, ванил бувсмур даптарданий чичлай щябикIансса духIин къашаврий. Шеърирду чичлай байбивхьусса ттун Рабият-бавалли цалчин шяраву яла лахъмур кьимат бивщуссагу. Оьрмулухун дакIний личIанну цIа дурна. Ванил дурсса цIанил ттуй хъару хьун дурна. ЗахIмат-жапасса ппурттувугу дакIнин багьайва ванил ттулла дакI дуван увкумур. «Гьапул ххазинай!», «Бавал жалинчIелмуй!» тIий, бакъа гъалгъагу къабайбишайва. Ттул ниттил, бавал тIий, ттюнгъарду бусайсса, ххира байсса аьдат дакъая. Кьянкьа-кьурчIину тарбия хъанахъисса ттун Рабият-бавал ттюнгъашиву ва ччаву малхIанну духьунссия. Аьркинну бикIайхха инсаннан нахIусса махъгу, дакIцIуцIаврий, цIимилий бувсса цIухху-бусугу. Чани чан хьусса ппурттувугу, цимилагу бувсъссар чIун архIалминнал, хIаятрал лажинчIирайнгу дагьну, «дарсирдая нани ххуллий Загьидатхъал ПатIиматлухь на ялугьлай дусса бусиракьай!», тIий дия куну.
ЧIаххувщар – Гьайбат-бавал жун исвагьисса кахридакъулт, къумпI-къумпI бивкIсса хъачIурду буруххайва, тяхъасса ганзжуларду ва катIри дувайва. ХъачIурдугу ппалуя бувайва, яргсса махмурданул ягу цамур янналул бавкьуну. Ца кIанай бацIан къакIулсса жун, бацIансса ишгу къабикIайва, ичIаллил къайгъурдал бигарду жуйгу бакъарив, хъачIурду къулайну бикIайва. Ва гьунар бусса журналист, жул ххуйсса учитель Жамалуттин Дагъирмановлул нину дия.
Цурдангу илтIа-кIюласса духьурчагу, чIаврду ятIулсса, иминсса зунттал нину дия. МахIлалул оьрчIал ччаннугу, каругу, чурхругу бякъин къабивтссар ванил дурурххумунил ва дурмунил. Хъинну нахIусса бурувссаннул ккурчгу дувайва, инил къясру бувну, бачIлангу дикIайва. Дарзинал ва цIигьурнал усттаршиву ванин сахаватну дуллухьунссия Заннал, оьрчIшиврул цавай яла яргми асарду Гьайбат-бавал каш-кушлихун бавхIусса бур.
Шяраваллил зумакъирагърай дикIайва лажин ккурккисса ХIажикьурбанова. Укун учайва ванийн шяраваллил агьалинал хIурматрай. Ванил зумакъирагърай яхъанай дуну, чIявусса аьнакIив ябансса сант духьунссия, ккунукру ларсун дучIайва. ЧIявусса оьрчIру бусса, хъамал чан къашайсса жул бава мудан, «ччатIуйх букканмагу ккунук къабирияй» тIун дикIайва. АьнакIивгу чIявусса ябан къашайва, хIулувхIусса чIиртту муркIа буллай бур, цIияллу парчари дуллай бур тIий. Ванил ккунуккирттал цимиллагу бавал макьу гьаз дурссар, ччатIуйхгу бувккуну, букансса ккунукругу хьуну.
ХIайван-за бивххусса чIумал, жу бугьарасса инсантурачIан иштахIран цIудикIул парча биян буван гьан бувайвав. Асадул Залиххахъаннийн гьан бувния тIун бикIайссияв, цавай нахIусса кишмитIутIул жипругу дурцIуну гьан байвав. Гъулигу (вайннун ци учайссариввагу къакIулли, хъува вив бунува кьакьан дурсса ахъулсса дикIайнуккива, цIана пикри буллай, кураг, ахъвазан бухьунссия) кьатI байва жипливун ягу чагъарданул кьуцурттувун.
ЧIаххураймур Рабиятлул жул вичIилий ккутIру дуккайссия. Навтливун щусса памма чIирисса ххал дурну бучIайва, ккутIру къадащан. Кьиллу хъанай, цIуницIа дуклай азурдагу шайвав. Ссавурданий, маз-кьазрай жуя аьнтIикIахъул буллалисса, дакI хъинсса къари дикIайва. «ВичIилусру вичIилух дакъамур щилчIав къабуцайссар» тIун дикIайва. Ччай бикIайхрав жунгу, щар къавхьу душруну личIан, шяраву яла ххуй-ххуйми жагьилтуран щар хьун хияллайсса жугу яхI буллай бакъарув.
Ва тема сукку дурнавхьур, дакIний ливчIунни ( цумунил увкуссарив дакIний бакъар) аькьилсса маслихIатгу: «ХьхьичIун маххяхларду, ххуймур мурцIувгу, чIиралугу хIисав шайссар». Ца ххуттайнусса мяърипатрал дарс вагу. Вай бавахъулли зунттал душваврал кодекс, чикъарчу аьдатру лахьхьин дурсса жул учительталгу.
Шиккува кIицI лаган, укунмасса школа хьуссар таний оьрчIан къужрал ккурчIа. Яла дюхханми ва дакIний личIанми дарсру жу бавахъая ларсъссар, оьрчIал – ттаттахъая.
Щарай хъяр-хъяр тIисса щинавун къалай рутIлай, чантIанну рутIлайри тIисса ишругу дакIний бур махIлалийцири лагма лавгун Рабиятхъанний. Янил хьума я ласунгу РабиятлучIан иян увайва. ЦIийл къепгу витIянхъраву бувгьуну, дуаьрду дуллай, гьагьру бигьлай дулукьайва. Лях-карах ненттабакIраягу ланцIа тIий. Яла ми цIу, бярай чIивисса къавтIи бивчуну, цIаравун бивчуну , цIарал ламарду пархтIи бувну, биялсса хIаз шайва. Ттулмур ненттабакIрайнгу къачансса лавссар Рабият-бавал маз.
Утти, нава хъуннабавал оьрмулувун буххайхту, личIинува асаргу, бусравгу хъанай бур ттулла оьрчIшиву тазагу, ярггу дурсса ЦIувкIуллал бавахъул.
Бавахъул жухьва лахъну цалла жухрасса ччаврия буслан къабикIайва. Миннул ччаву жунна аьч хъанан дикIайва ттюнгъасса ябитавриву, кIюлаччатI буллалисса аякьалуву, хъаралужиплива дуккан дуллалисса аьппасилийну.
ЦIувкIуллал зумуну учин, гьапу – гъилишивур, ттюнгъашивур, янукIукIлушивур, жигдартIсса, кIукIлура-кIукIлусса карур. ЧчатIул кьанкьри. ДакI хъин дуллалисса пишри. КIизуйхсса кахри. Илагьийсса ччавур. Дуаьри. Аманатри. Гьапухъал драмарду дурхIуссар къалмакъаллу къадурну, угь-къак ялун личин къабувну.
Гьапухъал жунма оьрмулуву чIявусса затру лахьхьин бувссар къалахъисса нагъиллайнуча, къашацI хьусса маслихIатирттайнуча, цалвами оьрмурдал иширттайну. Эбрат ласунмунийну.
Гьапухъал жунна кьариртссар цавагу архивраву кьаритан къашаймур: вил дакIниймур буккин ччисса куццуйсса ябитаву, ненттабакIрайн увкусса гъилисса ппай, ихтилатрал такьва, щяв къуч дурсса аьсаврал кьутI.
Ва зумаритавал барз къуртал хъанахъисса чIумал, лавгмунищалсса дахIаврил ламуну хьувча, зухь къаувкунува ливчIсса барчаллагьну ва зухасса дуаьну хьувча тIий, дував вай чичрурду. Цинявннуя бусансса сантгу дакъахьувкун, бакIра-бакIрах гьарица цIувкIра-бавал цIа зумух лавсъссаннун ккалли бувара.
Нурданул чанна лахъан дуваннав зул гьаврду, ттул ххирасса цIувкIра-бавахъул!
ПатIимат Рамазанова
