Лакку мазрал Цалчинмур Сводрал хIакъиравусса пикрирду


Ххуйсса даву дур профессор И. Х. Аьбдуллаевлул «Лакку мазрал алфавит ва чичаврил кьяйдарду» ххал дигьлагьисса Свод щаллу дурну.

Жувагу аьркинни хIурмат лавайсса профессорнал чивчумуний бацIан.

Циняв махъру чичаврил кьяйдардащал на рязийссара.
Лакку мазраву бур лахъиссагу, хъиннува лахъиссагу махъру. Мий махъру личIийну чичин шайсса бурив ххал бан аьркинни, ца кьяйда лякъин аьркинни.
Жапасса, бувчIин захIматсса прилагательноерду ххал бигьин бур, гайннул формарду ккаккан дан дур.
Мукунма ххал бан бур глаголлу. Масъала: усттартал буллай бур къатта. ОьрчIру биттур дуллай бур даву. Шикку б ва д группарду кканккан бувулт хъанахъиссар.
Чурх бислан, янна лаххан, лахлахху, дуклакки, бизира, учивияв. Оьрус мазрал Сводрай циняр глаголлал формарду гьарта-гьарзану ккаккан дурну дур. Жувагу муниха зун аьркинни.

Нагу гьанна, нагу учIанна. Зу ххуйну бигьалавгрув Сочилий? ЧIявуну суал ва жаваб цакуццуй чичлай хьуну бур, глаголланул суал ккаккан бай наклонениелул компонент в къабивхьуна. Мув чарабакъа бишаван аьркинссар гьарцагу суаллануву.
Существительное садакьа бур цадакьа тIий чичлай чIявуну. Мув махъ аьраб махъри, та цуппа бусса куццуй садакьа тIий чичаван аьркинссар.
Мукунма СултIан ва СултIанат тIисса махъругу, тI бивхьуну чичин аьркинссар.
Муй, мий, вай, тай, кIай, гай хъирив й бивхьуну чичайссар, лахъисса и-лул хъирив й бишайну тIий. Лув, ялув тIисса мукъурттил хъирив в бишайссар, лахъисса у баллай буну тIий.

Оьрус мазрава бувкIсса усттул, ккарават, адиял, тухтур, ттарахттул ва цаймийгу укунмасса махъру оьрус мазрал орфографиялий чичаван аьркинссар. Цара ца цIа личIий дуван кутIа аьш дишайссар: Аьли-Оьмар, Гьавккури-ХIажи, Муса-Рамазан, Ибрагьим-Халил, Сурхай-хан ва м.ц.
Мув тIисса мукъувугу, ­виричув, аьлимчув тIисса мукъурттивугу, гьалмахтуврал, дустуврал тIисса мукъурттивугу лахъисса у-лул хъирив в бишайссар.
И.Х.Аьбдуллаевлул геминатирттал хIакъиравусса бусаврищал на рязийссара. Амма ганал къарщимий наречиерду ккаккан бувну бакъар…
Географиялул цIарду хъуни хIарпирая байбишайссар: Волга-нех, Волга-Дон, Каспий-хьхьири, Хъунзунтту, Къимизу, Ккаччи-Бутай Мурлу ва м.ц.
Ттул пикрилий, ца мазрай, цакуццуй чичланшиврул, аьркинни жува ва Лакку мазрал Цалчинмур Сводрайн чул бищун.

КIилчинмур Сводрал хIакъиравусса пикрирду
Я, ПатIимат! Я, Розай! Я, Аьлил! Я,.. м.ц. Ва хъинну ххирасса рамазан барз байбивхьунни. Ина цурав, на цурав, на ученныйра, на лавайссара м.ц. тIий, ниттил маз цилла кьяйдалийн буцин захIмат буллалисса комиссиялул члентуврайн къарщийну бацIлан, ца чулухун багьлан къалайкьссар! Уттийнин мазраха зузисса аьлимтувраща, чичултраща, учительтувраща, редактортувраща м.ц., маслихIат бувну, ца кьяйдалийн бучIан бувсса правилордал Сводгу, словарьгу чичин къавхьунни. Лакку мазраха зузисса аьлимчув акъар Академия РД-лул филиаллануву. Тагьар, Украиннаву кунна, цукунчIав дакьаврий къарязийсса дур.

Ттул хъунмасса миннатри, ссуннатри, тавакъюри цалчинмув вариантрай бацIаву, мув вариантрай рязий хьун аьркинссар чарабакъа. На хъинну куртIну хIисав ласав 2-мув вариантралгу. Роза Эльдарован къабувчIаймийннуясса бувчIин баву: му къавчивчуну, мув чичайссар, цанчирча, ударение кьянкьану «у»-лийн дагьлай дуну тIий. Ми тIисса мукъул число цирив, кьацIлива цукун буклай бурив хIисав ласи? Ми ягу мий чича, число дуссарив мукъул? И.Х.Аьбдуллаевлул правилорду дур, агана лахъисса и баллай бухьурча, ганил хъирив й чичайссар тIисса ва лахъисса у-лул хъирив в бишайссар тIисса. Мув вил Эсящалсса къарязийшивурив?
Розай, ина спонсортувраягу, цIуну бакьин бувну, ита бакьинсса луттирдаягу пикри мабувара! Винния кIулссар цукун чивчуну буссарив цалчинмув классрал лакку мазрал учебник.
Вилла чIун духьурча, букки. 90-ку шинайнийнгу, уттигу, чапур хьун бивтун, ссайн кIура бавну бурив ххалба ниттил маз. Цукуннив журналлайгу, газетирттайгу, луттирдайгу вайксса гъалатIру ита бакьлакьисса? Лакку мазрал дарс дихьлахьисса аьлимтал, учительтал, преподавательтал уттинийн щиллив хIадур бувсса? Ттунгу, вингу, Розай, м.ц., ниттил мазрай марцIну гъалгъа тIун лахьхьаву мурадри. БувчIин бара, маслихIат бувара, оьвчара цинявннайн, гьануцIакул 2-мур (цамур) Свод правил даххана дуван аьркиншиву бусияра. ЦукунчIав къабучIиссар Свод правил ва словарьду, баххана къабувну, битан. Уттийнин учительтал, аьлимтал, редактортал, преподавательтал мазраха аякьа дувансса пикри бусса бияв?

КIилчинмур Сводраву Цали(й)н кIанай чичайний, й бакъар. ЦIананкIанайми(й) чичайний, й бакъар. Цу(в) тIисса мукъуву в бакъар.
Оьвчаврил лишан дишаван аьркинни, оьрчIан дурчIинну оьвчаврил предложениярду ккаккан дан. Дишин багьайривав оьвчаврил лишан, къабагьайривав тIий, гъалатIру ита къабакьланшиврул. Масъала, вин цIа цури(в) в бакъа чичлай бур. Ина часса ура(в) в-бакъа чичлай бур. Инсантуврал, гьалмахтуврал, министрту(в)рал тIисса мукъурттиву в бакъар, лахъисса у баллай бунагу. Цалийн бутан аьркинни вай махъругу: Уличу, Уручул, Улича, ХIапшима, ХIапщима ва м.ц. Дяниву чIири аьш къадирхьуну чивчуну бур личIи-личIи(й)сса тIисса махъ Сводрай, лахъисса и циву баллай бунагу. Существительноерду, прилагательноерду къачивчуну, нейрду, нирду тIисса дайлитIурду чичлай бур. Хъамаличув, дурккучув, даргиричув, шяравучув тIисса мукъурттиву в бакъар чивчуну, аьямну чIалай буна, багьлай бушиву. ЛичIийсса, личIийну тIисса мукъурттиву й бакъар. Ккула оьрчI бакъача, ккули оьрчI тIийри чичаван аьркинсса. Хъиривмув тIисса мукъуву в бакъар, мийннува тIисса мукъуву й бакъар.
КIи(й)лчинмур тIисса мукъуву й бивхьуну бакъар. Глаголдания тIий, ВицIхъиял лугъатрай чивчуну бур. Аьркинссия глаголланул чичин. Муркъилинскийл словарьданий дуссар ккаккан дурну диссимиляция ва ассимиляция шайсса куц. Мув правило жува дуруччин аьркинни.

ЦачIун бувсса мукъурттиву кIийлчинмув сакин хьу мукъуву й ва в чивчуну бакъар, чув тIисса мукъуву в бакъар. ЦачIун бувливу в къабивхьуну бур.
ХьхьичIмий тIисса мукъуву й къабивхьуну бур, личIий дан й бакъар, кунния ку(в) в бакъа чичлай бур.
Послелогру чичавривугу гъалатIру бур. Масъала, барз кунма н бакъар, хьулул кьатIув в бакъар, ссал ялу(в) в бакъар. Му(в) чIумал тIисса наречиелуву в бакъар. Цу(в)-унугу тIисса наречиелуву в бакъар. ЦIанинкIанайми(й)ннуву тIисса мукъуву й бакъар.

Дуклакки оьрчIру шамилчинмув классраву грамматикалия дагъусттаннал адабиятрайн чул бишлай бур. ЧIявусса школардай дарс дишинсса учитель акъа, «лакку маз ххуйну кIулмий» зий бур. Филиалланувугу лакку мазраха зузисса цучIав акъассар. ДГПУ-рал ва ДГУ-лул филилогиялул факультетирттал лакку мазрал отделениелийн хъинну чанну дуклан бухлай бур. ГъалатIру бакъасса лакку мазрайсса цавагу словарь бакъар. Цуксса баян булларчагу, леххаву тIурчагу, ниттил маз бухлагавай бур, ттул хIисаврай. Амма жува шайсса хIарачат бан аьркинни, ниттил маз буруччин, ганил оьрму лахъи бан.
Ттухь цIуххавай, жува Цалчинмур Сводрал вариант гьанулувн ласурча хъинни.

Редактортал, корреспондентътал, журналистътал, учительтал м.ц., лакку мазрал диктант мукьвалийн чичирча, кьамул буван даврийн тIисса хIукму барча хъинну хьунссия.
Вайксса шиннардий тIайласса кьяйдалийн къабувтсса мазрай чичлайгу, ккалайгу, лахьхьин буллайгу, гъалгъа тIийгу бивкIсса лакрал бигьа-бигьану Цалчинмур Сводрал дахханашивурттайн чул къабищунссар. Уттийнин ита бавкьун бивкIсса Сводру, словарьду, учебникру ва м.ц. оьрчIан ита бавкьун бивкIсса луттирдал ялун Цалчинмур Свод ита дакьин ва школардайх гьан дан, гайннал оьрмулул кIийлчинмув шачIану бигьа буван. КIийлчинмур ша: преподавательтувралгу, учительтувралгу гьунар хъиннува гьаз хъанахъиссар цIусса кьяйдарду, словарьду, луттирду буккарча. Амма, цалсса луттирдугу цивппа бивтун, цурда Цалчинмур Свод ита дакьирча хъина. Бухсса гьанулий къатри дуван къашайссар. Дахханасса кIуллух къатлул кьункьула тIитIин къашайссар. Школардай дуклаккисса оьрчIал гъирагу, шавкьгу, гьунаргу ялавай шайссар. Мунийри учениктувраща, репетитор къаувгьуну, ОГЭ, ЕГЭ дулун къахъанахъисса. Ниттил маз буруччинсса, ябувансса ччаву нитти-буттал хъиннура лешлай дур. Гъалгъа тIисса маз бикIан аьркинссар: пасихIсса, караматсса, хIарпру тIайлану дурчIайсса. Уттиния тинмай, Сводрал правилорду ца низамрайн дагьан дурну, къабувчIайсса маз бигьагу бувну, бувчIайри буллалисса. Розай, тIайлабацIу баннав вин, дакI цIий жущал, тIайласса дахханашивуртту дуван мудангу хIадурсса! Бюхъайссаксса мукъурттил сияхIгу куртIну ххал дурну, правилордугу низамрайн дурцуну, бувчIин бавурттугу дурну, ита бакьин цIусса словарь, муния мукьах учебникругу. Цалсса тIурча Цалчинмур Свод ита дакьаврийну гьашиву дан…
Ттул хъунмасса миннатри цинявгу лакрахь, маз хъиннува бухлаган ччай бакъахьурча, чIу булара Цалчинмур Свод гьанулун ласун. Ва ххирасса зумадугьавал зуруй хIакьсса ххуллийх бачияра! Ниттил маз багьа бищун къашайсса, жунма буллусса ххазинари!
МаслихIат, ссавур, вичIи дишаву, дакьаву, ниттил маз буруччинсса кьудрат жухьхьунна дулуннав.

Аьлил Аьбдул-Кьадирович МахIаммадов,
МахIачкъалаллал 22-мув школалул учитель