
Дагъусттаннал Муфтиятрал Лакрал райондалийсса Просвещениялул хъаннил отделданул хъунмур ПатIима Аьлиеващалсса ихтилат.
– ПатIимай, буси зулва кулпатрая, чув бувссара, чув хъунма хьуссара, зул кулпат дин дусса бияв, исламрал ххуллу-ххуттайн цукун кIункIу хьуссара?
– На бувссара, хъунма хьуссара Ккуллал райондалийсса Хъювхъиял шяраву, буттан цIа Ибрагьимри, ниттин – Аьшура. Ттул нину-ппу коммунист идеологиялул инсанталли, ппу диндалул ххуллийн бувкминнавух акъар, ниттил, Аллагьнайн щукру, чак бувайссар. Нагу цакуну къабувкра диндалул ххуллийн, на хьхьичIава бала-гьалайрдайсса хъатIайнгу, концертирттайнгу лагайссияв. ХIатта нава дуклакисса медколледжрал чIаравсса ХъунмизитрачIах нанийни, чак буван заназисса махлукьатрахгу буруглай, бикIайссияв, циняв чаклийн занай навалу ливчIун, ттухьва «чак буллалу» учирчангума, «къабулланна» тIий. ХIалал битаннав на Аллагьнал на вай мукъурттихлу. Коммунист идеологиялул ххуттай цIакьну бавцIусса хъунмур никирал жулва няравун, оьтту-ттурчIавун бавкьуну бияхха диндалия архну бацIансса хIуччарду. Буттал тарбиялул ишгу бухьунссия. Яла на зума дугьлай байбивхьура оьрмулул кьура шинаву, чак буллан бивкIра 24 шинаву, чурххал базурдугу кIучI бувну, мадрасалувун дуклан буххайхту.
– Исламрал кIулшивуртту ласун мадрасалувун буххансса пикри цукун багьуна?
– ДакIний бур нава даврий бусса ппурттуву радиолувух баян буллай, мадрасалувун Кьуран лахьлансса душваврайн оьвтIийсса. ЦачIу зузисса душнил: «Вин къаччав?» – куну, цIувххунни. На махIатталну цIуххав: «Ттун бучIиссарив гьан?» – куну. Ттун ххива хиджабирттавусса душвавран бакъа къабучIисса Кьуран лахьлан. Мадрасалувун буххайхтурив, ттул дакI рахIат хьуну, ххуйсса асардал дурцIуна. Инсан кIункIу тIун икIайссар тIар дакI рахIатну дикIанмур кIанайн. Мадрасалуву жухь бувсуна чурххал базурду, кIиз кIучI бувну букIлан аьркиншиву, Кьурандалул аятру чирчусса кIану бухьувкун, вайннул хIурмат бикIан аьркиншиву, кьатIув буккайхту зунна ччикунсса лаххия лахханссар куна. Та ппурттуву бакIрайн руртсса карщи на къалиркссар яла, мунапикьшиву дуллан, кIира лажин дуну къуццу тIун ччан къабивкIуна. Мадраса бувккун махъ исламрал кIулшивуртту ларсъссар «Гьидаят» тIисса хъаннил центрданий. Та ппурттуву цIанакул кунма чIявусса душру къабикIайва дин лахьхьин заназисса. Жул учительницал учайва: «Зул агьлулий дин дусса цу-унугу ивкIссар, мунал барачатраллу зу центрданийн кIункIу хьусса», – куну. Ттул ниттил хъуннабава Аьйша дин дусса инсан бивкIссар, ванил тухумгу диндалул ххуттай цIакьну бавцIусса бивкIссар тIий буслан бикIайва.
– Буси вилва диндалул ссурваврая, винна миннуву ххуй дизайми хасиятру цукунмири?
– Ислам лахьлахьисса ппурттуву на личIи-личIисса миллатирттал душвавращал кIул хьуссияв. Жул аьмсса мурадру бия. ХIакьинусса кьинигу дусшиву дуну бура та ппурттуву архIал дин лахьлай бивкIминнущал. Мудан цачIу-чIарав буру, хъамалу лагару, иш багьний куннал куннан кумаг бувару, ца кулпатну къуццу тIий буссару. РувхIанийсса дусшиврул барачатгу, ххуйшивугу личIиссар. Укунсса дусшиврул жу ЗанначIангу гъан буллалиссару, жу цачIун бавтIний мавлудру ккалай, диндалия гъалгъа тIун бикIару хъунмурчIин, чан-кьанну бучIару жулвами оьрмурдайнгу. ХIарачат бикIан аьркинссар, дунияллух вила куннасса ябитаву дусса, пикрирду цакуцсса, дин дусса инсантуращал хIала-гьурттуну бикIан. Ттул чIарав, Заннайн щукру, бур мукунсса душру.
– Цайми миллатирттал душваврах бурувгун, хIакьину исламраву лаккудушру ци даражалийсса бур, диндалул ххуттай бавцIуми чансса бурив?
– Цайми миллатирттах бурувгун, аьдатрайсса исламрал ххуллийх нанисса душру лакраву чансса бур. Цала бакIраву хIасул хъанахъисса суаллан жавабирттах ми луглай бур интернетраву, тIайламур цумурдив, къатIайламур цумурдив личIи буван къакIулну. Мунияту на маслихIат бавияв нитти-буттахъан, чIумуй зула оьрчIан исламрал гьанурду лахьхьин бувара куну. Агар оьрчIнийва аьдатрайсса исламрал гьану бизарча, яла гихунмай миннан тIайламур ва щялумур личIи буван, бувчIин буван бигьану бикIантIиссар. ЧIаважагьилтуран бувчIин буван захIмат хъанан бикIай, ми чил биялалийн лавгукун. Мадрасарттавугу, мизитирттавугу курсру бикIайссар гъинттул ислам лахьхьин дуллалисса, буссар онлайн-курсругу. ЧIал хьуну къалякъин, чIумуй пикри бувара. Лахьхьин ччинан чаран буссар.
– ПатIимай, нашидирттах вичIи дишин бучIиссар, къабучIиссар тIисса бяст-ччаллийсса ихтилатру бикIай. Мукунма кинордахгу. Ина вичIи дишарав, киносуратру ххал дуварав?
– На музыка бакъасса нашидирттах вичIи дишинсса хIарачат бара. Киносуратругу хъунмурчIин диндалуцIун, тарихрацIун дархIуми ххал дувара. Ттун диндалул ва тарихрал хIакъиравусса кIулшивуртту куртIгу, цIакьгу дуллан ччан бикIай. Ва кIану хIисавравун лавсун киносуратирттаягу хайр ласара.
– Мажал буний ссаха зун ххирар?
– Ххирар кIунурдай щашлан ва луттирду ккалан.
– Аьрабнал культура кьюрчуну най, кIанттулмур бас дуллай душиврул хIакъираву ци учинна?
– Аьрабнал культуралул кIанттулмур бас дуллай дур тIисса гьим лаххиялийн духьунссар. Жулва душру аьрабналми кунма лахлай бур тIутIиминнацIун бакьин къахьунссар. Жула хъуннабавахъалгу хьхьичIава никирттаяр ялавайсса гъухъригу лавххун, лултту гьартасса хIажакругу лаххайсса диркIссар. Хаснува къурув хIун, ххартIа тIун, цаймигу хъу-лухччинул давуртту дуллан нанийни къулайшиву духьувкун. Утти чIун даххана хьуну дур, душваврангу ми гьарта гъухъри ва хIажакру къулай дизлай дур. Гъинттул кIирисса чIумал ми гьартасса лаххия къулайну дур. Чурххал базурдацIун ларчIсса дакъар.
– Ина луттирду ккалан ххирар увкунни. Буккарав лакку мазрайсса кказитру, журналлу, луттирду?
– Лакку мазрайсса «Илчи» ва «Ассалам» буккара. ЖучIан бучIайссар шаппай. ЧIаваний буккайссия «ЧIавалачин» журнал. Бавал ттун ва журналданул подписка дурна. На ссавур дакъа журнал лавсун бучIаннин ялугьлан бикIайссияв. Журналданул махъра-махъсса мужаллатрай дикIайва аьраб хатIлийсса чичрурду, ниттил ппу ттухь, инава бувккукун журналлу цачIанмагу лавсун бухьхьу тIун икIайва. Нагу лагайссияв. Ттатта ми аьраб чичрурду ккалан икIайва, нава чIивисса буну, миннуя цIуххинсса духIин ттунгу къархьуна.
– ПатIимай, ина дин цIуницIа уттара дуккан дуллай чялиш бувкминнал кьюкьлувусса бура. Лаккуйгу мизитру бунни тамансса, мавлудру, цаймигу мероприятияртту дуллай бур. Дин хIисавравун ларсун, Лаккуйсса бучIантIимур вин цукунсса чIалай бур?
– Тамансса шиннардил хьхьичIва Рамазан зуруй на Лаккуй буссияв, кIюрххил бизара сухурданийн, зат зумув дишин, ца пахъдагьру дур. Мукунма зума итадакьай чIумалгу пахъдагьру дур. Ца ппурттуву хьхьичI бавцIунни ифтарданийн, таравихI чаклийн анавар буклакисса шагьрулул аваза. Мува ппурттуву буккав цумурдив ца зунттал шяраву агьали ифтарданийн бавтIун бур тIисса хавар. Дайгьин къахъанай иттах макь дарчунни, укунсса мажлисру жулва шяравугу тачIав байнававли тIий. Ца шинава жул шяраву дурна Лакрал ва Ккуллал районнал агьалинал ифтар. На цIуницIа аьтIий бивкIра, ва базилухь ххаришиврул: чIявусса аьлимтал, имамтал бувкIуна жул шяравун. Таний имамну зий уссия МухIаммад-Ансар Сулайманов. ТIисса мура, дурусну ца шинавагума тагьар даххана шайсса дия ххуйчулиннай. Ттул умуд бур, Хъунасса Аллагьнал кабавкьуну, лакрал жямат исламрал хъиннува цачIунмай буванссар тIисса. Дин хьхьичIххуттайн ласурча, жулва иш бюхъантIиссар. На мудангу дуаьрдай бура, жулва миллат АллагьначIан гъан бува тIий. Диндалулли ниттил маз ябаврингу кабакьу бувантIисса.
– Лаккуй танийсса Рамазан барз дакIнин бувтунни ина. Шиная шинайн тIиссакссагу, му зурухсса мякь ххи шайхьунссар гьарманаву, иман цIакь хъанай.
– Къаххира хъанай бикIайссарив Кьуран ливксса, инсантуран мяърипат ххуй дансса сантну гьан бувайсса барз. ЛичIиссара ххаришиву дакIниву хIасул шай: сухурду, ифтарду, таравихIрал чакру. Инсантал хъиншивуртту дуллан бикIай. Рамазан зуруй бувсса фаризалул чири (чак, зума дугьаву, закат) гайми зурдардий бувссаннуяр арулцIалваксса чири буссар.
Барачатну бувкIсса барз хьуннав. Буллугъшиву, барачатшиву дияннав гьарцаннал къатравун. Зума дугьлансса цIуллушивугу, кьудратгу Аллагьнал гьарманахьхьун дулуннав! Барачатну байбивхьусса ва ххуйсса барз, куннащал кув бавкьуну, куннал куннайн къаччан бикIансса махъ къаувкуну, хIурматрай тIайла буккангу цIуллушиву дулуннав, уттинин дургьусса зумардугу Аллагьнал кьамул даннав!
Ихтилат бувссар
ПатIимат Рамазановал
