ИзображениеII бутIа. Гъалгъалул чIурду: зумух ласаврил ва чичаврил масъалартту

Инсаннал мазрал материяну, му бушиву чIалачIи дуллалисса мунил «яннану» хъанахъиссар чIурду: бусла­симанал зумух ласласисса, вичIи дир­хьуманан баллалисса. Циксса чIурду инсаннаща зумух ласун бюхълай бунугу, циксса мунаща лаласун бюхълай бунугу, маз ишла бавриву агьамшиву дусса чIурду хъинну чIявусса къабикIайссар. ЧIявуми мазурдиву миннул аьдад 50-60-лунния лирчусса къадикIайссар. Ми­ннул хъунмур функциягу – махъ­ру ва мяъна дусса мукъул бутIри (мор­фемартту) кунния кув личIи бан бюхъавур. Мукунсса чIурдайн лингвистикалуву (мазурдиясса элму) фо­немартту учайссар. Ми фонемартту ххал бигьайссар фонетикалуву.
Лакку мазравусса сайки циняв фонемартту най бунава тIайлану личIи бувну бур ХIХ-мур аьсрулул 60-ку шиннардийра чирчусса П.К.Услардул «Лакский язык» тIисса давриву (Услар­ П.К. Этнография Кавказа. Языкознание. Лакский язык. – Тби­ли­си, I890). Ванал хъирив фонетика ххал диргьуну дур Л.И.Жирковлул (1953), Б.К.Гигинейшвилил (I963) Г.Б.Мур­къилинскийл (1971) давурттаву. Лакку мазрал фонетикалиясса мяълуматру дур Н.С.Трубецкойлул (I960), С.В.Код­засовлул (1990) давур­ттавугу, хасну фонетикалиясса (цайми мазругу ца­чIу бивхьуну) давуртту чирчуну дур Аь.Ш.АькIиевлул, Г.Г.Бур­жу­новлул ва цайминнал.
Ва макьала учительтуран кумагрансса духьувкун, на элмулувун куртI къахъа­нанна, бусанна чара бакъа кIулну бикIан аьркинмуния, фонетикалуцIун дархIусса чичрулул кьанунная (орфо­г­рафиялуя) ва мукъурттивусса чIур­ду зумух ласаврицIун дархIусса захI­матшивурттая.
Мазрал ца яла агьаммур функция – дунияллиясса ва жяматраясса кIул­шивуртту цIакь даву, ми ялун нанисса никирачIангу диян давур. Му даву бигьа хьуссар чичру лярхъукун. Цавай халкьунначIа чичру лярхъуну ци­мигу азарахъул шинну хьуну дур, цавай мазру тIурча дурагу цала чичру дакъасса бур. ЖучIанна дирсса лакку мазрайсса чичру дархIуну дур ислам кьамул даврицIун ва цIакь шаврицIун. Дагъусттан миллатирттал цала мазрай чичру дан ишла буллан бивкIун бур аьрабнал алфавит, муниву цаппара дахханашивурттугу дурну (аьжам). Му яхьуну бур 1928-ку шинайнин. Яла, совет хIукумат дирхьуну махъ, ишла дуллан бивкIун бур латIин чичру, ацIра шинава (1938 ш.) бувкIун бур оьрус чичрулийн. Кириллица (оьрус алфавит) лакку мазрацIун бакьин байни, цаппара оьрус мазраву бакъасса чIурду ккаккан баншиврул ляхъан бувну бур кIи-кIира лишандалия сакин дурсса хIарпру, бур бувагу ккаккан къабувсса чIурду (масала, мурччал чIурду кв, кIв, ччв ва ц.), цава-ца чIу ккаккан бан ишла дурну дур личIи-личIисса хIарпру (масала, цава-ца чIу [аь] ккаккан бувну бур шанма журалий: аьш, мяр, хIан). Мунияту аьркинну дур чивчумур зумух ласаврил кьараллугу (орфоэпиялул кьяйдарду), махъру тIайлану чичаврил кьараллугу (орфографиялул кьяйдарду) мяълумсса, цалийн дуркIсса дикIан. Орфоэпия бувагу ххал бивгьуну бакъар, литератур мазраву орфоэпиялул правилартту дакъар, гъалгъалуву тIурча лугъатру ялтту буклай бур. Цаппара мисаллу: лаккрал (лугъ.) – лакрал (лит.), шикка (лугъ.) – шичча (лит.), бихьин (лугъ.) – бишин (лит.) ва ц.

Изображение 
Яла къулаймур алфавитран кка­ллиссар гьарца фонемалун так ца цинна хасъсса хIарп дусса алфавит. Амма мукунсса алфавитру бусса мазру чIявусса бакъассар. Гъалгъалул маз чIумуцIун бавхIуну баххана хъанахъиссар, чич­рулул маз тIурча ччя-ччяни баххана къашайссар, муниву чIявуну мазрал бух хьумур жура яшайссар. Муниятур Аь. Къаяевлул маз ХIХ-мур аьсрулий ишлану бивкIмур мазраха лавхьхьусса. Мукун чичру ва зумух ласаву хъинну цанния ца арх хьусса маз бур ингилис маз. Чичру цIуну ляхъан дуллалийни, муниха зузиминнахьхьун пурсат бириллалиссар му чичру бюхъайссаксса къулайсса, камилсса дан. Амма оьрус мазрал алфавитрал къалиправа буккан къабюхълахъисса тагьар духьувкун, цала чичру къадиркIсса, аьжам ишлану бивкIсса миллатирттал мазурдил чич­рурду къулайсса къархьуссар. Муниятур лакку мазрал чичрулувугу кIай ялув кIицI ларгсса нукьсаншивуртту дусса.
Изображение
I. Лакку мазравусса чIурду ва алфавитравусса миннул хIарпру

I.I.Аьчух чIурду (гласный чIурду)

Лакку мазравусса гьануми аьчух чIурдуну хъанай бур [а], [и], [у]. Амма миннул буссар цаппара цаймигу журарду.
Лакку мазравусса [а], хаснува аслийсса лакку мукъурттивумур, буссар [е]- лучIан гъансса, лавкьусса, оьрус мазравусса ударение дакъамур [а]-луха лавхьхьусса: лас, мас, дакI, накI, жарт, ратI, чани … Амма кьакьарттул чIурду [гъ, х, хх, хъ, къ, кь] буми мукъурттиву [а] гьартасса буссар, ударение думур оьрус чIуниха лавхьхьусса: гъансса, магъ, хах, ххан, лах, хъан, къат, кьан… ТIивтIумур [а] фонема хIисаврай хьуна бакьайссар цайми бавщу чIурдащалгу (согласныйрдащал), чIявуну цайми мазурдива бувкIсса мукъурттиву. Ми кIивагу [а]- рдаща мукъул мяъна личIи дан шайссар: сан (самул ххункI) – сан бакъасса, лак чансса бур – лак дуккан… Укунсса чутру чансса бунугу, вай кIивагу [а] фонемартту бушиву чIалай бур. Амма вай чичрулуву личIи бансса тагьар дакъар, цара-ца хIарпирайну ккаккан байсса бунутIий. Мунияту лабикIан ва лаласун тIисса мукъурттивусса морфема ла- личIи-личIину зумух ласайшиву лакку маз кIулшиврул ца лишан хъанай дур, къакIулминнан лахьхьин байнигу ва зат хIисавравун ласун аьркинну бур.
ЧIурду [и], [у] зумух ласавриву лакку мазраву захIматшиву дакъар: микI, мурлу, сси, ссу …
Изображение
Кьакьарттул (фарингалсса) аьчух­ чIурду. Вай шанмагу гьануми чIурдал буссар кьакьари къума бувну ляхъайсса журардугу [аь], [иь], [уь]. Вай чIурду кIюла хьуну, оьрус мазраву согласныйрдал хъиривсса я, е, ё, ю хIарпирдайну ккаккан байсса чIурдаха лахьлан бикIайссар (мясо - мяр, лес -лекьан, мёд – ххявххун [ххоьуххуьн], бюст – бюрх), яргсса кьакьарттул ранг дунугу. Лакку мазрал графикалуву (хIарпру сияхIравун ласаву) ва орфографиялувусса яла хъуними захIматшивурттугу вай кьакьарттул аьчух чIурду бусса махъру чичаврицIун дархIуну дур. Вай шанмагу чIу шанма журалий чичлан ккаккан бувну бур:
I) мукъул бакIрай ягу слограл бакIрай бухьурча, хIарпру аь, э, оь дирхьуну: аьш, тIабиаьт; эн [иьн], маэшат [маьиьшат], оьсса [уьсса], маоь [маьуь];
2) бавщу чIунил хъирив хIарпру я, е, ю дирхьуну: бярч [баьрч], нех [ниьх], бюкь [буькь];
3) хьхьичI ягу хъирив хIарп хI дусса мукъурттиву кьакьарттул аьчух чIурду ккаккан бан ишла дайссар «марцIми» чIурдал хIарпру а, и, у: хIал, ахIвал; хIилла, лухIисса; хIучча, мухIлу – вай мукъурттивусса циняв аьчух чIуду зумух ласайссар кьакьарттул чIурду [аь], [иь], [уь] кунма.
Кьакьарттул чIу гьанулуву бусса мукъурттиву миннул хьхьичIми ва хъиривми слогирттавусса чIурдугу кьакьарттул журалийн лагайссар, хаснува бавщу чIурдугу кьакьарттулми бухьурча ([гъ, х, хх, хъ, къ, кь]). Му тагьарданийн фарангальный сингармонизм учайссар. Амма цаппара чIурдал му иш бацIан бувну, цаярва гихунмай аьчух чIурду баххана хьун къабитайссар; масала, [сс, ц, цц, цI] ва цаппара цаймигу чIурдан кьакьарттулми аьчух чIурду «къаххирассар», цала слогирттавун ми итакъабакьайссар: някIсса, къяцIа, кьяца ва ц. ЧIявумур чIумал кьакьарттул лишан мукъувух «экьи най» дунутIий, мяйжаннугу кьакьарттул чIурдайн кIура баяврил кьяйдардугу мяълумсса дакъатIий, жула орфографиялуву цIакь дурну дур му иширацIун дархIусса ца кьяйда: кьакьарттул аьчух чIунил хIарпру (аь, оь, э, я, ю, е) так мукъул цалчинмур слограву ишла даван, хIарп хI думи мукъурттиву ми аьчух чIурдал хIарпру дурагу ишла къадаван: кьянкьасса, лекьан, къюркъу; архIал, лухIисса, леххан ва ц. (личIи дурну дуссар кьакьарттул чIурдал хIарпру).
Гьамин, кьакьарттул аьчух чIурду чичрулийну ккаккан бавриву ца мяъ­лумсса хIучча бакъарча, икь­ралданий ляхъан дурсса кьяйдарду (условный принцип) дур.­ Мунияту ва­й­­ кьяйдардацIун къабавкьусса, ва хху­ллува буклакисса кIанттурдугу хьуна бакьлай бур. Масала, хIарпру э, е, ю, я так цалчинмур слограву дакъасса, цайми слогирттавугу ишла хъанай дур, аьчух чIурдал хъирив: маоь, даэ, маэшат, тIабиаьт; 2) вай хIарпру ишла хъанай дур сакин дурсса цIардавугу, ччарча аьчух чIунил, ччарча бавщу чIунил хъирив: Аьлиоьмар, МахIаммадаьли (дюхъ дакъасса чичру); 3) е, ю, я, оьрус мазраву кунна, мукъул бакIрай ва аьчух чIунил хъирив ишла хъанай дур кIива чIу ккаккан бангу [йа, йу, йи]: яру, баян, юргъа, буюр, каен; ялунссаннун я-луща цаппара мукъурттиву бюхълай бур [йаь] ккаккан бангу: ятIулсса [йаьтIуьлсса], янхь [йаьнхь]; хъирив в бухьурча, ванил ккаккан буллай бур о-лучIан гъансса марцIмур ва кьакьарттулмур чIугу: явш [йоуш] «тмин», явш [йоьуш] икIан «прищуриться»; хъирив й бухьурча, вара хIарпирал ккаккан буллай бур [йэ] ( яй [йей] «урттул жура», баяй ).
Вай хIарпирдай «бигарду» гьарзасса бур, мунияту махъру тIайлану зумух ласуншиврул транскрипция дуллан аьркинну бур, маз къакIулминнан ми чIурду тIайлану ккалангу лахьхьин буллан багьлай бур.
Хъиннура захIматри хIарп хI думур мукъурттицIун дархIусса кьяйдардугу. Цивппа фонемартту [гь] ва [хI] цанничIан гъансса бур, так [хI] бур [гь]-луяр куртIну ляхъайсса. Кьакьарттул аьчух чIурдащал [гь] лахьлай бур [хI]-луха: байгьин – бахIин [баьгьиьн]. ХIарп хI дусса мукъурттиву кьакьарттул аьчух чIурдал хIарпру ишла дан къабучIиссар тIисса кьяйда хъинну къулай дакъасса, гъалатIру хьун буллалисса дур, хаснува ми чIурду цалчинмур слогравува баллай бусса чIумал: архIал, бархI, мухIлу . Вай махъру баллалисса куццуй чичларча (аьрхIал, бярхI, мюхIлу), яни гьанумур кьяйда (цалчинмур слограцIун дархIумур) ишла дурну, гьай-гьай, гъалатIру чан хьунссия. Цуппа хI букьанва бан аьркинссар тIисса маслихIатгу буссия, амма ва щала бакьлай бакъар, ва фонема хъинну ишласса, хаснува аьраб мазрава бувкIсса мукъурттиву чIявуну хьунабакьайсса бунутIий.
Кьакьарттул аьчух чIурдаву яла ишламур бур [аь], мунил хъирив, мунияр чанну ишлану бур [уь], хъиннува чанну хьунабакьлай бур [иь], цуппагу чIявумур чIумал аьраб мазвассса мукъурттиву ягу кьакьарттул бавщу чIурду буминнуву: элму, маэшат, эшкьи ва ц. Лакку мукъурттиву му чанну ишлану бур, ми мукъурттиву хьхьичIва бивкIсса [хI] бакъа хьусса кунмасса тагьар дур, масала, эн (бурги: хIинча), энчI (бюхъай лугъатраву хIинчI бикIан). Мукъул бакIраймур э [иь] гъалгъалуву марцIмур [и] -лийн кIура баллалисса тагьар чIалай дур, масала, Эса [исаь], эшкьи [ишкьиь].
Амма кьакьарттулми ва марцIми аьчух чIурду мяйжансса фонемартту бушиву чIалай бур, миннуйну мяъна личIи хъанахъисса махъру цачIу бивхьукун: макь – мякь, накI – някI(лаган), лиххан – леххан, хъу – хъю, букьан – бюкьан ва ц.

Лахъими ва кутIами аьчух чIурду. Лакку мазраву фонемарттал мяъналий ишла хъанай бур аьчух чIурдал лахъими ва кутIами журардугу: махъ (сущ.) – ма′хъ (нареч.), та (нареч.) – та′ (цIанинкI.), аькьлу – аь′кьил, парачи – бакIчи′, мурлу – тахсирлу′ ва ц. Хъиннува элмулувун мюрш къабикIлай, шикку кIицI банна лахъими чIурдал тIабиаьт личIи-личIисса душиву: ми бушиву чил мазурдивасса мукъурттиву бусса куццуй яхьусса (Наби, аьшукь, илчи…), буссар хъирив бивкIсса чIу бакъа хьунутIий лахъи бувксса (чича уча > чича′ча), бусса хъиривмур чIунил лахъи буллалисса (тIи′й, кьатIу′в). Лакку мазравусса [и] лахъину зумух ласайссар, хъирив й бусса чIумал, [у] лахъи буккайссар, хъири в бусса чIумал.
Чичрулуву аьчух чIунил лахъишиву ккаккан дансса хIарпру дакъассар, мунияту му масъала орфоэпиялийн (тIайлану чIурду зумух ласаврийн) багьлагьиссар. Лахъими [и]-лул ва [у]-лул хъирив хIарпру й ва в чичаву бавхIуну буссар морфологиялуцIунгу: ми морфемарттуну хъанай бухьурча, чара бакъа чичин аьркинссар, морфемарттуну бакъаний чичаву ца ххуттавун дагьсса дакъар. Масала, тIий, цIий (деепричастиелул суффиксру), чарий, чарийн (кIанттул падежрал аффиксру), бувкIун, бувну (классрал аффикс), ялув, кьатIув (кIанттул падежрал аффикс). ХI.Муркъилинскийл орфографиялул словардануву, масала, ххулу, хъюру, хъирив в бакъа чивчуну бур, Э.Аьбдуллаевлул словардануву (2005) миннул хъирив в бур: ххулув, хъюрув, чIалув ва ц. Лахъисса [и] бур цIанинкIанаймуниву ( ми оьрчIру) ва суффиксраву (кIялами), амма ванил лахъишиву ккаккан дан й ишла бувну бакъар, мунияту кказит-журналлай бивщумуниву чIявусса орфографиялул гъалатIругу хьуна бакьлай бур. ЧIявусса гъалатIру бикIай личIисса, рязисса тIисса мукъурттивугу, миннувусса лахъи [и]-лул хъирив й бишин къабучIи бувнутIий.
Цинявппа ялув кIицI лавгсса аьчух чIурду фонемарттуну ккалли барча, лакку мазраву I2 аьчух фонема буссар учин хъанай бур (гьартамур [а]-гу хIисавну).
Цайми мазурдивусса [э] -луха ва [о]-луха лавхьхьусса чIурду (ляхмур кьюкьлул чIурду) лакку мазраву аслийсса мукъурттиву бакъар. Амма миннуха лавхьхьусса чIурдайн кIура баллай бур [а], хъирив й, в бусса чIумал: чичлай [чичлей], ласав [ласоу]. Вай цайнува цивппасса бакъатIий, хъиривмур чIунил баххана байсса бунутIий, фонемарттан ккалли къабайссар. Чичрулуву укунсса мукъурттиву фонематический принцип ишла хъанахъиссар (цава-ца фонема цакуцну чичаву).
Вайми аьчух чIурдал – [и]-лул ва [у]-лул хъирив кIайва й ва в бусса чIумалгу аьчух чIурду баххана шайссар, хаснува гужну – лугъатирттаву. Масала, литератур мазраву [у]-лул хъиривсса й так кутIану, къюкIну баллай бур (хъатIуй), цаппара лугъатирттаву [у] [и]-лийн кIура баллай бур (хъатIий – гьунчI., ккул.). Аьчух чIу [и] в -лул хьхьичI буний, ванияту дифтонг [иу] хъанай бур, гъумучиял лугъатраву [у]-луха (оьрус мазравусса ю) лавхьхьусса чIу хъанай бур (кIуллив), цайми лугъатирттаву (ккул-хъуср., гьунчI.) в [й]-лийн кIура бавну, хьхьичIмур чIу лахъи хъанай бур (кIуллий). Мукунни ккуллал лугъатраву Московлий , Гъуний хъанахъисса.
Вана укунсса дур лакку мазраву аьчух чIурдал системагу, му орфографиялуву ва орфоэпиялуву ишла шаврил тагьаргу.

АьчIух чIурду ва аьчух хIарпру

Лакку мазраву гьануми (базовые) аьчух чIурдуну хъанахъиссар /а/,/и/,/у/. Миннул буссар лахъиссагу, кутIассагу журарду, амма ми ккаккан бан хасъсса хIарпру дакъассар. Масала (шикку лахъими чIурду тунтну ккаккан буллалиссар): кIама – лама , жами – гъанми, оьручу – лаккучу.
Мукъурттиву яла ишламур аьчух чIу хъанай бур /а/. Мунил бур гьартасса, тIивтIусса журагу, оьрус мазраву ударение дагьаймур /а/-луха лавхьхьусса ( бурги: сад), ва лавкьусса, /е/-лучIан гъансса (оьрус мазраву ударение дакъамур /а/-луха ва /о/ -луха лавхьхьусса журагу: сады, вода). Так тIивтIумур жура хьуна бакьлай бур кьакьарттул бавщу чIурду (фарингальные) /гъ, х, хх, хъ, къ, кь/ хьхьичI ягу махъ бусса мукъурттиву: хан – мах, ххал – лаххан, хъат – гьухъа, къатта – бакъухъ. ТIивтIу /а/ буссар цайми мазурдива бувкIсса мукъурттивугу, цаппара бикIлилми лакку мукъурттивугу, масала: мисал, аслан, бала, лаикIан, лавай ва ц. ТIивтIумур /а/-гу бюхъайссар бикIан лахъиссагу, кутIассагу: мисал – масала, лампа – бала.
Вай циняв ккалли байссар мукъул мяъна личIи дан бюхъайсса чIурдан – фонемарттан. Амма миннул лахъи-кутIашиву, /а/-лул лавкьу-тIивтIушиву ккаккан дайсса хIарпру азбукалуву дакъассар, мунияту ми зумух ласаврил масъала багьлагьисср орфоэпиялийн – тIайлану учаврийн.
Аьчух чIурдал яла хъунмур масъалану хъанахъиссар лакку мазраву ми шанмагу чIу бушиву марцIсса ва кьакьарттул асар бусса – къумасса. Му асар шайссар ми чIурдал хьхьичI кьакьарттул чIу /ъ/ бусса чIумал (цаппара мазурдиву му ккаккан бувну бур /гI/-лийну, бурги: Аьли – ГIали). Лакку мазраву /ъ/ цуппалусса чIу (фонема) хIисаврай хьуна бакьлай бур аьчух чIунил хъирив вай мукъурттиву: баъ-баъ тIун, бяъли, вяъ тIун, вяъза, дюъ, дяъви, гьаъ, Кяъва, ляълу, муъмин, Муъминат, мяъ тIун, мяъдан, мяълумсса, мяъна, Сяъду, тавакъюъ, шеъри, шяъванут (каштан), Шяъван, Юшаъ.
Къумами аьчух чIурдугу лакку мазраву фонемарттуну хъанахъиссар – миннул мукъул мяънарду личIи дайссар: макь – мякь, хъу – хъю, (бакI) зиххин – (хъус) зеххин.
Къумами аьчух чIурдаву яла чIявуну ишла хъанахъимур бур /аь/. Масала, «Лакку мазрал ва оьрус мазрал словарьдануву» (2018) ва чIуния байбихьлахьисса мукъурттихь дур 20 лажин ( 82-I02) , /оь/ бакIрай буми махъру бур кIилину чансса (566-577 л.), /э/-луя байбихьлахьими – 7 л. (892-899), миннувугу цивппа лакку мазравуми махъру так 20-нния ливчусса бур, аьраб мазрава бувкIссагу ца ацIва махъ бур.
Ялагу: къумамур /и/ (э, е хIарпирдай ккаккан баймур) мазравату буклакисса куннасса тагьар дур. Мукъул бакIрай ва чIу бусса мукъурттиву, ттунма чIалачIиссаксса, чIявумур чIумал марцIсса /и/ зумух ласлай бур, къумамур чIу кIилчинмур слогравун багьлай: эбадат → ибядат, эмарат → имярат, эбрат → ибрят, эллаж→ илляж, энад → иняд , Эса → Ися ва ц. Бавщу чIунил хъиривмур /е/-гу зумух ласлай бур /и/ кунма, кьакьарттул къумашиву хъиривмур слогравун лаглай, масала, леххаву → лиххяву. Хъиривмур слограву /и/ бухьурча, ягу слог ца бакъа бакъахьурча, ишла бан багьлай бур къумамур э ягу е: эн, энчI, эшкьи ва ц. Амма гъелисса тIисса мукъуву /и/ цIумур словарьдануву бакъар, ва махъ чивчуну бур гъилисса куну. ХIарп /э/ кIилчинмур слограву ишла дурсса мукъурттивугу ми чичавриву ва зумух ласавриву тапаватшиву хъанай дур: чичайни – шаэр, маэшат, учайни – шяир, мяишат.
Вай къумами аьчух чIурду /й/-лул ва /в/-лул хьхьичIгу баххана шайссар марцIми чIурду кунма: кьяйда /кьейда/, ххюйла /ххюла/ ; бявкъусса /бёкъюсса/, левххун /люххюн/, кьювкьусса /кьюкьюсса/ (ца-ца чIумал хьхьичIмур слогравусса аьчух чIунил асар хъиривми слогирттавухгу «экьи лагайссар», гайгу цахава лащан буллай, къума буллай).
Вай чIурдацIун дархIуну дур ца цамургу ларай кIицI ларгсса захIматшиву: мукъул мархлуву (гьанулуву) къумасса аьчух чIу буний, ванил цихава лащан байссар цила хьхьичIми ва хъиривми слогирттавусса аьчух чIурдугу: бякъин /бякъен/, мечIал /мечIял/, бюрххул /бюрххюл/. Амма орфографиялул кьяйдардаву ккаккан бувну бур аьчух чIунин хасъсса хIарп (аь/я, э/е, оь/ю) так цал дакъа ишла къадан, мугу – так цалчинмур слограву (Г.Б.Муркелинский. Лакку мазрал орфографиялул словарь – МахIачкъала, Дагучпедгиз, 1989, л.5, пункт 2, 3).
ХIарп /хI/ дусса мукъурттиву ми хасъсса аьчух чIурдал хIарпру дурагу ишла къадан куну бур (кIиккува, – л.6, пункт 6), мунияту му журалул мукъурттиву чIявусса гъалатIру хъанай бур. Масала, мукъул бакIрай ягу цалчинмур слограву баллалисса /аь/ ккаккан бан багьлай бур /а/-лийну: архIал, бахIин ва ц.
Вай кьяйдарду хъинну ччанарккусса, къулай дакъасса дур. Амма цIана жула ихтилат орфографиялул кьяйдарду даххана даврия бакъарча, ми дурчIаврия ва махъру ми кьяйдардайн бувну чичаврияр. Сайки гьарца кьяйдалуцIун дур дуллуну дур бувчIинбавурттугу (исключенияртту).
ЦIуну бувкмур словарьдануву (Аьбдуллаев Э. Лакку мазрал орфографиялул словарь. – МахIачкъала, Дагкнигоиздат, 2005) цивппа махъру кIайра кьяйдардай чивчуну бур, амма луттирал бакIрай дуллусса чичрулул кьяйдардаву (л.15-16) дахханашиву дур.
Ми цалийн къабучIавуртту укунсса дур:
I. КIива къумасса аьчух чIу чIарав бусса мукъурттиву хIарпру аь, оь, э кIилчинмур слограву чичин ккаккан буллай ур Г.Б.Муркъилинский, укун: тIабиаьт, маэшат, маоь. Мива чIурду цалчинмур слограву я, ю, е чивчуну, кIилчинмуниву а, и, у чичин ккаккан бувну бур Э. Аьбдуллаевлул кьяйдардаву, укун: тIябиат, мяишат, мяу. Цала кIанай словарьдануву тIурча вай махъру гайра хьхьичIми кьяйдардайва чивчуну бур.
2.КIилчинмур слограл дайдихьулийсса кьакьарттул аьчух чIурдал хьхьичI хIарп ъ-гу дирхьуну, хъривми чIурду аь, оь, э бивхьуну чичин багьлай бур ХI. Муркъилинскийл кьяйдардайн бувну: чIалъаь, пиръаьн, малъоьн. Э.Аьбдуллаевлул кьяйдардаву личIину ккаккан бувну бур, къумамур чIу цалчинмур слограву чивчуну: мялъун, чIялъа, перъан.
3. Цавагу словарьдануву бувсун бакъар лакку мукъурттиву (хъунмурчIин глаголлаву) аьчух чIунил хъиривсса е-лул кIива чIу – /йи/ ккаккан байшиву: чIаен, гьаен, даен, хьуен, ххиен, кIиен, кIура баен, каен, чIуен – вайннуву бакъассар кьакьарттул аьчух чIу. Мукунма аьчух чIунил хъиривсса я-лулгу кIива чIу ккаккан байссар – /йа/: баян, иян, зиян ва ц.
Цара ца хIарпирал личIи-личIисса чIурду ккаккан байшиву, миннущалсса махъру таIайлану зумух ласаву орфоэпиялийн багьлай бур, амма орфографиялуву муний чIурчIав дан багьлай бур.
БувчIин баву. ХIарп я-лул хIакъираву ххи бан багьлай бур: цаппара лакку мукъурттиву, мукъул бакIрай ва хIарпирал ккаккан байссар /йаь/: ятIулсса, ябишин , янхь (учин), явш (бикIан) , яхI, яшикI, ярав (багьан), ятсса, Якьув , ЯхIия






Аьчух чIурду чичрулуву ккаккан баврил кьяйдарду жям дуллай, дулун бюхълай бур укунсса редакциялий:

I. Лакку мазрал орфографиялуву къумами аьчух чIурду шанма журалий ккаккан байссар:
I) мукъул ва слограл бакIрай – аь , э, оь бивхьуну : аьш -- Мааьзат, элму -- шаэр, оьрму – маоь;
2) бавщу чIурдал хъирив ( /хI/ личIаннин) – я, е, ю бивхьуну: мяр, мечI, бюрх;
3) /хI/ буми мукъурттиву – а, и, у бивхьуну: хIан – махIла, хIинча – ттихIин, хIун – бухIан.
2. Аьчух чIунил хIарпру аь (я), оь (ю), э (е) чичайссар:
I) цалчинмур слограву мукъул бакIрай ва бавщIу чIунил хъирив: аькьлу, кьянкьасса; оьрчI, бюрни; энчI, мечI;
2) кIилчинмур слограву аьчух чIурдал хъирив вай мукъурттиву: тIааьн, нааьна, нааьрачи, бааь, маоь, тIабиаьт, Мааьбия, Мааьзат; тIаоьн; маэшат, раэят, шаэр, даэ, Саэд, Саэдат;
3) кIилчинмур слограву личIи бай ъ лишандалул хъирив вай мукъурттиву: чIалъаь, пиръаьн, малъоьн, хIурулъэн;
4) мукъул кIилчинмур ягу шамулчинмур слограву къумами аьчух чIурду хасъсса хIарпирдайну (я, ю) чичайссар вай мукъурттиву: зунняв, циняв, ччиккумяв, битIянхъ, тавакъюъ, цIурюкьин, шанувкьюну;
5) мукъул бакIрай инкар бай бутIа къа-/ ма- бусса чIумал, махъру чичайссар га бутIа бакъаний кунма: бюхъан – къабюхъан, аьркинни – къааьркинни; маоьвчара, мабюкьара;
6) гьанурду тикрал хъанахъисса мукъурттиву ва бавзу мукъурттиву гьанурдавусса къума чIурду чичайссар, ми гьанурду цивппалу чичайсса уралий: пIяй-пIяй тIун, пIякь-шякь тIун, шаттабюкьу, хъуслякъу, Аьлиоьмар, МахIаммадаьли.
БувчIин баву: Бавзу мукъурттиву (хъунмурчIин инсантурал цIардаву) гьанурдал дазуйсса аь, оь миннул хьхьичIсса бавщу чIурдая личIину зумух ласайссар (яни ми ца слогравун къабуххайссар): МахIаммад-аьли.
3. Алфавитраву хIарпру я, ю, э, е (о, ё) цамур мяъналийгу ишла даву
Вайра хIарпру лакку алфавитраву ишла дайссар цамур «къуллугърайгу»:
I) оьрус мазрава лавсъсса мукъурттиву миннул ккаккан байссар оьрус мазраву ккаккан байми чIурду: ясли /йасли/, океан /акиан/, эхо, мэр, термин, тетрадь, трест, компьютер ва ц.;
2) лакку мукъурттиву я, ю, е ишла байссар мукъул бакIрай, аьчух чIунил хъирив ва личIи бай ъ –лул хъирив /йа/, /йу/, /йи/ ккаккан бан: ялув, лаян, Юсуп, буюр, даен.
Укунсса дур цIана лакку мазраву зузисса аьчух хIарпру чичаврицIун дархIусса кьараллу. Вай даххана къадурссаксса, вай ишла дуллан буржссар гьарца чичаврицIун, текстру бищаврицIун бавхIусса идарарттай.

***
Аьчух чIурду чичрулуву ккаккан баву къулай даврил ххуллий, хъуни реформартту къадурнура, на укунсса маслихIатру бавияв:
I. Бавщу чIурду /хI/ ва /гь/ – ми личIи-личIисса фонемарттур, ми кIирагу хIарп ядан багьлагьиссар, аьчух чIурду чичаврицIунгу къадахIлай. Кьяйдарду ца кьаралданийн дурцуну, бюхъанссия ми ишла дуллан хIарп хI думи мукъурттивугу: аь, оь чичаван мукъул бакIрай, я, ю – цалчинмур слограву: аьрхIал, аьхIин, АьхIмад, оьхI-чап, ОьхIли-ламу; ляхIан, мяхIла, мяхIатталсса, няхIусса, МяхIмуд, МяхIаммад, люхIисса, мюхIлу, НюхI, рюхI, ссювхIат; хIян, хIяз ва ц.
2.Лакку мукъурттиву ва ччянива лакку хьусса мукъурттиву къумамур /и/ ккаккан бан:
а) хIарп э дирхьуну так вай мукъурттиву: эн, энчI, эшкьи, этIа, эччу, эялу, элму;
б) хIарп и мукъул бакIрай дирхьуну, хъиривмур слограву хIарп я чичаван (баллалисса куццуй): ибрят, имярат, иняд м.ц.;
в) кIива аьчух чIу чIарав буний, къума чIунил хIарп (я) хьхьичIмур слограву, хъиривмур чIу хIарп и дирхьуну чичлан: дяи, зяивсса, мяишат, ряият, шяир, Сяидат.

3. Лакку мазрал алфавитравусса хIарпирдал хIакъираву
Лакку мазрал алфавитраву дуссар лакку мукъурттиву хьуна къабакьайсса ягу чанну хьуна бакьайсса чIурдал хIарпру: о, ё, ы, ф. Ми ишла дайссар так оьрус мазрава лавсъсса, оьрус мазраву кунма зумух ласайсса мукъурттиву.
Оьрус мазрал алфавтравусса хIарпру ъ ва ь оьрус мазраву ишла дайссар:
а) согласныйлия гласный е, ё, ю, я личIи бан (миннул кIива чIу ккаккан байни): судья, съезд, подъём, бью;
б) хIарп ь ишла дайссар согласныйлул кIукIлушиву ккаккан дангу: словарь, тетрадь.
Лакку мазравугу вай хIарпру алфавитравун дирчуну дур:
I) оьрус мазрава бувкIми махъру бусса куццуй чичаван. Амма: ахирданий ь оьрус мукъурттиву дишайссар ми мяйжаннугу кIукIлуний, ми кьянкьа хьуну бухьурча, му знак къадишайссар, масала: словарь – словарный, тетрадь – тетрадный … Лакку мазраву циванни словарьданул, тетрадьрал чичлан аьркинсса, ми кIукIлуну бакъанма? ЦIанил падежрай ми гьай-гьайгу дай-дай оьрус мазраву бусса куццуйри бикIан аьркинсса тIий бухьурча, мими формардаву му ь ядуллалаву цила оьрус мазрал кьараллащал ччалаччисса иш бур. Мунияту, ттул пикрилий, аьркинни мукунсса мукъурттиву му знак дукьан дан (словарду, тетрадру …)
2) личIи бай ъ – гу лакку мазраву ишла хъанай дур цамур куццуй. Му чичин ккаккан дурну дур:
а) кIива бавщу чIу (хIурамур ва чIувумур) цанния ца личIи бан. Лакку мукъурттиву мукунсса тагьар хIасул хъанай дур с ва сс чIарав багьний (прилагательныйрдаву, причастиярттаву): хасъсса, нясъсса, лавсъсса; …; словарьдануву буллусса мяшъшиву тIисса мукъуву му кьяйда аьркинну дакъар, кIив ш-лия щ хъанай бакъатIий (л.7).;
б) оьрус мазрава лавсъсса, ахирданий т бусса мукъурттия чIяру аьдадрал формардаву -тал аффикс ишла байни: депутатътал, студентътал ва м.ц. Мукунмасса мисал, гьанулувусса ва суффиксравусса чIурду личIи бан: хъярчъчи. Амма шикку цичIав увкуну бакъар ахирданий –ист буми мукъурттия: специалист, нацист ва м.ц. Мукунми махъру, ттул пикрилий аьркинни чичлан зумух ласайсса куццуй, цалчинмур т къаувкунма: специалистал, фашистал;
в) вай кIивагу словарьдануву ттун къаляркъунни ларг чIумул аффиксру -я, -яв бавщу чIурдал хъирив чичаврицIун дархIусса кьяйдардугу. ЛичIи бай ъ дирхьуну чивчуну бикIай чIявумур чIумал, масала: Таналъя ттун кумаг бувсса. Амма вай бутIри дефис дирхьуну чичлачавриву къулайшиву дур, цанчирча жула тамансса хIарпру дур цавура ь ягу ъ , мукунсса формардаву гъургъазасса чичаву хъанай дур: ттухьъя бувсъсса, ттугъъя бивщусса ва м.ц.).

4. Цими хIарп дуссар лакку мазрал алфавитраву?
Оьрус мазраву бакъасса чIурду ккаккан бан лакку алфавитраву кIи-кIира лишан (диграфы) ишла дурну дуссар хIарпирал урчIах:
а) I (пI, тI, кI, цI, чI, хI);
б) ь (гь, хь, кь; аь, оь);
в) ъ (гъ, хъ, къ).
Лакку мазравусса чIувуми (гужланми) чIурду ккаккан бан:
а) кIийла ишла дурну дуссар хIурамур чIунил хIарп: п– пп, т – тт, к – кк, с – сс, ц – цц, ч – чч, ; х –хх , хь –хьхь;
б) кIилийнусса ш ккаккан бувну буссар хIарп щ ишла дурну;
в) кIилийнусса хъ ккаккан бувну буссар хIарп къ ишла дурну.
С.М.Хайдакьовлул «Лакку мазрал ва оьрус мазрал словарь» букканнин (I962) лакку мазрал алфавитраву чIувуми чIурду ккаккан байсса кIилий хIарпру дакъая. Ми алфавитравун дичаврийну бигьа хьуна алфавитрал низамрай махъ словарьдануву лякъингу, цIакь хьуна мазравусса фонемарттал цанмалусса кIану бушивугу. Амма ХI.Муркъилинскийл орфографиялул словарьдавусса алфавитраву ми хIарпру дакъая – муниву дия 47 хIарп (буква). С.М.Хайдакьовлул словарданувусса алфавитраву дур 55 хIарп, яни 8-гу кIилий хIарп алфавитравун дирчуну дур. Э. Аьбдуллаевлул орфографиялул словарданугу алфавит щаллуну буллуну бур Амма ца хIарп (й) лях ларгун дур.


Филологиялул элмурдал кандидат, доцент Р.Г.Эльдарова, Дагъусттаннал культуралул лайкь хьусса зузала.