Къанясив баннав щинчIав укунсса кьисмат
Гьарица шинах октябрь зурул 30-нний Аьрасатнаву кIицI лагайссар политикалул репрессиярттал мугьалттухьхьун биривми дакIнин бичлачисса кьини. Оьсса кьини дуркссар тай шиннардий лакрал миллатрайхгу. Гужирай арнил кIанттурдайн бизан бувну, буттал буттахъал миналуцIа бувссар Лакрал ва Ккуллал районнайсса ацIрахъул шяраваллал жяматру.
1944-ку шинал март зуруй чирчуссар жула тарихраву пашмансса лажин. Ца-кIива зурул мутталий дизан дурссар 1200 хозяйство, яни ряхазарунничIан бивсса инсантал. Мигу, ласру аьрай ливчIсса мюрщисса оьрчIащалсса щахъами, къари-къужа, дяъвилул инвалидтал. Бачин бувссар, ласун шаймургу ласияра куну, 4-5 къатлун ца аьрава дуллуну. Къабизанну тIий тарс бацIлацIимигу, махъми нигьа бусан бан, дуснакь бувссар.
Лакран цала аьрщарай хъунмасса захIмат бивхьуну дурсса къатри кьаритан багьаву духIан къашайсса дардну хьуссар. Къабигьасса хьуссар чил миналийсса оьрмугу. Аьрщарал бувщусса къума-цIансса чIаттирду, дугьан дурасса хъуру, вардиш бакъасса арнил гьава. Байбивхьуссар ккашил, цIаллил ва бургъил азардал инсантал литIлай. Буччин ка хъирив къалаллай, ливтIуну лякъайсса бивкIун бур цалунмасса кулпатру. Так 1944-ку шиная 1947-ку шинайн бияннин ливтIуну бур кIиазарунния ливчусса инсантал, бизан бувминнал 30%.
Мигу, дяъвилий жанну дуллусса 600 инсан къахIисавну. Цала буттахъал миналий лакрал кьариртссар цаннияр ца ххуйсса цIувцIу чарил къатри. Дугьай хъуру миччиххичнал аьрщарай чансса диркIссар. Бизан бувсса шиналва байбивхьуну, чIатIрах тиканнацIа аьрщи марцI дурну, кавс бивххун, хъунмасса захIмат бивхьуну, дурссар хъуру. Авлахърайва чятирду бивщуну, хьхьугу, кьинигу зий бивкIссар. Га бухIан къашайсса захIматрал чIявусса инсантал кьатI бувссар. Чачан бизан байсса чIумал Ауховский район сакин дурну дахьва ххюва барзри хьуну бивкIсса. Гикку къабивкIссар цавагу хIукуматрал идара. КъабивкIссар шяраваллил хозяйствалун ишла байсса ярагъ.1957-ку шинал чачан зана хьуссар буттал аьрщарайн. Гикку ялапар хъанай бивкIсса циняв миллатру цалами минардайн зана хьуссар, лак личIаннин.
Та чIумалсса хъуниминнал мукунсса хIукму бувссар. ХьхьичIрасса Аухуллал райондалун кIанай зана хьусса чачаннан чIаравсса Хасавюртуллал райондалийсса аьрщи дуллуссар. Хасавюртуллал шагьрулийгу чачаннан мукьра цIусса поселок дурссар. «Бизан буллалисса ппурттуву на бияв мяйра шинавусса душ. Шяравун чIявусса саллатI бивчуна.Ттул нину дарзи дия. Цукун кIулхьуссияв, кIия саллатI ниттичIан бувкIун, ина янна дуруххайсса дурча, жун янна дуруххи увкуна. КIива-шанма гьантлува ялагу бувкIун, гайннал ниттихь увкуна: «Бургу, ссу, ци чулийгу шикку инавалу къабикIанссара, бизу, къабивзун къабитантIиссарача», – куну.
Ци банссия? Гъаттарал хъюгу дурцIуну кьариртун, оьрмулул хъусгу хъямала дан кьадиртун, канил ласун шаймургу ларсун, бавчуссару. Шанма махъун багьсса кулпатран дуллуна дучрай аьрава. Мукьва мюрщисса душ аьравалттуй щябивкIун, жу, 5-6 душ, бахьтта най буссияв Щурагьун бияннин. ЧIанччанну бия ливккун. Ца хьхьу Щурагьгу дурну, хъирив кьини поездрайн лахъан бувну, Хасаврайн биян бувнав. Хасаврай жун лявкъуна жуярва хьхьичI бувцуну лавгсса жула жямат, чун бачинссарив къакIулну ялугьлай. Хасаврая гихунмай бачин бунну бахьтта. Баргъ лавчIун чIявусса инсантал ливтIуна. Хьхьувай утту къабивхьуну, чIатIрах аьрщи дихлай, тIутIайх бичин барду жува бавцIусса кIану. ЧIаттирдая къаларду барду. Мара зун, жу уттигу зунну, жу аьдатссару куну, оьттул гьухъ рутIлай дурмургу мичиххичнан кьариртун, цIунилгу бувкIру бачIвасса авлахърайн. Ци тахсир биявав жуй?...», – тIий чичлай бур 2010-ку шиналсса «Илчи» кказитрай( №13, 28 март) Шушиннал шяравасса ПатIимат ЖахIпарова.
«Жул жямат шярава бизан буллалиса чIумал, ттул ниттин Саэдатлун дахьра ряхра шин диркIун дур. Нину буслан дикIайва, цув чурххал лахъсса буну, ина хъунмасса бура куну, аьравалттия бучIан бувну бивкIссара тIий. Му къаччан бивкIун, махъунмай шяравун ливхъун най буна, танисса милицанал хъунаманайн бакIрайн багьну, балчаннуй щябивтун, аьравалттул хъирив лаян бувссияв тIий», – буслай бур Шушиннал школалул директор Шакират Абакарова. Вава школалул учительница дакIнин бутлай бур, цала шяравасса Аьйшат МахIаммадова тIисса хъамитайпа буслай бивкIмур.
Вагу, шиччавасса ПатIимат Буттаевагу, хьхьирий балугъирттал батагъарттай зий бивкIун бур. Лаккуя увкIсса кIундиричунал бувсун бур щар дизан дуршиву. Чун дизан дурссарив кIулну къабивкIун бур. «Зущава зула къутандалийнсса ххуллу ласун хьурча, гайннан кIулссар чун бизан бувссарив. На зу ливтIуминнавух бишиннача, хьхьувай лихъияра шичча», – увкуну бур ганал. Къаехърай бачирча, кIул хьунссару тIий, щинавух, ца каних хьхьирил зуманив нанисса бургъулуцIун лавчIун, вамур каних цала янна дургьуну, хьхьирил зуманив бувккун бур. ПатIимат, яттищал къутаннайн занай ххуллу кIулну бивкIун бур. Хьхьувай най, дяхтта лабикIлай, шанма гьантта хьуну бур къутандалийн биян. Гичча кIундиннал аьравалттий Хасаврайн биян бувну бур. Хасавраягу Ярыксу тIисса кIанттурдайн бувкIун, гикку лявкъуну бур вайннан бацIансса кIану ккаккан банцIа ялугьлагьисса цала жямат. Ва кьини дуркссар дяъвилий дурсса виричувшивурттахлу СССР-данул СНК-лул ЯтIул ттугъ абадлий цахьвалу битан хIукму бувну бивкIсса лакрал миллатрайх.
Къанясив баннав щинчIав укунсса кьисмат!