«Ина уча ттуха цамур ччаврил зай»

Художник Хайруттин Кьурбановлул дирхьусса суратрай хъачIунттава уттасса, увцIусса инсан архнийн ялугьлай ур. Суратрайманал хъачIунттаха чIалай дур, куннил ялув кув дирхьусса куннасса, зунттал къатри. Ва дур Дагъусттаннал халкьуннал шаэр Юсуп Хаппалаевлул сурат. Юсуп ччяния шинайсса ттул дусри, ванащал архIал литературалул аралуву зий ттул ацIрахъул шинну хьуссар.
Хаппалаевлул творчествалул чIярусса лажинтру халкьуннал бусалардал, учаларттал, далиллал, макьаннал дурцIуну дур: хьхьичIазаманнул сурат яргну чIалачIи дуллалисса, хъинбала ва оьбала данди бувксса поэма «Удрида», гужсса асар биян буллалисса аьнтIикасса баллада «Оьмар ва Хумар», чIярусса лирикийсса назмурду.
Дяъви байбишиннин хьхьичIва Ю. Хаппалаев цала зунттал ватандалий халкьуннан кьамул хьусса шаэр ивкIссар. Шавкьирай ва уххаву дакъа ванал цала буккулт кIул буллай ивкIссар оьруснал, баргъбуккаваллил, уссурвалсса миллатирттал литературалул классикалущал. Лакку мазрайн ванал таржума бувссар Хайямлул, Саадил ва ХIапизлул шеърирду: Сосуннал Давудлул эпос, Шевченкол, Вургуннул, Чаренцлул, Пушкиннул, Маяковскийл асарду.
Студентсса чIумал Хаппалаевгу, нагу цачIу щябивкIун бикIайссияв. Ххаришивурттугу, кьурчIишивурттугу архIал кIидачIайссия, духIайссия. Балайлул хъирив тIайлабацIу хьуну лякъирча, архIал ххари шайссияв, тIайлабацIу къавхьуни, архIал пашман шайссияв, му тIайлабацIу шаву-къашаву жулла духьурчагу, чил духьурчагу.
Ттун Юсуп хьхьичIа-хьхьичI ккавкссия Дагъусттаннал чичултрал цалчинмур съездрай. ДакIний ур оьрму ацIния мяйра шинавусса, кьаивкIсса, хьхьичIун урувгсса жагьил. Га чIумал Юсуп шяраву учительну зий ия. Гания шиннай экьиларгунни чIярусса щин хьхьирийн, чIаланну даххана хьунни чIун, баххана хьунну жува. На ванал цимигу луттирая чичав. Цимигу учирчагу, ми личIину чIявусса бакъари – Юсуп назмурдай мяшсса ур.
Ттун Юсуп цайна цувагу, цалла «нувчIуллул» хасиятрайнгу тIайласса ушиву кIулли, чаймур тIайланма чайсса, лакъахIайсса ушиву кIулли.
Поэзиялуву чIявусса мурадру бартбивгьусса, чIявусса хъинбаларду бувсса, оьр­мулул опытрал кIу увсса усттар ур Юсуп Хаппалаев.

Наталья Къапиева

Юсуп Хаппалаев

На увссара

ЛахIунтту къувлул чIунищал
Лахъ-лахъния дагьайний,
Хьхьунил цIаннал парандарал
Ххяллайх турду дайл дайний,

Абадул зунчахьсса зунттал
Ялтту барзул бигьайний,
На увссара нитти-буттал
Дагъусттан зунттал чулий.

Хъун хьуссара на зунттаву
Дякъий ва кIиришиврий.
Тик дарцI ххяллал куртI ратIавух
Гьалак щинну наниний.

На ттунна тарбия ларсъссар
Ккаччал барцIру бугьайний,
Багьсса кIанттай кусса мукъул
Кьимат лахъну бищайний.

ТIабиаьт кунма, оьрмугу
Тунтсса, кьянкьасса буний,
Ттунма ххирасса зунттурдал
Тунтшиву ттун дуллуний.

ЦIиникь кунма, неххал щатIив
ХхурупIайлийн ххяххайний,
Хъат-хъатуксса ххяллал ххялчIай
ЛачIал хъуру дугьайний,

Хъун хьуссара дусшив цIакьний,
Лармартшин ятсса кIанттай,
Цаятура цIа къадуллай,
Цаманал хIурмат байний.

Турбардавух щаращал щин
Къукъурдавун наниний,
Ттуруллавух зунттал хъачIайх
Машинну заназиний.

ХьхьинякI кьяпри хъилий бихьлай
ЦIахъар жагьилтал буний,
НувчIа чарил хъякрулуву
Банавша хъя учайний.

Увну ура на зунттаву,
Шаэртурал миналий,
Алжаннувунияр оьрму
Ххаллилну бутлатиний.

* * *
Зунтту лахънийн бурувг бургъил
КIяла зунчах бунни ургъил.
Дурвав чара на му нагъил?

Даралув ттиркьюкьал гъарал,
Хъюлчу ххал ба ина багърал!
Ссан аьркинни чарсса баргъал?

Нажагь сукку хьуну тIухIпан,
Зунттул ххячча ччех дикIарчан,
Аьч хьунтIиссар чарттал мяъдан!

Бити бишлан марч ва буран.
Ити талан, ччалан инсан,
Ххув хьунтIиссар ттул Дагъусттан!

Жул дуаьрдунур гьаз хьусса
Вай зунттурду – ссавнийн щусса,
Баргъ, барз, цIуртти цал бувгьусса!

Къачивчуссар, ххирай

Къачивчуссар, ххирай,
На вийн чагъарду
Дяъвилул шиннардий,
ДакI дачIра дуллай,
Аьчух къадурссар вихь
ДакIниву дардру,
ЧIурмучIиллу хьуну
ДиркIнугу кьутIлай.

Ларгунна дикIийча гай жагьил шинну,
ЗахIмат ва кIушиву хъачIунттайнура,
Ларгсса кунна жула аьзизсса нину,
Лавгсса куна жула аьзизсса ппугу!

Чан хьусса гайннанни оьрму, дуниял,
Къаккавксса гайннанни цала лахъ хиял,
Жунмая кьабивтсса оьрму талихIрал,
Жувару гайнная махъ ливчIсса дахьтал!

Амма ва талихIрайн жува бияннин
Цими лахъазанну лахъан багьуна?!
Циминнах аьтIаву, циминнах маоь,
Жагьилну бунува, дуллан багьуна?!

ДакIнийна дикIай ттун жула ангузи,
МучIаяту дурну, урттул ранг щусса…
Къуллугъ байва ганил виха ва ттуха:
На – даврийн нанийни, ина – дарсирайн.

Духьунссия хIикмат га ангузуву,
Жула гъилишиву ядуллалисса,
Жула букъавс дардру дурчIин дан шайсса,
Жула захIмашиву бигьа дан шайсса.

Гай дяъвилул шинну дакIнийн дагьукун,
Гай захIматсса шинну
хьхьичI дацIан дуркун,
МахIаттал къашара на жигдатIрурдай,
МахIаттал къашара кIялахьу чIантIай…

Ттул ххирасса дус, ттул хIакьсса кумагчий,
Ттул хъачIрай хъаттирдал
гьава бай тIинттуй,
Къаккакканнав оьрчIан: жуланан, чилнан –
Га оьттул ттуриял тачIав оьрмулий!

Иминшиврул ардай талихIрал балай
Гюргу тIий личIаннав гьарца муданма,
Гьарца шаттирахун ххувшаву ласлай,
ЛичIаннав жула ник талихI къювунма!

Хьхьири бия цIунцIу тIий
Чаринхъал МухIуттиннун

Хьхьири бия цIунцIу тIий,
Хьхьири бия цIунцIу тIий…
Хъунмасса хIаллай кьурчIину
Хьхьири бия цIунцIу тIий…

Баргъ буккайва хьхьиривату,
Барз буккайва хьхьиривату…
Хьхьиримур цIунцIу тIий бия,
Хьхьиримур цIунцIу тIий бия…

Зунттайн зунзул щун дурана,
Оьбала цIаннай бучIайва,
Хьхьунил исулт, ччиккумяврду,
Цала авгу бувну, гьайва.

Мусил гьаннами къуннаву,
ХьхьирицIухсса бакIурдаву,
Чани хьуннин батгу хьуну,
Бусса кIантту къалякъайва.

Ччя-ччя чявхъарду бичайва,
Лях-лях тIий баргъгу битайва,
Амма мусил гьаннардуми
Лухччинува къаххяххайва.

Хьхьирил къюкIмур щарай дия!
Хьхьирил дакIмур щатIай дия!
Чани хьуннин, чIиникI кунма,
Зумардайх цулуй бикIайва.

Мусил гьанна чIу-чIитI бакъа,
Мурват бакъа лиллай бия,
Къуннал бакIурдуми тIурча,
Сангардай ххяхлай най бия.

Пашмансса барзгу цIуницIа
Хьхьирил дянива буккайва,
Ккурангу дурну цIуницIа,
Махъунмайва зана шайва.

Балай тIий бия къунну…
ЩютIа тIий бия марчгу…

Щаву дирсса чару
Къ. Къайсиннун

Щаву дирсса чартту
Чансса бакъассар
Ва жула Къапкъазнал
Бюхттул зунттаву!

Щаву дирсса чару!
Щаву дирсса чару!
Щаву дирсса дакI!
Чарива цIу личай,
ДакIнива – оьтту!
Оьтту цIараяргу,
Оьтту чаннаяргу
Нур лархъсса бикIай.
Амма байча щусса
Гьарицаннал дакI
Парх тIий диркIссания,
Вилмур дакI кунна,
Лавхъна бикIанссия
Жула зунттурду
Инсаннахсса ччаврил
Лекъащай чаннал!

* * *
Хьхьу чаннасса,
Хьхьу пахъ дагьсса
Янусса,
Лащан дарча,
Лащан дарча
Ниттиха,
Кьини гурсса,
Кьини шадсса,
ЧIюлусса
Лащан дува,
Лащан дува
ОьрчIаха!

Ттухь учай

Ттухь учай: «Вил дуснал
КIира лажин дур»
Ттун кIилчинмур лажин
Луглай къалякъай.

Ттун кIулссаксса, дуснал
Хасият ца дур,
ДурчIлай, дурчIинна тIий,
ДурчIин къашайсса:

Уккай цIарду дуллай
Ттуяра ттухьра,
ЦIа дансса багьана
Бакъа бунува.

Баяй цайминная
Аьйрдай ия тIий,
Аьй хьунсса за ттуйва
Къавхьуну буна.

* * *
Инсантурал дяниву
Инсанна тIий уссияв,
ЛичIину дардгу дакъа,
ЛичIину шадгу акъа.

Ина хьунабавкьукун,
Дуниял цамур хьунни,
Ина хьунабавкьукун,
Навагу цама хьунна:

Вих хьусса эшкьи-ччаврил
ТалихIрал заллу унна,
Вих хьусса эшкьи-ччаврил
ТалихI бакъугу унна.

Ина уча

Циван бура зукьлай,
Ттун хъинбала ччай?
Ина уча ттуха
Цамур ччаврил зай!

Уча на ччуччиннав
Мурадрал цIарай,
ХIаллил хIави куна
Ссут дайдихьулий!

Уча на оькьаннав
Ччаврил хьхьиривун,
Хьхьирил хIава куна
Гъи дайдихьулий.

Уча на ласуннав
Эшкьилул мурчал,
Гъарал ттурлу куна
Инт дайдихьулий!

Циван бура зукьлай,
Ттун хъинбала ччай?
Ина уча ттуха
Цамур ччаврил зай.

Уча на аьтIуннав
Дустал шад хъунну!
Так жува къаччинал
ДакI пашман хьунну!

На, Гъумучири оьрчIал

Ччай буна, дакI щак тIисса,
ДакIнин хъинну ххирасса
Ттула чIава ччиссаннун
Бала хьуннав чайссия
На, Гъумучири оьрчIал.

Чартту бусса ххуллуву
Багьаннав учайссия,
Цинявннаяр хьхьичI ивну,
Кумаг баншиврул нава,
На, Гъумучири оьрчIал.

Ганил симандалуву
Чутту хьуннав чайссия,
Цайми гания ливхъун,
Нава чIараввай гъан хьун,
На, Гъумучири оьрчIал.

Жагьилтурав язинал
АьтIи баннав чайссия,
Га цуппагу чIаравну
Заккунтталух уккан ан,
На, Гъумучири оьрчIал.

Гания цIа шяравух
Къадукканнав чайссия.
Ганин вайксса баларду
Цанъявав хьуну ччисса
Ттун, Гъумучири оьрчан?

Чан хъанай биявавлий
Ганил щар къавхьу дустал?
Хавар бакъа «хатIалий»
Нава га щар бувцусса
На, Гъумучири оьрчIал.
* * *
На хъис мякьну акъара
ЦIу хъятIи хъункIултIутIух,
Мякьлил кьакьавай ура
ЦIу лархъ цIулитул чIаврдах.

На хъис ччучлай акъара
БартбакIул бартмарххалттах,
Ччучлай ччуччавай ура
Вил цIу майлул хъазамрах.

На хьулданий акъара
Багьлул ххира жавгьардах,
Хьул тIий, хьулданий ура
ЛухIитIутIул жавгьардах.

Байтру

* * *
Бургъил къия дарчан
Дякъил зулматрай,
ЦцуццукъатIуй къупру
Пиш тIий байбишай.

* * *
Инт дуркIун, микI бавссунни –
Лухччинух къайгъу-ургъил.
Ттул чIантIайх сил риртунни,
Къаласай, бувкIун, бургъил.

* * *
Ссавнил цIуку багьунни,
Хьхьунил исул угь кунни,
ЦикIулли цумур ссавний
Цу хъяй, цу аьтIиссарив?

* * *
Дучраву ххаллилмур
Ххуллурдай кIул шай.
Вирттавраву цIакьма
Дяъвилий кIул шай.

Дуснал тIайлашиву
Оькьини кIул шай.
Оьрмулул ххуйшиву
ИвчIайни кIул шай.

На жагьилсса уссияв,
Хансса дуссия дакIгу,
Я эшкьилийн, я ччаврийн
Къашайссияв мукIругу.

Ларгунни ханшивугу,
Дакъар жагьилшивугу,
Я эшкьилул, я ччаврил
Къаара итталугу.

* * *
Буттал къатлуву ура
Лихъачуну яхъанай.
Пачлих щяивкIун ура,
Унагу, ура аьхълай.

* * *
Агь, чурххава дакI дацуй,
Ттущал оьбивкIсса цанна?
Душманну лайкьну буна,
Ттун бусравсса циванна?

Я ттул оьрчIшиврул
Хъяхъавуй,
Я ттул дардирал
Къювуй!

Ина цукунсса заргалла,
Дунияллун къакIулсса:
Дардирдая шалкка бувну,
Хъяхъаву ляълу дайсса?

* * *
Ттукрал чIа чай тIар хъиртту,
БурцIурдия буруччин.
Ччитрал чIа чай тIар хъару,
ЧIемултрал дикIул буччин.

Мискин, хъузалал тIурчан,
ЧIа чай тIар баргъ ва гъарал,
Аьрщарай бувсса захIмат
Бургъил ва гъарал буччин!
Лажин хIадур дурссар
Р. Башаевлул