
«Илчилул» махъсса кIива номерданий рирщуну дур «Лакку мазрал алфавит ва чичрулул кьяйдарду» тIисса проект. Андриана Аьбдуллаевал кутIасса мукъува («Кьамул дантIий бур лакку мазрал орфографиялул правиларттал цIусса проект») бувчIлай бакъар, му проект щиллив кьамул дантIисса, буссарив орфографиялул комиссия, цу ухлахиссарив му комиссиялувун. Циван аьркин хьуссарив цIана, гьапIран бивзун, орфографиялул правилартту даххана дуллан.
Цукун бавхIуну буссарив ми правиларттацIун лакку мазрал алфавит, буссарив мурад алфавитгу баххана буллан, ягу так правиларттурив даххана дуллалисса? Цахъис му масъала кIулсса, муниха зузисса специалистнал ччива муния бувсун.
Рирщуну дур цаннил хъирив ца кIира проект, кIиннийвагу бур хьхьичIмукъул ахирданий И.Х.Аьбдуллаевлул цIа чирчуну. Аьпа баннав цал, цIана миннул хIакъираву я мунаща, я мунахь ссихI дуккангу хъанай бакъар.
На ттигу щаллуну ми «проектру» къадуккав. Аьркиншивугу дурвав тIиссара. ХьхьичIмахъру буккаврищал нава махIаттал бувмуния бусанна.
Миннуву цаннивувагу бакъар, 1989-ку шинал Академиялуву ххал дигьлай бивкIсса И.Х.Аьбдуллаевлул проектрал хьхьичIмукъуву бивкIсса цаппара пунктру, масала:
2) Дарзу хIарп хI алфавитрава дукьан дан. Мунин кIанттай дарзу хIарп гь ва мунищал архIал (хъирив ягу хьхьичI) кьакьарттулми аьчух чIурдал лишанну я, ю, е чичаван, яъни ХIасан, хIухчу, талихI, ссихI къачивчуну. Гьясан, гьюхчу, тялигь, ссегь чичаван.
3) мукьра хIарпирая сакин дурсса лишан хьхь алфавитрава дукьан дурну, мунин кIанай хI хIарп аьркин дуллан маслихIат ккаклай бия. Укунсса пикрилущал чIявуми рязи хъанай бухьурчангу му даву ца 5-10 шинал махъ, му цIанакулмур мяъна къадахчилансса тагьар хьусса чIумал («хъама риртсса чIумал») дан маслихIат хьунни.
4) Кьакьарттулми аьчух чIурду – цIанакулсса хIарпру аь(я), оь(ю) э(е) ца журалий, яъни аь(я), уь(ю), иь(е) кунна сакин дурну чичаван маслихIат хьунни. Амма вай дахханашивуртту махъун дутан ккаккан дурунни.
II.Лакку мазрал чичрулул кьяйдардаву цаппара дахханашивуртту дан ва цаппара кьяйдарду тIайла дацIан дансса маслихIат хьунни.
I) Чичрулул кьяйдардава хI чичаврил ва муницIунна дархIуну кьакьарттулми аьчух чIурду чичаврил 5 кьяйда дукьан дурунни, яла кIава алфавитрава хI хIарп дукьан даврицIун бавхIуну бур. (Вай цимурца укун «авторнан къаччан къабикIанну» отклонить дуршивугу чIалачIисса зат бур).
«2) Цаппара журалул махъру чIири аьш дирхьуну чичаврил кьяйдарду ца низамрайн дурцунни.
Амма лакку мазрал орфографиялуву цалийн къабагьсса ва ччанавккусса масъалану кIива мукъуя хIасул хьусса махъру чичаврил масъала бур – ми махъру лавчIун, личIину ягу дянив чIири аьш дирхьуну чичаву, учиннуча, укунсса глаголлу чичаву: хьунабакьин // хьуна бакьин, занабикIан//зана бикIан ва м.ц. Ва ишираву секция ца мукъуйн къабувкIунни.
III. Лакку алфавит ва чичрулул кьяйдарду ххуй даврил ва магьир даврил масъалартту уттиния тинмайгу «Илчи» кказитрай ххал бигьлансса маслихIат хьунни ва лакку мазраха зузисса аьлимтурахь вай масъалартту куртIну ва гьарцагу чулуха ххал бигьлансса тавакъю бувунни.
Проф. Э.Х.Аьбдуллаев.»
Вана вари му 1989-ку шинал ххал диргьусса проект. Микку хI букьан баву махъун бувтун бунугу, муницIун дархIусса 5 кьяйда (муниннин зузисса, ХI Муркъилинскийл орфографиялул словардануву дусса) дукьан дуллалиссар увкуну бур. Ми ци кьяйдардур?
Бурганну му словардануву цукунсса кьяйдарду дурив му хIарпирацIун дархIусса:
«6. Мукъурттиву хI, гь согласныйрдал хьхьичI-хъирив я, ю, е гласныйрду къачичайссар, кIайннун кIанай а, и, у гласныйрду чичайссар: хIан, хIун, хIисилу; бухIан, хIуен, бахIин, хIурмат, гьан, гьим, гьулу; мухI. ссихI, махIла, гьагь, бугьан, биргьарав, ахIвал, АхIмад.
БувчIин баву. Согласный хI гласный я-лул хъирив чичайссар гай мукъурттиву: яхI,яхIлу, ЯхIи.»
Ва ца абзац бакъасса, Муркъилинскийл словардануву цайми хI-луцIун дархIусса кьяйдарду дакъар, мунияту бувчIлай бакъар, хIурмат бусса профессор цукунсса 5 кьяйдалия тIий уссарив.
Ва цIана «Илчилий» (12 февраль) рирщусса затраву (фальсификация учивив?) цанмалусса, И.Х. Аьбдуллаевлул проектраву дакъасса орфографиягу дур: суффикс ми гьарца кIанай хъирив й бивхьуну чичлай бур: лахъимий, бувмий …; авторнал цала жула чичру куну бур, вайнналлив, «бакьин бувну», жулла чичру куну бур ( /л/ классрал показательшиврия лаглагаву – му мазраву хъанахъисса сагъсса процессри, му бакьин буллан аьркиншиву дакъассар); личIийсса чивчуну бур, авторнал (личIисса) «гъалатI бакьин бувну»; луттирду бищайний чивчуну бур, авторнал тIайлану чивчуну бунугу: -ний бишайссар ми формардал кIану ккаккан байни, чIун ккаккан дайни ахирданий мукунсса формардаву й къабишайссар. Авторнал чара бакъа личIину чивчуну бур ва «проектраву» – лачIун бувну бур. Шикку буллуну бур алфавитгу, амма И.Х. Аьбдуллаевлул проектравусса алфавит личIисса бур, шиву бур: иь, уь, бакъар хьхь, мунин кIанай хI бур.
Гихуннайгу чIалай дур ва И.Х.Аьбдуллаевлул проект дакъашиву.
КIилчинмур вариантрал хьхьичIмахъ тIурча орфографиялул чулуха цала И.Х.Аьбдуллаевлул чивчумуниха лавхьхьусса бур (бакъар кIай цалчинмуну кицI лавгсса гъалатIру). Вай дур хъунмурчIин ХI.Муркъилинскийл словарданувасса правилартту. Амма дур дахханашивурттугу дурну: й чичин ккаккан бувну бур суффикс -ми бусса мукъурттиву, /и/-лул лахъишиву ккаккан дан, му так цIанил падежрай бакъа лахъисса бакъанма (буми– буминнал, ми – миннал), ляличIисса правилартту дур ляхъан дурну «группа ккаккан бувулт буруччаву» тIалав дуллалисса. Чивчуну бур: цалчинмув класс, кIилчинмув (?) классраву (явара, утти адиминал ва душнил группардаву -мув учаван аьркинссар, так щарссанил группалуву – -мур баллай бурув? Мув оьрчI, мув душ, мур (?) щарсса; хъинма(в?) арс, хъинмув душ, хъинмур щарсса. ТIайлархха, яруссанналгу бурхха муниха лавхьхьунсса затру. Жулагу аьвзал заманнай бюхъайва мукун бивкIун бикIан, уттигу лугъатирттаву бурхха: ялувсса (инсан), лубсса марща, лурсса хъу. Вай къакрурду И.Х.Аьбдуллаевлул проектраву бакъассар. Ва ттун чIалай бур щил каш буссарив: мув адамина, мув душ (циваннивав муб душ бакъасса?), мур щарсса . На му адиминахь учивияв: инава муксса хъунасса аьлимчура тIий ухьурча, лажингу тIиртIуну, вила цIанияту аьркинни чичлан. Акъарив му хъанай бур мяйжансса аьлимчу куклу-кутIа уллалаву. Цува аьлимчугу утти дунияллия лавгун ухьувкун, ва укунни учин. Укунсса чIумал оьруснал учай: «Наверно, он в гробу перевернулся», – куну.
Ттун ца зат бувчIлай бакъар: «Илчи» кказитрал позиция.
Агарда зу ришлай бухьурча ххал дигьинсса И.Х.Аьбдуллаевлул 1989-ку шинал Академиялул хьхьичI дирхьуну диркIсса проект (му дия кIикку ттигъанну на лавгсса заседаниелийгу ххал дигьлай) – рищунгу аьркина муна му проект. Бакъахъурча, аьркинни бусан ми проектирттал автортал царив. Циваннив хьхьичI мукъул ахирданий И.Х.Аьбдуллаевлул цIа дирхьусса, мунал чивчумур (цирда правилартту) ухчIин ларай кIура даен дуну дунура. Циванни цал къарищун цIана зузисса ХI. Муркъилинскийл правилартту, миннуву ци бурив ххи-чан бан, бакьин бансса ххал бан. Ттун мукун зун аьркинну чIалай бур, легитимныйсса правиларттугу муна ми духьувкун. Акъарив цурда грамматика цирив, орфография цирив къакIулсса инсантурахьхьун къабучIирхха мархьгу-хьхьуригу дуллуну, мазрай мукунсса ялурхъяву дуллан?
Бачияра цал рищуннуча, цинярда ттинин рирщусса щиллив къакIулсса «проектругу», «вариантругу» тихуннай дурну, цIанакул зузисса ХI.Муркъилинскийл «Орфографиялул словардануву» дуллусса правилартту. На ва махъ чичлачиссагу (словардануву) гъалатI буллай бакъара: оьрус мазравугу ва мукъуву ь дишайссар /р/ кIукIлусса чIумал: словарь – словарный. Лакку мазраву кIукIлу чIурду бакъатIий, му чичланнагу аьркиншиву дакъассар. Вагу ттула поправка Муркъилинскийл правиларттацIун – оьрус махъру чичлачавриву вариативность дикIан аьркинссар, акъарив жула поэзиялуву ца чичлай, гамур зумух ласлай, аритмия хъанай дуссар (трактор чичлай – ттараттур буккин багьлай, школа – чичлай – ушкъула учин багьлай).
КIул хьун ччива, «Илчилий» цумур отделданул редакторналли ва масъалалий каялувшиву дуллалисса? Микку зий бур университетрал лакрал отделение къуртал бувсса душру, журналистикалувугу итххявхсса. Миннаватусса цания цаннил аьркинни му масъалагу цила къулагъасралун ласун . На маслихIат бавияв му зат Бадрижамаллуйн тапшур бан. Орфографиялул комиссиягур бикIайсса: цури му комиссиялувун бухлахими?
Роза Эльдарова,
25 шинай ххишалагу ДГУ-луву
доцентнал ва профессорнал къуллугъирттай
лакку мазрая лакку мазрай лекцияртту ккалай бивкIсса,
му мазрая 100-нния лирчусса давурттугу чирчусса,
цимиягу филологиялул элмулул кандидатгу хIадур увсса
