КIира вариантрал тапаватшивуртту

 

Агьамсса, чарабакъа аьркинсса дур филологиялул элмурдал доктор И.Х.Аьбдуллаевлул чирчусса «Лакку мазрал алфавит ва чичрулул кьяйдарду». ХIакьинусса кьини тIайла чичрулул (орфография) кьяйдардал ххишала дакъа хъуннасса аьркиншиву дур школардай дуклаккисса оьрчIангу, лакку мазрал дарсру дихьлахьисса муаьллимтуврангу. Цанбакъарча, цIана аьркин буллалисса луттирдаву къачансса гъалатIру хьуна бакьлай бур.

Мий гъалатIру, хIатта оьрчIангума хIисав хъанай бур, муаьллимналгу иттав ххяхлай бур. Утти, туну, хIакьикьат дурсса тIайла чичрулул кьяйдарду канилу дуний, оьрчIангу ххуйри, муаьллимнангу къулайшиву дур.

«Лакку мазрал алфавит ва чичрулул кьяйдарду» тIисса Сводраву бувсуну бур хIарпру аь, э, оь ва я, е, ю чичаврил хIакъиравугу мукунма е, э, е, о, ф, ы чичаврил кьяйдардаягу. ЧIарах увккуну акъар хIурмат лавайсса профессор ъ, ь, й ва в тIайлану чичаврилгу. Яъни, лахъисса и-лул хъирив й бишайшиву, лахъисса у-лул хъирив в бишайшиву. Мукунма суал ­булайний, в бишайшиву. Масъала: — Цукун урав? – Хъи­нну ура.
– Ина гьарахъун лавгссияв? – Лавгссия.
Аьямну буслай ур профессор гъалгъалуву ва чичрулий группа ккаккан бувулт буруччин ­аьркиншивугу, диссимиляция ва ассимиляция дуруччин аьркиншивугу, цIанинкIанаймур чIяру числорай й-лийну къуртал шайшиву: мий, вай, тай, кIай.
ДакI ххари хьунну, хъирив лавну, дурус бувну бур цачIун був махъругу, существительноердугу, прилагательноердугу, числительноердугу, цIанинкIанаймийгу, глаголлу ва наречиерду чичаврил кьяйдардугу.

Ххишалларан, чуручIаву дурну дур послелогирттайгу, союзирттай ва бутIрайгу, мукунма оьрус мазрава лакку мазравун бувхсса мукъурттийгу.
Кьяйдарду тIайла дацIан даврийгу щаллуну рязийну, цал ттигу дуккав «Лакрал алфавит ва чичрулул кьяйдарду» тIисса И.Х.Аьбдуллаевлул канила дурксса Свод.
Гьаннайсса, дустал, жу ххишала бакъа ххари хьуру. ­Сукку хьуну дарчунни «аьрава» хьхьичIра диркIсса кIанттава, алхIамдулиллагь. КъадацIан хьувив, диян хьувив, ният дурну, кьаст лархIусса мурадирайн тIисса пикригу багьлай бур дакIнийн.
Ххирасса, гьалмахтал, ва профессор Аьбдуллаевлул мурадру дузрайн буккариву биялсса бияла буссар жухьвагу: газет-журналлу буккултралгу, муаьллимтувралгу, личIи-личIийсса лакрал ккураннал шариктувралгу (гьурттучувтувралгу). Аьямну гъалатIну чIалачIисса затру, ттинин бакьин бан ччисса, тIайла ххуттайн буцин ччисса чув увккуну акъар. Машаллагь, чIалну бунугу, гьуз хьунни ва тIайласса ххуллийх, дарчунни «аьрава».
Дустал, тти жуйвагу ялувссар «мукун бакъар», укунни бусса увкуну, гъалатIирттал гьиву экьи личин бювхъусса хасъсаняткартуврал лагма лаган, бюхъайсса куццуй чIарав бацIан, вай Кьяйдардугу гьанулун ласу.

Гьашину 19 февралланий «Илчилий» рирщусса И.Х.Аьбдуллаевлул «Лакку мазрал алфавит ва чичрулул кьяйдарду» (Цамур вариант) дурккуну махъ, ттул пикрирду оьлувкъунни ва ххававххунни. На махIаттал увнна мув Сводрал, яъни, мивусса гъалатIирттал.
Циваннив жува, ттявх бивкIун чIалачIисса затру (гъалатIру), бакьин къабуллалисса?!
Ттул ттатта базаллувун ­лагайсса ия ттуккуй, бутта – чай, на лагара куклу машиналий. Ярч, туну, тIайлассарив, ахир, ганал ттухь, няъдаллагь бувгьуну, ттатта куна, ттуккуй заназу тIурча. Ттуща бюхълайгу буний, машиналий гьаван?!Сводраву ттуща бюхълай бур цаппара гъалатIру тIайла ххуттайн буцин. Масъала, циваннив жува группа ккаккан бувулт къабуручлаччисса?! Таниннув «жула маз», «жула Ватан» тIунтIисса?! Ярч, шиккуния пIякь бивкIуну гъалатI гьаричувнан чIалай бур. Бакьин буварч! «Маз жулва», «Ватан жулла» куну уча (чича)! Циваннив вай тIайладакъашивуртту дитлатисса?! Бакьин бува тIий, иттав ххяхлай бурхха гъалатIру. Яла, бургира цукун сакин дуллай бурив цIуххаврил предложениярду?! Луттираву хьуна дакьлай дур укунсса предложениярду: «Вин цими шинни?», «Зул ци иш бур?». Бурив шикку гъалатIру? Буркьай! Циваннив, туну, ­бакьин къабан, тIайлану: «Вин цими шиннив?», «Зул ци иш бурив?» тIий, къачичин?! Туну, циваннив вай гъалатIру чачунгу оьрчIансса луттирдаву личIан аьркинсса?! ТIайлассарив «му», «ми» тIий, цIанинкIанаймий ишла буллалаву?! Гьалбатта, къатIайлассар! ЧIяру числорал цIанинкIанаймийннуву ­лахъисса «и»-лул хъирив й чичин ­багьайссар, И.Х.Аьбдуллаевлул правилолийн бувну. Лахъисса «у» циву бусса цIанинкIанаймийннул ахирданийгу «в» чичайссар! Вагу И.Х.Аьбдуллаевлул ­правилори. Лавай кIицI лавгсса цIанинкIанаймий «мув», «мий» куну (в), (й) бивхьунури чичин аьркинсса! Мукунма й-лущал чичайссар качественные прилагательноердугу, масъала, някIмий, щюллимий ва чIяру аьдадрал числительноердугу, учин мукъун, шамилчинмий, мукьилчинмий ва м.ц.
Цукуннив бувчIинтIисса, бутIрайх бачIирчан, «зунтталчу», «лаккучу», «виричу» ва чIявусса цаймий махъругу?! Шиккуния чIалай бур «чу» ­къачивчуну, «чув» чичин багьлагьисса. БучIирив ва журалул гъалатIру бакьин буллан? Валлагь, бучIир. ТIайлану чивчумий, «зунтталчув», «лаккучув», «виричув» тIий, чивчумий ­махърури.
Свод Кьуръан бакъар, я мув сакин дурма идавс акъар. Кьуръанналул луттирайри гъалатIру бакъасса, идавсталли янгъилгу къашайсса!
На цалчинмур вариантращал рязийссара. Цамур кIийлчинмур вариантрай ттул дакI дакьлай дакъар.

ХIадисхъал ХIадис,
лакку мазрал муаьллим, Аьрасатнал кIулшиву дулаврил лайкь хьусса зузала, ­Дагъусттаннал кIулшиву ­дулаврил отличник