«ЧIалсса гъи буллугъсса ва барачатсса хьуннав»

Ажуб ХIусманов

Май-июньдалий «Илчилул» редакциялул вакилтал даврил аьрххилий Ла­ккуйсса шяраваллавун бившиву зу бувккухьунссар кказитрай, ккаркхьунссар суратру, видеортту кказитрал сайтрай, Макс ва Телеграм-каналлай. ЦIанакул вай каналлу информация буккултрачIан анаварну биян бувайсса кумагчиталли. Кказитрайрив жу бусару балжийну, гьарза-гьартану, аьщуй-ххуттай бавцIуну. Ларгсса ххамис кьини жул аьрххи бия Кку­ллал райондалийн.

Бригадалуву буссия хъунама редактор Руслан Къардашов, отделданул редактор ПатIимат Рамазанова, корреспондент Имара Саидова ва дизайнер Камила Абакарова. Ва кьини Ваччав дия Дунияллул халкьуннал дянивсса культуралул фестиваль. Жун ва фестиваль тIитIаврил шадлугърай гьуртту хьунсса тIайлабацIугу хьуна. Жула кказит ххирасса, тIалав байсса инсантуращал яхши-хаш бансса, агьалинал къайгъурдах ва буруккинттахгу вичIидишинсса. Агьалинащалсса хьунабакьавуртту миннангу, жунна, журналистътурангу мюнпатсса дикIайшиврий дакI дарцIуну.

Вава мурадрай, вара кьини бивру Цалчинмур ЦIувкIуллал ва СунбатIуллал шяраваллавун, хьунабавкьуру шярава­ллал бакIчитуращал, школардал директортуращал, учительтуращал, фермертуращал. Гьаннайсса, Ккуллал район ризкьичитурал район духьувкун, кIани-кIанттай агьалинащал хьунабавкьуну вичIи дишарду миннал буруккинттах ва рязийсса хавардах. КIицI къалавгун битан къахьунссар, гьашину райондалийн гъи дучIан чIал хьушиву чIалай бивкIшиву уртту хьун дурасса, кIяланурасса гьаннайн ябияйхтугу. Май зурул ахирданий ххяххайсса хIурия тIутIивгума дахьра уттигъанну аргъиравун дагьлай душиву. ЧIалсса гъи, ссу­тнихьхьун ххуллу къабуллай, барачатну лахъи лаганхьуви лакку аьрщарай.

Ваччав
Ккуллал райондалул бакIчи Ажуб ХIусмановлухьхьун буларду жу, хъуни марххалттал хъунисса зараллу биян бив­сса инсантуран жавабру бавну ччисса суаллу. ЦIанакул яла агьаммур темагу ва духьувкун. ТIабиаьтрал зараллу биян бувминнаву лях лавгсса къаличIанну, багьайсса кумаг гьарманачIан биянну, сантирай даву най дуссарив тIисса.

Ажуб ХIусманов, Ккуллал райондалул бакIчи:
– Ми масъаларттах жу къулагъас хIура дуккан къариртссар, тIабиаьтрал зараллу хьуния шинмай хьхьичI ххуттайн лавсун буссару. Вай гьантрайгума дуссия республикалул ХIукуматрал вице-премьер АьбдурахIман МахIмудовлул каялувшиннарайсса совещание, агьалинан кумаг баврил даву лябуккулий нани дуван чаранну ххал бигьлагьисса.
5000-нния ливчусса заявленияртту бур зараллу хьусса инсантурал, ххал бивгьуминнух бурувгун, жала райондалулмур даврил хIасиллу ххуйчулий ккарккунни. КъатIайлану чивчусса заявлениярттугу кIилчин тIайлану чичин бувссар. Июньдалул 14-мур кьини аьрзарду чичин ккаккан дурсса чIумул махъра-махъмур кьини хъанай дур. Мунийну инсантуран 15 000 къурушрал кумаг бансса иш хъанай бур. Аьрзарду ххал бигьаву хъап-шаплий, чярхний дайсса даву дакъар. Документру гъалатI бакъа низамрайн буцин аьркинну бикIай. Гьармунил хъирив лавну, сантирай даву дачин дуван хIарачатрай буссару. Ккулув буссар школа, магъигу, чIирттугу левкьусса. Ванилссагу буллай буру. Аьрасатнал Просвещениялул министерствалул республикалун зарал бивсса школарду цIу буккан бувансса арцу итадаркьуну дур. ДиянтIиссар жучIаннагу. Ризкьичитурангу ливтIусса ятту-гъаттарахсса ка-кумаг бансса документру лавгссар Шяраваллил хозяйствалул министерствалийн. Мукунма Культуралул министерствалийн – клубирттал, библиотекарттал магъив цIу дуккан дувансса чарабакъашиву душиву мяйжан буллалисса документру щаллу бувну, гьан бувссар.
Цамургу агьамсса масъала личIлай бур – зарал хьусса къатралсса. Жул ший кIирайра къатри леркьусса хьунни, махъминнулгу куннил магъив, куннил чIиртту левкьунни, къатрал буза зия хьусса кIанттугу бур, вай иширтталгу хъирив лаян­ссар, ци кумаг бан шайрив ххал буванну.
Мукунма цIурювкьусса масъалартту бур ххуллурду бакьин баврицIун бавхIусса. ТIабиаьтрал лахIуни дагьан дурсса кIанттурдайх ххуллу бан аьркинну бур. ТтукIрал ххаллугу дур вара тIабиаьтрал щавщи бивну зия дурсса. Кув кIанттай ттукIрал тталлува багьсса ишругу бия, мигу цIу буккан буван багьлай бур.
Райондалул хъуниминнал мурадгу – зараллу бивсса агьалинан чIумуй аьркинсса кумаг бувавур, жулва биялалиймур бу­ллай буссару.

Юсуп ХIусайнов

ЕГЭ-рдая ва ОГЭ-рдая
Ккуллал райондалийн ­аьрххилий бачиннинма, ттуйн хъунама редакторнал тапшур бувна, райондалий ЕГЭ-рду ва ОГЭ-рду дулаврил тагьар кIул дува, циксса выпускниктал бу­ссарив хъирив бувккун, кIул бува куну. Ттущава мяйжан буван хьумунива: Ккуллал райондалия гьашину ЕГЭ-рду дуллай усса ур 16 выпускник, Лакрал райондалия –18. Лакрал райондалиясса выпускниктурал агьамми дарсру (математика, оьрус маз) цачIара дулурчангу, махъми экзаменну чIаххуврайсса Ккуллал райондалий дуллан багьну бур. Экзаменну дуллалисса пунктгу бур Ккуллал 2-мур школалий. ОГЭ-рду дуллалисса Ккуллалмур райондалий 55 выпускник ур.
Райцентрданийн бияйхтурив, жу, гьай-гьай, кIиккувагу цIухху-бусу барду, экзаменнал темагу цIана ца яла агьаммургу дунавхьур.

МахIаммад-Расул Илдаров

Юсуп ХIусайнов, Ккуллал райондалул КIулшиву дулаврил управлениялул методист:
– ЖучIа хъинну ялув бавцIуну буссар управлениялул бакIчи хьхьичIну, экзаменну лавайсса даражалий, аьй къадучIанну тIайла дуккаву мурадрай. Ва даву дюрхъуну дуваншиврул, экзаменну кьамул дуллалисса комиссиялул члентал цин лавхьхьусса курсругу лавхьхьуну, экзаменнугу кьамул дурну, хьхьичIва хIадур байссар. Чара бакъа нитти-буттащалгу гъалгъа бувайссар, оьрчIан нигь къадагьаншиврул шаппагу бу­сласияра, паракьатсса тагьарданий экзаменну дулун бюхъаншиврул.
Экзаменну ккаккан дурсса графикрай най дуссар. Чансса къакъулайсса ишру хьуна оьрус мазрал ЕГЭ дуллалисса ппурттуву связьрал диялдакъашивуртту сававну. Му жул биялалийсса иш бакъая. Махъсса кIира ОГЭ ва ЕГЭ ххуйну тIайла дуккансса циняр шартIру сакин дурну дуссар, гьарзатгу хIисавравун лавсун.

ЦIувкIуллал ккурчIав

Цалчинмур ЦIувкIрав
МахIаммад-Расул Илдаров, шяраваллил администрациялул хъунама:
– Жул шяраву ца яла къювумур масъала бур транс­форматордануцIун бавхIумур. КIива трансформатор бур бух­сса, цивппагу ттурш-ттуршва вольт бусса. Вай бухсса буну, ччя-ччяни чани лешлай бур, ттукI биял къахъанай бур. Ца ппурттуву мукьва гьантлий ттукI бакъа бивкIру. Ва трансфоматорданучIан машина лагайсса ххуллугу бакъар. Электриктурай аьй дан къахьунссар, ххаллу руцари хъанай, тталлу багьлай, авара бувай, бакьин буллай шаймур буллан бикIай. Амма бух хьусса вайннуя ччя-ччяни зия хъанай, пайда бакъар.
Вай гьашинусса хъуни марххалттал кьини дурккун бивкIру. Чара бакъа цIусса трансформатор аьркинну бур 250 вольт бусса. Машина лагайсса кьасса ххулллу бусса кIану ккаккан буванну цIумур бишин, уттизаманнул техника гьан хьурча, зия хьумур дакьин дан хьунсса куццуй.
КIилчинмур къювусса масъала бур ххуллу – Ваччату ЦIувкIравсса ххуллу къулайсса бакъашиву. БакIлавайссагу буну, марххала бувсса, микIлачIру хьусса чIумал машина къалахълай, бахьтта бачин багьсса ишругу шай. Хаснува хъуни марххалтту бувсса ппурттуву, лазуни духларгун ласу-ка бувхIуну ливчIсса чIумал, шяраваллил жагьилтуран Ваччиял ламуха ЦIувкIрав ххулув ххилан багьлай бур ссай-ссай бунугу. Ваччату ЦIувкIравсса ххуллугу, гихунмай Ахъушиял райондалийн, Хъаршлив бияннинсса федерал ххуллугу бакьин бувансса чарабакъашиву душиву ккаккан дуллалисса проект дуссар. Ва дузрайн дуккарча, Ахъушиял райондалущал ва гихуннай Дахадаевский райондалущалсса дахIаву цIакь дуван хьунтIиссар. ЦIанакул Ахъушиял райондалийнсса ххуллу чарттан бавкьуну, муркIа хьуну бур. Машина лагайсса ххуйсса ххуллу буссия хьхьичIава, биялсса туристъталгу бикIай ЦIувкIуллал шяравухчIин Ахъушиял райондалийн биян ччисса, вайннангу къулайшинна хьунссия.
Щиналмур масъала оьккину бакъар, сахаватлувсса шяравучувнал ка кIидархIуну, цIусса щинаххуллу бувссар, щин дурцуссар. ИчIуннай щин дуцин ччинансса къулайшиннар. Жяматрал хIарачатрайну дакьин дуварду вайми кьуллардайн­сса щингу, бавкьуну дуварду дан аьркинсса давурттугу.


Школалий

Школалийгу экскурсия бувну, сайки циняв кабинетирттавух бувкру. Шагьрурдайсса школардаяр къалувсса, ххуйсса школа бур. Гьартасса, пар-партIий лази-лавкьусса. Бур авадансса материалданийну чIюлу бувсса ниттил мазрал кабинет. Шиву бишин, жула лакрал машгьур­сса шаэр Абачара ХIусайнаевлул «Язи бувгьуми» тIисса лугу буллунни Руслан Къардашовлул. Ххуйсса музей бур Совет Союзрал кIийла Виричу АхIмад-Хан Султаннун хас бувсса. «Илчи» кказитру чIюй бувну столданий бивхьуну бур. Ца номер лях гьан къабивтуну, буккайшиву буслай бур. Буккултрал стажгу биялсса бухьувкун, хъунама редакторнал цIувххунни: «Кказитрал редакциялун цукунсса маслихIат буванссия»,– куну. Байбихьулул классирттал учительница Маммаева Уммужигьаннул маслихIат бунни, хьхьичIавасса чичултрал луттирдавасса произведенияртту бишлан. Бия ялун нанисса никиран лакрал шяраваллал тарихраясса материаллугу гьарзану ришларча хъина тIисса пикригу, дизан дурсса шяраваллалминнулссагу. Махъа нанисса никиран хIакьмур, тIайламур кIулну бикIаншиврул.
Математикалул ва физикалул учительница ХIусайнова Умаматлул кутIану школалул тарихраягу бувсун, кIицI лавгунни АхIмад-Хан Султаннул цIанийсса музей авадан буван­сса давуртту дуллан дакIний бушиву, школалул итабавкьусса дуклаки оьрчIая хIакьину жяматран пахрулунсса тамансса бушиву. Кусаева СултIанатлулмур ихтилат бия школалул программалий лакку мазрал дарсру чанну душиврия. Зулфия Кьурбанаьлиевал бувсунни шяраваллил агьлу ва дуклаки оьрчIру цачIуну мероприятияртту дувайшиву. Уттигъанну 80 шинал юбилей кIицI ларгсса Илдарова Аьишатлул бувсунни щала оьрму школалуцIун ва оьрчIацIун бавхIушиву, 56 шинай байбихьулул классирттахь дарсру дихьлай бивкIшиву, циняв оьрчIру ца хъунмасса кулпатну чIалан бикIайшиву цинма. Бувсунни шанна шинал хьхьичI школа кьабитан багьнугу, школалийсса циняр мероприятиярттай гьуртту шайшиву ва хIакьинусса кьини школалий каялувшиву ду­ллалисса Фирузагу цила ученица бушиву.
Школалул директор ­Фирузал ХIусайноващалсса интервью дуссия жул махъва-махъмур номерданий, ванил балжийну бувсун буссар школалул оьрмулия ва къайгъурдая. Фирузал бувсунни гьашину школалул кIия выпускник — ХIусайнова Ххадижат ва Рамазанов Мажид ОГЭ-рду дуллай бушиву. Школа 9 шинайсса бухьувкун, вай Ваччавсса школалийн занантIиссарив 10-мур классравун тIисса суалданухьхьун жаваб дуллай, бувсу­нни техникумравун, колледжравун буххан пикрилий бушиву.

ЦIувкIуллал школалий

Фермертал
Лаккуйсса шяраваллу хIакьину дарцIуну дур школардай, ФАП-ирттай ва фермертурай. Цайми зузи кIантту сайки бувагу бакъар. ЦIувкIрав цIусса ххуйсса ФАП бур. ЧIярусса шиннардий фельдшерну зузисса ПатIимат Абакарова жун ялавай най Ваччав хьунабавкьуна.
Фермертал бирияйрив лавгру шяраваллил зума-къирагърайсса фермалийн. ХIусайн ва Аьйшат Кьурбановхъал колхозрал лекьавайсса ферма дакьин дурну, ххуйсса шартIругу дузал дурну, маэшат буллай буссар. Чун ябитарчагу, захIматчитурал каругу, каш-кушгу итталу бур. Ппаллу, хъюрду, щюллишиврувун ва тIутIавун бахьлавгсса багъ бур.

ХIусайн Кьурбанов:
–Армиялия махъ айивхьуну, ва шяраву ятту-гъаттараха зий ура жула хIарачат буллай. Гьашину тIайлассар, интнивун буккан захIмат хьунни, куннил хъирив кув шанма марххала бунни. Лазундарал луртан дайссия, комбикорм тоннардай машан ласайссия, гьашину диял къархьунни. ЧIатIрах оьллу кьатIув-шав буккан бувансса ххуллувагу бан хъанай бакъая марххалттанул ганзшиврул ва кIушиврул. Ца-кIива оьл ливтIусса хьунни, вайми литIун къабитарду, хъирив бувккун, ххулувгу, ярмагу лявкъуну. Ххилайгу захIмат хьунни, жагь ЦIахъарату, жагьгу гилахава. Арснал хIарачат бунни. Ванан ххуйну кIулссар ми ишру, ча ци дучIан дурссарив, ча, ссан машан ларсъссарив, нава личIину хъирив къаагьра. Магъи леркьуну хIукуматрал чулуха шифердал кумаг бунни. Гъаттарал дикI даххаврийну маэшат бан захIмат къашай, шинал хьхьичIра заказру дикIай, ччарча ккурккимай дува тIисса, ччарча укунма хханхха кьакьан бува, ччарчагу бихху бувну, хIайван ласун ччисса. Тана та кIанай тталлай биххулун къулайсса шартIру дуссар. Нагь, нис, барт, лагавугу чанну дунугу, дувайссар, оьллу къаттизлай, бярчру бакI буккан ттихълан итабавкьуну буру цIана. Ттул ппугу ­оьрму яттичIа лавгсса хIухчу ия. Навагу школалий дуклаки­сса чIумала ванан кумаг буллай, занан икIайссияв яттичIан, ттун ва жула кIану гужну ххирассар, чунчIавгу къагьантIиссара. Нава кунма, шяравалу ядан ччиминнавух хIарачат буллантIиссара.

ХIусайн ва Аьйшат Кьурбановхъул

Журналистъталгу вирттаврал аьпа ябуллай
Ккуллал райондалийсса аьрххилий хъунама редактор Руслан Къардашовлул сипталийну цамургу ххуйсса даву дурссар. ГьунчIукьатIрал шяравун нани ххуллий вайннал шяраваллил активистътурал бувгьуну бур СВО-лий жанну кьурван дурсса шяраваллил вирттавран цIа кусса мурхьру. Вайннувух бур Аьрасатнал Вирттавран НурмахIаммад ХIажимахIаммадовлун ва Фархад Худайнатовлун хас бувсса мурхьругу. ХIакьсса вирттаврал аьпалул хIурматран бувгьусса мурхьирдайн щийн руртIуссар «Илчилул» вакилтурал.


Вава аьрххилий журналистътал хьунабавкьуссар ЦIахъардал къуманиву дацIан дурсса шаэр, драматург, революционер Гьарун Саэдовлул гьайкал цIу дуккан даврицIун кабакьу буван ччисса инсантуращалгу.
ПатIимат Рамазанова

СунбатIлив
Ларгсса нюжмардий Ккуллал райондалийнсса аьрххилул лагрулий бивру СунбатIуллал шяравунгу. Шиккура, шяравун нани шагьраххуллуцI, дур ятту-гъаттара ябуллалисса мащи. Арсен ва Бахттун Оьмаровхъул ва вайннал арсру бур шикку ризкьи зий. Мащилий ятту бакъассагу, бур ттизайсса ­оьллугу. Ва дур чIарах марцIсса щаращал щингу нанисса, уртту-тIутIавун дархьларгсса лухччинийсса мащи. Гьай-гьай, шиккусса нагь-нисирал, бартлил тIингу ляличIиссава бур. Шиккунма бувкIун, лув дагьан къариртун ласлай бур накI, нагь, нис. Бахттун буслай бур гьашину бувсса марххаттанул ризкьигу, цивппагу азурда бувшиву.

– Гьашинусса марххалттануща жува сагъ-саламатну, ризкьилунгу зарал къавхьуну, ххассал шаврийн бувну, Аллагьнайн щукрулий буру. Лазуни духларгун бивкIру. Барчаллагьрай буру жунгу, жул фермалунгу кумагран ххулув ва гуманитар кумагру гьан буллай бивкIминнайн. Марххалтту баву чансса ялагу лахъи лавгссания, ххассал къахьунссияв. Кьини дурккун дия ризкьилийх. Ризкьи ххассал бан, шаймур буллай, хIарачат буллай бивкIру. ХIасил, тIабиаьтрал цила гуж ккаккан бунни, инсантурал хIал ххал бивгьунни, – тIий бур Бахттун.
Вай аьрххи-ххуллурдайх заназиссаксса хIаллай, дакI ххари хъанай дия жула халкь, бакIрай бавцIуну, цала минардайн зана хъанай, багъ-бахчарду бугьлай, хозяйствардахун багьну бушиврул.

СунбатIуллал школа

КIицI лагансса ххаллил­сса хозяйство тIиртIуну дур СунбатIуллал шяраваллия арх бакъасса, «КунцIалу» тIисса кIанттайгу. Ва хозяйствалуха зий ур экономикалул элмурдал доктор, профессор, чIярусса ­шиннардий Москавлив яхъанахъисса инсан, СунбатIуллал шяравасса АьбдурахIманнул арс Адамов Насруллагь. Марххалтту бувсса гьантрай агрофирмалучIансса ххуллийн ххяли леркьуну, ризкьилун ххулув, ярма ва аьркинмур диян дансса ххуллу бакъа ливчIун буссия вай. ЦIанасса ппурттувугу, аргрофирма дур­сса кIанттурдайсса километралул манзилданийсса зунтту лекьлай, ссайн букканссарув къакIулли тIий ур Насруллагь. ТIайламур бусан, ва кьинисса щархъавун­сса аьххирдая жун ванал агрофирмалийн биянсса чIун къархьуна.

Хъиривмур командировкалий чара бакъа вайнначIан биянсса пикрилий буру.
Бивру СунбатIуллал школалийнгу. Школалул чIирай лархъуну дур СВО-лий чувшиврий жанну дуллусса ряха виричувнал цIарду чирчусса мармарчарил ултти. Школалул директорну ур МахIарамлул арс Роберт Саймаев.

ХIакьинусса кьини Сун­батIуллал школалий ур 30 дуклаки оьрчI. Школа бур гьарта-гьарзасса, дуккаврин аьркинсса шартIирдал дузал бувсса. СунбатIуллал шярава бакъассагу, шикку дуклай бур Ккуллал ва цаймигу щархъавасса оьрчIру. Жу бувкIсса кьинигу, учительтал выпускниктуращал Ккуллал 2-мур школалийн ЕГЭ-рду дулун лавгун бия. Ванияр хьхьичIсса кIира экзаменгу ва школалул выпускниктурал ххуйсса хIасиллай дуллуну дия.

ЦIусса дуккаврил шинал 1-мур класс зузи бантIий бур байбихьулул дарсирдал учительница Жулиана Аьлиевал. Ванил бусаврийн бувну, 1-мур классраву ххюя оьрчI икIантIий ур.
Шиккува кIицI лаган, гьашину СунбатIуллал школалул кIицI лагантIий дур 100 шинал юбилейгу.

Имара Саидова