Чапаево – масъалартту ва хьхьичIуннайшивуртту
Ларгсса нюжмардий «Илчи» кказитрал зузалтрал аьрххи багьунни цIуминалийсса Чапаево шяравун. Шийхсса циняв социал объектирдайн бивну цIухху-бусу барду.
Шяраваллил администрациялий
Шяраваллил администрациялий жу хьунабавкьуру администрациялул бакIчинал хъиривчутал Нураттин Исмяиловлущал ва Аьйшат МахIаммадоващал, бухгалтер Салимат МахIаммадоващал.
Администрациялул бакIчи Марис МахIаммадов ва кьини къуллугърацIун бавхIусса аьрххилий МахIачкъалалийн лавгун ия.
– Марис ур шиччавасса, шяраваллил къайгъурду, цIуцIи кIанттурду кIулсса, ми щаллу бан хIарачат буллалисса каялувчи, – тIий рязийну бия ваная жямат.

ЦIанасса чIумал Чапаевкаллал шяраву 565 хозяйство дур. Шикку бур къулайсса шартIру дусса хъунмасса школа, оьрчIал багъ. Бур оьрчIру ттуплий буклансса ххуйсса майдан, бур мизит. Махъсса шиннардий бувну бур тазият. Администрациялул зузалтрал бусласимунийн бувну, тазият баврия хъуннасса бигьашиву хьуну дур. БивкIу-буккулий, дякъий, мурчай бацIан багьлай бивкIун ур инсантуран тазиятрал къатри даннин. Бигьалагай кьинирдай ягу дарсирдая махъсса чIумал мизитравун бучIай аьраб маз лахьхьин ччими. ЛичIи бувну бур хъаннинсса кIану. Мизитрал малланаягу жямат рязийну бур. Агьулданул дянив бястлийсса ишру, къалмакъаллу хъанахъисса чIумал маслихIат бан, дяниялу нахIу дан малла учIи лякълай ур жяматран.
Нураттин Исмяиловлул сайки ххюра шин хьуну дур Чапаевкаллал администрациялул бакIчинал хъиривчуну. Къуллугърай ккаккан дурсса чIун ларгун, гьашину ва цIунилгу увчIуну ур. Ванал бусласимунийн бувну, шяраваллил масъалартту хъунмурчIин цIусса миналийн бизаврицIун, къатри дуллалаврицIун, инфраструктура щаллу даврицIун бавхIусса бур. Инсантал, бивзун къуртал хьусса, муницIун бавхIусса масъалартту щаллу хьусса чIун дучIаннин ссавур духларгун ялугьлай бур. ЦIанасса чIумал я къатри, я багьу-бизулул объектру буллай бакъар. Канализациялул сеть дурну ца-кIира шин хьуну дур, му итадакьин хIарачат буллай бур. Диялдакъашивуртту дуну, ми дакьин давриха зий бур дирекция. Ххуллурдайн ххюл бивчуну бур, гайгу чIун-чIумуй бакьин буллан, цIу буккан буллан багьлай бур. ЦIуминалийсса циняв щархъаву кунма, Чапаеволийгу ччя-ччяни лешлай бур чани, къалевшсса чIумалгу напряжение чансса дур. Гьарзат токрай духьувкун, ссуттил, кIинттул чIумал къатраву дяркъу дур, мюрщисса оьрчIру бусса кулпатирттан хъиннува захIматну бур. ЦIюрувкьусса масъаларттавасса ца бур ччюрклил масъала. Зуруй цал, кIийла администрациялул зузалт цивппа бувккун, марцIшиву дурну, цала арцух трактор, машина бучIан бувну экьи дичай. Цал-цал, цала чулухасса кумаг хIисаврай, шяравасса КамАЗру бусса, миннуй зузисса инсантуралгу экьи дичай.
ХIакьинусса кьини шяраву бур хъунмасса, къулайсса шартIру дусса школа, оьрчIал багъ.
Нураттиннул бувсунни гужсса гъараллу ларчIсса чIумал цала жяматрангу зараллу бившиву. Инсантурал документру, зеленкарду бакъашиврийн бувну, цала халкьуннащагу чIявуминнаща хIукуматраясса кумаг ласун къавхьушиву. Ца-кIива къатта личIаннин.
Администрациялул зузалтгу жуцIун бакьлай шикаятрай бия шяраву лакку маз ишлану бакъашиврия. Шикку ярусса, дарги, къумукь бухьурчагу, хъунмурчIин лак бур, амма лакку мазрай гъалгъа тIутIисса чансса бур.
– Жул буруккинтту чансса бакъар. ХIакьинусса яла цIюрувкьумур масъала бур Хъуслил министерствалул генплан цIакь къадуллалаву. Цимийлгу зана бунни документру ва багьана, та савав лякъавай. Ва масъалалуха зий чулийн буккавай бакъару. Халкьуннаща зеленкарду, документру ласун хъанай бакъар. Ахиргу вай гьантрай жул шяраваллил бакIчинал Аьрасатнал ХIукуматрайн чагъар гьан бунни мунил хIакъираву. Жула халкь шихун бизан рязи хьусса 1991-ку шиналсса Дагъусттаннал халкьуннал депутатътурал шамийлчинмур съездрал хIукмулийн бувну, документру хIукуматрал щаллу бувну булун куну бивкIссар. Инсантуран цанма лечлан багьлай бур цала документру щаллу буллай, – тIий ур Нураттин.
Ванал бувсунни цачIава шяраваллил вакилтурая сакин бувсса Жяматийсса совет бушиву. Мунил хъунамагу шиччавасса Манап Кабиев ушиву. Шяраваллил масъаларттал хIакъираву ва цимилагу увккун ур республикалул каялувчитурайн. Бювхъуну бур къуллугъчитал чансса сукку-кьютIу бан. Мунияр махъ цаппарасса дахханашивурттугу хьуну дур. Бювхъуну бур шяравун нанисса щин чIяру дан. Амма масъалартту щаллуну дузрайн бувккун бакъар.
Администрациялул бакIчинал кадрардал политикалул масъаларттаха зузисса хъиривмур бур Аьйшат МахIаммадова. Ва администрациялий зий ца шин хьуну дур. Аьйшатлул къуртал бувну бур Дагъусттаннал университет. Шиккун бучIаннин Чапаевкаллал школалий цал директорнал хъиривмурну, яла директорну зий бивкIун бур. ЦIанагу архIала школалийгу зий бур, тарихрал дарсирдал учительну.
Салимат ччянияцIавасса зузала бур. 2000-ку шиная шихунмай, 26 шинай зий бур ва администрациялий. ЧIявусса бакIчитал баххана хьуну бур му чIумул дянив.
– Учин ччива, цинявппагу жул шяраваллил бакIчитал ларайсса кIулшивуртту ларсъсса, опытгу, хIарачатгу бусса, жяматрай дакI цIуцIисса бия. Гьарзат шяраваллил бакIчитурайн хъар хъанахъиссагу къабикIайхха, гьарма цащава шаймур буллай ия.
КIицI лаган ччива жула халкь хьунабакьлакьисса цамургу масъала. Цала машина бакъасса инсантуран дяркъу, гъарал дусса чIумал трассалийн бачин бигьану бакъар. Маршрутка шяравун букIлай бакъар.Трассалий бавцIуну хъунмасса хIал хъанай бур. ХъунмурчIин Кривая Балкалийн нанисса маршруткартту бур жул чулухунмай, тайгу бувцIуну буну, чIявумур чIумал чIарах буккай. Ккаккан дурсса чIумуй бунугу шяравун маршрутка занай бивкIссания ххуйну хьунссия, – тIий бур Салимат.
– Ца къулайшиву хьунни. ЦIана жучIан таксилул тариф шагьрулий куннасса дур. ХьхьичIсса шиннардий шагьрулул кьатIув най бухьурча, най буна 500 къуруш учайва.
Анаварсса медициналул кумаггу чIумуй бучIай, шярава арх бакъа жула азархана бур, – буслай бур Аьйшат. Администрациялия жу лавгру школалийн.
Чапаевкаллал 2-мур школалий
Ва кьини Чапаевкаллал школалий бусравсса хъамаличу ия. Дуклаки оьрчIащал ва учительтурал коллективращал хьунаакьин шихун увкIун ия ЦIуссалакрал райондалул чулухасса Халкьуннал Мажлисрал депутат Артур Анварович Исрапилов. Сант дирирну дунура жугу барду ванащал чIиви-хъунсса ихтилат. Гихунмай бищунну.
ХIакьину Чапаевкаллал 2-мур школалий дуклай ур 619 оьрчI. Зий ур 48 учитель. Шиккун занай бур Караманнаясса цайми миллатирттал (къумукь, ярусса, дарги) оьрчIругу, аьмну 150-160 оьрчI.
Школалий каялувшиву дуллай бур МахIаммадова Сагъират Апанниевна.
1998-ку шинал Дагъусттаннал университетрал Дагъусттаннал филологиялул факультетгу къуртал бувну, бувкIун бур зун ЦIуссалакрал райондалийсса Чапаевкаллал 1-мур школалийн. 2007-ку шинал бивтун бур директорнал хъиривмурну. Ххюра шинава зун бивкIун бур Чапаевкаллал администрациялул бакIчинал хъиривмурну, архIала школалий дарсругу дихьлай. Шин ва дачIи дур ва школалул директорну зий. 2009-ку шинал Сагъират Апанниевнал хьхьичIунсса учитель хIисаврай ларсун ур Аьрасатнал президентнал грант. 2011-ку шинал инновациялул ххуллийсса давурттахлу – Дагъусттаннал бакIчинал грант.
– ЦIанасса чIумал жул школалий бур шанма цалчинми классру – 52 оьрчI, 11-мур классраву ур 12 оьрчI, 9-мур классраву – 79 оьрчI. ДукIусса шинал 9-ми классирттаву уссия 75 оьрчI, 11-мур классраву – 17 оьрчI. Мяйя оьрчIал урчIва класс ятIул аттестатрай къуртал бунни. 11-мур класс къуртал бувминнава кIиннал мусил медаль, ряххуннал – арцулсса ларсунни. Сайки циняв медициналул вузирдавун бувххунни. Гьашину мусил медальданийн нанисса шама оьрчI ур. ЧIявуми оьрчIру 9 класс бувккуну лаглай бур. 11-мур классраву бацIай дуклан ччисса оьрчIру. Жул выпускниктурал ЕГЭ-рдай лавайсса баллу ласай. ОьрчIру школалий лахьлахьимуницIун репетитортурачIангу занай бур. Школалийгу миннащал консультациярду дайссар, – буслай бур Сагъират Апанниевна.
Вайннал школалий кIия земский учительгу ур, ца – математикалул, ца – ингилис мазрал. КIивагу шагьрулия бувкIсса лаккудушру бур.
Школалий зузисса учительтал цинявппагу, личIи-личIисса наградарттан лайкь хьусса лавайсса даражалул пишакартал бур. Гьашину институтгу къуртал бувну, най буна школалийн зун бувкIсса учительтуран райондалул бакIчи МаматIи ХIамзатовлул грантру ккаккан дурну дия. Му грант вайннал школалул вожатая Исидора Чугуевал ларсунни.
– Ванил уссу Рамазан ХIаживахIидов хасъсса аьралий операциялий Ватандалул мурадру буручлай уссар. Къучагъшиврул ордендалул заллур. Жул школалул 19 выпускник уссар цIана хасъсса аьралий операциялий. КIиннал чувшиврий жан дуллуссар, цанная ятIа-тIар бакъар. Вайннан хас дурсса ула лархъун дуссар школалул жанахIравун, ялун нанисса никиран эбратну хьун. Жун жула вирттаврая пахру буссар, – тIий бур Сагъират Апанниевна.
Баргъ бивтнасса багъраву
Хъиривсса жул аьрххи бия «Солнышко» тIисса оьрчIал багъравун.
Ва багъраву каялувчинал гьунаргу, бюхъу-бажаргу бусса Оксана Исмяиловал каялувшиндарай дуллалисса ххаллилсса мероприятиярттая, вайннал ккаккиярттая ва хьхьичIуннайшивурттая жу хьхьичIвагу чивчуссия «Илчи» кказитрай.
Багъ тIивтIуну бур 2015-ку шинал. Мунияр шихунмай, ацIния цара шинал лажиндарай, ваний каялувшиву дуллай бур Исмяилова Оксана Юсуповна. Ва бур математикалул, информатикалул ва психологиялул ларайсса кIулшивуртту ларсъсса педагог. Мунияту духьунссар оьрчIал багъравусса давугу ларайсса даражалий дирхьусса. Ванил захIматрал ххуллу байбивхьуну бур 2010-ку шинал Чапаевкаллал школалия. 2011-ку шинал архIала зун бивкIун бур Автодорожный колледжраву. Шикку ва хъунмурчIин дипломниктуращал зий бивкIун бур компьютерданул дизайн, графика ва чIярусса цаймигу информатикалуцIун дархIусса направлениярттай.
Багъ 140 оьрчIансса бур. ЦIанасса чIумал шикку 160 оьрчI, 34 зузала ур.ЧIявуми шиччавасса. Уттинин багъравун кьамул буллай буссия шанна шинаву. Ларгсса шиная шинмай кIира шин хьумигу кьамул буллан бивкIссар. Мукун мюрщисса оьрчIансса ца группа бур, 18 оьрчI усса. Аьмну багъраву бур мяйва группа, 20-25 оьрчI усса. Багъ зий бур 7.30 ссятрая 18.00 хьуннин. ОьрчIан шикку мукьийла дукра дулай. Меню авадансса дур. Полдникрай оьрчIан ххирасса нахIу-нацIурдугу дай.
– Ва райондалий цалчин тIивтIусса багъри. ХьхьичIва шикку 200-ннийн бивсса оьрчIру бикIайссия. Утти гьарица шяраву тIивтIуну, чан хьунни. ЖучIа дуссар музыкалул, физкультуралул, хореографиялул дарсру. Гьарца итникьини – лакку мазрал кьинир. КIюрххил бивзрув-бурув тIий байбивхьуну, щаллусса кьини лакку мазрай гъалгъа тIий бикIайссар оьрчIащал. Лакку мазрал кьини аьдатравун дагьну ххюра шинни. Шинай кIийлла – январь зурул 21-нний ва февраль зурул 21-нний жу лахъа-хъунну кIицI лагайссар багъраву Ниттил мазрал кьини.
Дахьва бувкIсса чIумал оьрчIан лакку маз хъинну къухънану бия. ЦIана ххуйну кIулссар. ЧIявусса жагьилсса кулпатру бур цIана цала оьрчIан лакку маз лахьхьин буллай, – буслай бур Оксана Юсуповна. Багъраву чялишну зий дур Цалчинминнал суккушинна. Федерал конкурсрай гьуртту хьуну вайннал Цалчинминнал суккушиндарал шамийлчинсса кIану бувгьуну бур. Дагъусттанналмур конкурсрай – цалчинсса кIану. ЧIярусса личIи-личIисса проектирдаву ва конкурсирдаву гьуртту хьуну, Оксана Юсуповнал ва ванил каялувшиндарайсса багърал хьхьичIунсса кIанттурду бувгьуну бур. 1924-ку шинал вайннал багъ Дагъусттаннай яла ххуймур оьрчIал багъран ккалли бувну бур. Оксана лайкь хьуну бур «Яла хьхьичIунма шинал каялувчи» тIисса медальданун. Багъраву Цалчинминнал суккушинна сакин хьуну, хъунма хIал къавхьунугу (дахьра ца шин), вайннал ххуйсса ккакккияртту чIалачIи дуллай бур. Шанна-мукьра шинай лув-ялув хьхьичIунсса кIанттурду бувгьуну бур ххуллул мюхчаншивруцIун дархIусса конкурсрай, мукунма шанна шинай лув-ялув «Старты надежд» тIисса бяст-ччалливу.
«Экология – дело каждого» тIисса Щалагу Аьрасатнал конкурсрай хьхьичIунсса кIану бувгьусса чIумал, вайннайн Экологиялул министерствалийн оьвкуну, цува министрнал дуллуну дур оьрчIан бахшишру. КIулшивуртту дулаврил идарарттал дянивсса Щалагу Аьрасатнал яла ххуйми проектру язи дугьлагьисса конкурсрай, «Лига возможностей» тIисса аьмсса номинациялуву шамилчинсса кIану бувгьусса чIумал, вайннан 200 азарда къуруш арцул дуллуну дур. Миннух гьарица группалун телевизорду ласунсса пикри бур тIий, буслай бур Оксана Юсуповна.
ТIайлабацIу хьуннав, дуллалимур дузрайн дукканнав.