Цума-цагу инсаннал ­оьрмулуву агьамсса кIану бугьлай ур учитель. Ца-ца учитель ганал дарс дирхьусса оьрчIан оьрмулухун дакIний икIай, гьарица ишираву эбратну шай. ЧIявуссаннан кIулшивурттал гьану бивзсса, яхI-къириятрал, инсаншиврул ва узданшиврул эбратну хьусса учительли ЧIяйннал шяравасса Айдал арс Аьли Айдаев.

Хъунмур оьрму Щурагьиял педучилищалий зий лавгсса ххаллилсса педагог, шаэр, чичу, публицист Аьли Айдаевлул цIа къабавсса тай шиннардий кIулшивуртту дулаврил сфералуву зий бивкIсса инсантураву, хьхьичIмур никирал интеллигенциянаву чансса бухьунссар. ЧIявуну ва дакIнин утлан икIайва тай шиннардий Щурагьиял педучилищалуву дуклай ивкIсса, Аьли Айдаевичлул дарс дишин бахтти хьусса ттула ппугу.
Ва ххуллухьсса Буйнакскалийнсса жул аьрххилул дайдихьугу, буттал цIа лайкьну дуручлачисса Аьли Айдаевичлул арсначIату, СалимлучIату хьунни. Бигьа бакъасса, амма авадансса, яргсса оьрмулул ххуллу бивтсса Аьли Айдаевлуя бусласимур бавсса, кIулсса бухьурчагума, яла-ялагу вичIидишин гъира бия. ХIисав къавхьуну къаливчIунни арснал буттал документру, ваная чивчумур, наградартту аякьалий ядуллалисса куцгу.

Изображение 

Увну ур Аьли 1927-ку шинал ЧIяйннал шяраву, бусравсса Айдахъал, Оьмархъал ва Къишттилихъал тухумирттал дянив, хIурмат бусса Айдал кулпатраву. ОьрчIшиву ларгун дур КIапкIайлив (Владикавказрай). Шийх ванал буттал диркIун дур кьяпри буруххайсса артель. Ванал иш бавчусса чIалай, бучIи бакъасса инсантурал аьрза бувну, цимурцагу зерххуну, ппу репрессироват увну ур. КIапкIайлив бувккуну бур Аьлил 7 класс. Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъви байбивхьусса чIумал ва 13-14 шинавусса чIава жагьил ивкIун ур. Ппу репрессиярттал мугьалттухьхьун иривну, кулпат захIматсса тагьарданувун багьувкун, хъунама арс хIисаврай, чIявусса оьрчIру бусса кулпатрал хъар Аьлин лахъан багьну бур. Немец КIапкIайлив бивнува бур тIисса хавар бавукун, ниттин оьрчIругу бувцуну буттал шяравун дачин пикри хьуну бур, амма ххуллурду лавкьуну, буккан къавхьуну бур. Так душман айщун увну махъ бувкIун бур вай шяравун. 1958-ку шинал тахсир бакъашиву тасттикь хьуну, ппу реабилитироват увну ур, амма муниннингу, мунияр махъсса чIумалгу, «халкьуннал душманнал арс» хIисаврай, Аьлин оьрмулуву чIярусса дайшишрурду хьуну дур.

– ЧIявусса ккавкнугу, дакI къалп къархьусса, хъиншиврул, инсаншиврул бутIа буллусса, аьчухсса, хIал бавкьусса ия, – тIий, дакIнийн утлай бур ванал арснал щар Галина.
1943-ку шинал Гъумук учитель шайсса ряхва зуруйсса курсругу къуртал бувну, ва увкIун ур зун Хъусращиял школалийн. Ва школалия, оьрмулул 16 шинаву, байбивхьусса ванал захIматрал ххуллу, 60 шинал лажиндарайсса хьуну бур. Ппу реабилитироват увну унугу, «халкьуннал душманнал арснан Ватандалий циняв ххуллурду лавкьуну бивкIун бур. Дуклан гъира бусса, кIулшивурттах мякьсса жагьил 1951-ку шинал Бухарнавун лавгун, тийх увххун ур педагогикалул институтравун. Му къуртал байхту, ца шинай тийхва, Бусттан тIисса шагьрулийсса школалийгу зий ивкIун, зана хьуну ур ЧIявн. ЧIяйннал, Ваччиял, Ккуллал школардай учительну, завучну, цаппара шиннардий райондалул ОНО-рал инспекторнугу зий ивкIун, 1959-ку шинал Щурагьун увкIун, Хъаннил педучилищалуву зун ивкIун ур. 1976-ку шинал мичча (хъаннил педучилищалува) увкIун ур тийхвасса педучилищалувун. ЧIяруми шиннугу шикку зий ларгун дур. Ххаллилсса пишакар ва инсаншиврул бутIа ххишалану буллусса Аьли Айдаевичлул хIурмат хъунмасса бивкIун бур коллективраву ва студентътурал дянив. Ва ца яла сий дума педагог ивкIун ур. Аьли Айдаевичлул куртIсса кIулшивурттая, эрудициялия, оьтту-ттурчIавусса интеллигентшиврия, учительнал даврихсса ччаврия, зунсса гъира-шавкьирая хIакьинусса кьинигу буслайнма бур ва кIулми.

Изображение

 
Аьли Айдаевич ивкIун ур оьрчIал дакIнийнсса ххуллу лякъин кIулсса хIакьсса педагог. Училище къуртал бувну шинну ларгун махъгу, ххирасса учитель дакIнийн утлай, барчаллагьрай бикIайсса бивкIун бур ванал дарс дирхьусса оьрчIру-душру. Даврил чулуха ваная кумаг шайсса бивкIун бур архIал зузиминнангу, школардал учительтурангу. Аьли Айдаевичлул итабавкьусса учебно-методический пособияртту цикссагу шиннардий ишла буллай бивкIун бур Дагъусттаннал школардай. Ва ур цаппара учебникирттал автор, цаппарассаннул соавтор.

Ванал цIа ччяни машгьур хьуну дур литературалул, творчествалул ххуллийгу. Лакрал поэзиялул, прозалул тарихравугу Аьли Айдаевлул чирчуссар яргсса лажин. Цалчинсса ванал шеърирду бувккун бур 1950-ку шинал. Мунияр махъ бувккун бур «МахIатталшиву», «ЛуркIан», «НякIсса ссав», «Балайлул хъяврин къабайссар» тIисса ва цаймигу прозалул ва поэзиялул жужру. Му бакъассагу, С.Есениннул, А.Блоклул, Б.Пастернаклул, А.Ахматовал, Р.ХIамзатовлул ва цаймигу машгьурсса шаэртурал произведенияртту таржума баврийну ванал таржумачиналмур гьунаргу ялун ливчуну бур.
Аьлил итабавкьуну бур «Люди добрые, о вас мое слово» тIисса колледжрал учительтураясса очеркирдал лу.
Оьрмулул гьарицагу лахIза мюнпатну ишла бан ччисса Аьли Айдаевич жяматийсса давурттавухгу чялишну гьуртту шайсса ивкIун ур. «Мыслитель» тIисса литературалул кружок зузи дурну, ванал ялун личин бувссар ва итххяххан бувссар чIявусса жагьилминнавусса гьунарду. Ва каялувшиву дуллай ивкIун ур Буйнакскаллал Чичултрал союзрай, «Луч коммунизма» тIисса кказитрай дачин дурну ивкIун ур литературалул лажин. Гьарица чулуха гьунар бусса Аьли Айдаевичлул спортрал ххуллийссагу ккаккияртту дур. Жагьилний ва лачIун буккаврихун агьну ивкIун ур. Дянивмур Азиянал чемпион хьуну, лайкь дурну дур спортрал мастернал цIа. Буйнакскалий спортрал школардай тренернугу зий ивкIун ур.
Аьли Айдаевичлул пишалул, творчествалул ххуллийсса ккаккияртту, лайкьшивуртту чансса дакъар. Миннун лайкьсса кьиматгу бивщуну бур. Ва ур Дагъусттаннал культуралул лайкь хьусса зузала, Дагъусттаннал лайкь хьусса учитель, СССР-данул Чичултрал союзрал член.

Изображение 
Оьрмулуву чIярусса захIматшивуртту хьунадакьирчагу, Аьли Айдаевич бахтти бусса ивкIун ур. Бахтти хьуну бур ванан оьрмулул дуснал чулухагу. Кулпат ХIасипат (историялул ва географиялул учитель) гьарица чулуха ванан бавкьусса хьуну бур. Вайннал 60 шинай цачIу, куннан кув бувчIлай, нахIу-хIалимну оьрму бувтун бур.
– Вари ттул чул бищай кIанугу, ттул маслихIатчи ва аякьачигу, – чайсса бивкIун бур кулпатрая рязийсса ­Аьлил.
Вайннал ххаллилсса тарбиягу дуллуну, цала-цала оьрмулул ххуллурдайн бивчуну бур кIия арсгу, душгу. БувчIлачIисса зат бур, укун ххаллилсса учительтурал кулпатрава цания ца оьрчIал вава ххуллу язи бугьаншиву.
Дагъусттаннал педагогикалул институтгу къуртал бувну, чIярусса шиннардий Буйнакскаллал педучилищалуву зий ивкIун ур Саэд тIима арс. Ванал кулпат Буйнакскаллал 8-мур школалул директор бур. Душ Зульмира чIярусса шиннардий оьрус мазрал ва литературалул учительну зий бивкIун бур. Цила чIумал «Шинал учитель» тIисса цIанин лайкь хьуну бур.
Ва кьини жу кьамул бувсса Салим тIима арс техникалул чулухунай кIункIу хьуну ур. Цинявппагу оьрчIру нитти-буттал цIанин лайкьсса, цала-цала пишалул ххуллий хьхьичIунсса, жяматраву бусравсса инсантал бур.

***
Учительнал пиша язи къабугьарчагу, бюхъу-бажарданул, яхI-къириятрал чулуха Айдахъал тухумрал ирс лайкьну буручлай бур Салим ва Галина Айдаевхъул, вайннал наслу.
Увну ур Салим Буйнакскалий. Тийх къуртал бувну бур 8-мур школа.
– Ттул классрал каялувчи ия цIа дурксса учитель Булач ХIажиев, цалчинсса учительница бия мунал кулпат Алла Ивановна.
Школа къуртал бувсса чIумал ттул аттестатрай бувагу ца мукьва бия, мугу оьрус мазрал, – буслай ур Салим. Школалийн Салим лавгун ур чIумуяр ччяни, ххюра шинаву. 15 шинаву мугу къуртал бувну, увххун ур Харьковрал авиациялул институтравун. Салим хьуну ур та институтрал тарихраву яла жагьилма студент. Авиациялул двигательллал инженер-механикнал пишагу лавсун, увкIун ур зун Буйнакскаллал агрегатный заводрайн. Шикку бивтун бур технологная хъунама технологнал заместительнайн ияннинсса захIматрал ххуллу.

Лавайсса даражалул пишакар хIисаврай ваная ччяни бавну бур. «ЗАО Мушарака» компаниялул генеральный директор Аьлиоьмар АхIмадовлул оьвкуну бур ванайн цачIава зун. Шикку чIярусса шиннардий хъунама инженернал хъиривчуну зий ивкIун ур.
Яла, иш багьну, кулпатран цаппара шиннардийсса Санкт-Петербурглив бизан багьну бур. Шийх Салим зун ивкIун ур азараксса инсан зузисса хъунмасса заводрай хъунама технологну. Му ппурттуву ванал арс Сабиргу тийх Военно-медицинский академиялуву дуклай ивкIун ур. Буйнакскалийн зана хьуну махъ, Салим цIунилгу Агрегатный заводрайн увкIун, хъунама инженерну зун ивкIун ур. Ххуйсса пишакар гьар кIанайгу тIалавну икIайхха, заводрай зий мукьра шин шайхту, ва цIунилгу цачIана кIункIу увну ур «Мушарака» компаниялул.

2019-ку шиная айивхьуну, хIакьинусса кьинигу шикку производствалул директорнал хъиривчуну ур.
Цала кулпатращал Галинащал Салим кIул хьуну ур заводрай. Ва цуппагу ванал ниттил ХIаписат Расуловнал ученица бур. Галина школалий дуккавривугу итххявхсса, жяматийсса давурттавугу чялишну гьуртту шайсса хьхьичIунсса ученица бивкIун бур. Вай кIиягу заводрал комсомолданул комитетрал, профкомрал, парткомрал бигарду бартбигьлагьи­сса, итталун багьлагьисса жагьилтал бивкIун бур. Заводрай зий бунува Галинал къуртал бувну бур Дагъусттаннал политехнический институт. ЦIана ва заводрал технологический бюрорал хъунмурну бур. Гьарица чулуха цаннан ца бувчIлачIисса Салимлул ва Галинал цIакьсса кулпатрал гьану бивзун бур.

Вайннал наслугу Айдаевхъал цIа гьаз дансса хьуну бур.
ЦIа дурксса сосудирттал хирург, флеболог, «Флебосс» клиникардал сетьрал гьану бивзсса Сабир Айдаевлуя чIявучин бавссар. Ва Салимлул ва Галинал арсри. 2019-ку шинал агьссар Аьрасатнал рекордирттал луттиравун, мяйра ссятрал дянив 53 пациентнал оьттул туннурдай операция бувну. Цинявппагу операциярдугу лавайсса усттаршиврий бувну бур. Мунийнин дунияллул клиникардай мукунсса иш хьуну бакъар.
2010-ку шинал ванал къуртал бувну бур Санкт-Питербургливсса С.М.Кировлул цIанийсса Военно-медицинская академия.
Ванал ссийл Зулейкал къуртал бувну бур Дагъусттаннал технический университетрал технологиялул факультет. Лавсун бур пищевой промышленностьрал инженернал пиша. Зий бур Агрегатный заводрай конструкторский бюрорал конструкторну.
Аьли Айдаевлул наслу мархраха лавхьхьусса, Айдахъал агьлу-авладрал цIанин лайкьсса хьуну бур. Вайннал уздансса ирс буруччинсса хьуннав гихунмаймур наслугу.

Андриана Аьбдуллаева