Аьрххи-ххуллурдай
Ва ххуллухьсса «Илчилул» зузалтрал аьрххи-ххуллу хьунни ЦIуссалакрал райондалийн.
КIулсса куццуй, ЦIуссалакрал район ххишаласса къайгъурду бусса дур. Махъсса шиннардий райондалул администрациялий каялувшиву дуллай ур шиккусса шяраваллал масъалартту ххуйну кIулсса, даврил опыт бусса ХIамзатов МаматIи Бижаевич. Жу бувкIсса чIумалгу ва агьали кьамул буллай мажал бакъа ия. Амма ванал жу кьамул банссагу чIун ляркъунни. Хьунни жул ванащалсса аьчухсса ихтилат.
– МаматIи Бижаевич, цIанасса ппурттуву ссаха зий буру, цукунсса бур хьхьичI ххуттай бивхьусса мурадру?
– Гьашинусса шинал жу хъунмурчIин школардаха зий бивкIру. ЦIусса дуккаврил шин дайдишиннин ЦIуминалийсса ЦIуссаккуллал ва шийхссаТIюхчардал школардай гьануцIакулсса ремонтру дурну къуртал давай буру. Вай давуртту августрал 15-ннин къуртал дансса пикрилий буру. Му бакъассагу, гьашину жун багьунни райондалул щархъавусса цинявппагу школардай оповещениялул давуртту дан. КIицI ларгсса давуртту цимигу шинал хьхьичIара дурну дикIан аьркинсса дия. ЦIуминалийсса школардай оповещение дан сайки 900 азарда къуруш ларгунни. Мукунма, школардай медкабинетру щаллу бавриха зий буру: 35 объектрава 14 объект уттигу дузал бансса ливчIунни. Ца медкабинет щаллу бан 500-600 азарда къурушран бацIлай бур. Ларгсса шинал администрациялул къатрал цалчинмур зивулий гьануцIакулсса ремонт дарду. Утти кIилчинмур зивулийгу дуллай байбишин най буру. Вай цинярдагу давурттахсса арцу муниципал бюджетрайну дузрайн дуккан дуллалиссар.
Шийхсса цинярдагу шяраваллавусса ххуллурдайх асфальт бутIлатIисса давуртту най дуссар. Райондалул центргу духьувкун, ЦIуссалакрал шяраву вайми шяраваллавунияр ххишаласса ххуллурдайх бутIлай буссар асфальт. Вайми щархъавугу гьарица шинал личIи байссар асфальт бутIинсса агьамми кIичIиртту. Вай давурттугу жу бюджетравасса арцул кумаграйну дузал дайссар. 2023 шинал ттуйн, райондалий каялувшиву дан вихшала дурсса ппурттуву, налогру датIин ккаккан дурсса план биттур дурну дакъая. 2024 шинал налогру датIаврил чулуха ЦIуссалакрал район цалчинмур кIанттай дуссия. Жул мурад райондалийсса цинявппагу объектирдай зузисса инсантал налогру дулаврил сияхIрайн лахъан бавур. ДартIусса налогирттая 62 % наниссар райондалул бюджетравун, лирчIми республикалулмур бюджетравун. Уттигъанну райондалул централизованный бухгалтериялул идара ремонт бувну, зузалтран къулайсса шартIру хIасул дурссия. Му хъинну бусрав хьуну, жуйн барчаллагьрал чагъар бувкIуна. На мудангу кIицI лагара, инсанная даву тIалав дулланнин, мунан зунсса цинярдагу шартIру дузал дан аьркинссар куну. Гьашину мукунма цIу буккан барду ЦIуссалакрал шяравусса ОьрчIал ва чIава жагьилтурал спортрал школа. Ва школагу хъинну лащинсса тагьарданий бия, нигьачIий дия ттукIрал ххаллу. Шикку дурсса давурттугу сайки 7 миллиондалун дарцIунни.
– Цукун, ци хIисавравун ларсун хIасул дайссар даврил план?
– Шинал дайдихьулий хIисав дару бюджетравун нанисса арцу. Муних бурувгуну сакин бару райондалул бюджетгу. Аммарив, ялагу ялун личлан дикIай бюджетрайн къадагьайсса цаймигу давуртту. МуницIун бавхIуну, иш багьний аьркин дансса арцугу махъун дитлан багьай. Бюджет кьамул байссар райондалул Депутатътурал Мажлисрал. Муних бурувгуну, байбишайссару шинал лажиндарай итталун дагьлай диркIсса давуртту дуллай. Уттива байбивхьуру хъиривмур шиналсса бюджет хIадур буллай. Хъиривмур шиналгу жура рартIсса налогирттал, субсидияттал ва дотациялул арцу хIисавравун ларсун, сакин дантIиссар даврил план.
– Ци учинна ЦIуссалакрал шяраваллил хозяйствалул даврия?
– Райондалий мудангу хъуннасса къулагъас дуссар шяраваллил хозяйствалух. Райондалий итадакьлакьисса продукция мудангу тIалавну дур. Яла-яла, цалва цивппа щаллу буллай бур. ХIисав буллай, шяраваллил хозяйствалуха зузиминная райондалул бюджетравун шинай 380 азрада къуруш дукIлай дур. Июль зурул 1-ннийнин вайннал 175 азарда къуруш налогирттал дуллуну, дачIи шинайсса план биттур дурну дур. ХъунмурчIин жул бюджетравун наниссар арендалий ишла дан дуллусса аьрщарахсса налогру. Арендалий дуллалисса аьрщи 5 шинаяр ххишалану къаитадакьару. Агана инсан аьрщараха зий ухьурчан, жул манеъшиву къадикIай, ишла къадуллай ухьурчан, аьрщи махъуннай ласайссар. ХIасил, аьрщи зузи дан аьркинссар. Арендалий дуллусса аьрщарай ишла дансса къатри дарчан, му чIумал кIилчинмур налоггу тIалав дайссар. ТIайламур бусан налогру датIаврия хъар хъанай буну тIий райондалул бюджет, миннул ялув кьянкьану ацIара. ХIакьинусса кьини налогру датIаврил чулуха республикалий жу цалчинмур кIанттай буру.
– Цукун щаллу бару хасъсса аьралий операциялул гьурттучитурансса аьрщарал масъала?
– Закондалул ххуллий укра аьрщи дулун ккаккан бувну бур хасъсса аьралий операциялий жан дуллусса аьралийтурал кулпатирттан. Агана, СВО-лийн гьаннин аьрщи ларсун диркIхьурчан, кIилчин мунан дулун бучIину бакъар. Щаву дирсса, ягу ахIвал кIюласса ухьурчан, мукунсса тагьар хIисавравун ларсун, кIилчингу дулунсса ихтияр дуссар. Жу хIарачат бару хасъсса аьралий операциялул гьурттучитал ялугьлагьи къабувну, миннал масъалартту хьхьичI ххуттай щаллу бан.
– МаматIи Бижаевич, СВО-лийн наниминнан зул райондалия яла лахъмур компенсация буллай бур. Ци учинна мунил хIакъираву?
– Ватандалул мурадру хьхьичI ххуттай бивхьусса жагьилтуран цимурца хIалалссар. ХIакьинусса кьини жул райондалия хасъсса аьралий операциялий гьуртту хьун лавгунни 450 жагьил. Ларгсса шинал 25 оьрчIал контаркт чирчунни.
– Цукун бур райондалийсса щинал масъала?
– ЦIуссалакрал шяравусса щаращив бусса кIанттурдая цинявппа кIичIирттавун щин дуцлай, зий буссар. Зурул мутталий 90% кIичIирттал щинал дузал бансса пикри буссар. ХIакьинугу даврийн учIаннин нава лавгун ххал дував, ва даву ци тагьарданийн дирну дурив. Ямансу шяравунгу кIалангру дурккуну, щин дурцуну къуртал давай буссия. Махъсса ппурттуву ларчIусса гъараллал кIалангру дургьуну ларгун, цIуницIакул къувирду дуклан багьунни. Ноябрь зуруйн вай давурттив къуртал дансса пикрилий буру. ХьхьичIава шийхсса шяраваллаву ца-кIива кичIиравун дурцуну дуссия щин, утти тIурчан цинявппа кIичIирттавун дуцлай буру. Хъиривмур шиналсса пландалуву буссар ЦIуссалакрал ва Чапаевкаллал шяравун щин дуцаврил масъала.
– Бувссарив агьалинан тIабиаьтрал биян бувсса зараллал хIакъиравусса кумагру?
– Му масъалалул хIакъираву райондалул администрациялийн кьамул бувну бувссар агьалинаясса личIи-личIисса журалул 4600 аьрза. Миннувату 442 инсаннан дуллуну дур цал дулайсса арцу (ЕПМ) ва 220 инсаннан зарал бивсса хъуслихсса 78 500 къурушрал лагрулийсса арцу.
– Уттигу ца суал, та хьунтIиссар бизан баврил масъалалул ахир?
– Бизан баврицIун бавхIусса масъалартту хъар хъанахъиссар ЦIуссалакрал райондалия лак цIуминалийн бизан баврил ва Аухуллал район цIу дуккан даврил масъаларттаха зузисса ДР-лул ХIукуматрал управлениялийн. Жу минначIан гьан дайссар бизан буллалиминнал сияхIру. Вай сияхIругу хIакьсса душиву тасттикь дуллан багьай. Ва буниялагу цIурювкьусса масъала ца чулийн къабувкссаксса жунгу бигьану бакъар. ЧIявусса бикIай рязи бакъассагу. Жула страницалий шийх дурсса даврия бусласийнигума, аьрзирдай бачай, жуйн яржа тари биянтIисса тIий. Инсантуран бувчIин буллан бигьану бакъар, чIявуми масъалартту управлениялийн багьайсса бушиву. Бизан баврил масъалартталсса буллалисса управлениялул дур цумур шинал, цумур шяраву ци давуртту дантIиссарив ккаккан дурсса программа. Мунияту жуща бюхълай бакъар бюджетрава итадакьлакьисса арцу тIайла дакъа ишла дуллан. Масалдаран, программалий ккаккан бувсса куццуй, ЦIуссаккуллал шяраву асфальт бувтIуну къуртал хьун най бур 2028 шинал. На ура тIий, укунсса бущилий зурчан, махъра-махъмур Аьхъардал шяравун асфальт та биянтIиссар тIий. Республикалул каялувчитурачIагу цимилагу гьаз бав вай масъаларттал хIакъиравусса ихтилатру. Управлениялул каялувчитурахь цимилагу учав:«Зува зузиссаксса хIаллай, цIуминалийсса шяраваллавусса агьамми кIичIирттавун асфальт бувтIуну, инсантал рахIат бара», – куну. Дизан дурсса шяраваллавусса чIявуми масъалартту управлениялийн багьайсса бур.
ЦIуминалийсса шяраваллавусса яла цIурювкьусса масъала бур электроснабжениялул. 2024 шинал 380-лийла ттукI левщуну, хIисав буллай 1200 ссятрайсса чани бакъа бивкIун ур агьали. ЦIанасса чIумал му тагьар чансса къулай хьунни. Подстанция къабувссаксса ттукI лещаврил масъала яла гьан най бакъар. Вай подстанцияртту бивкIун бур шиккусса къутаннал хозяйствардан бувсса, чIивисса мощность бусса. Зунмагу чIалай бухьунссар ЦIуминалийсса шяраваллу дакъассагу, ххуллурдайсса цинярдагу объектирдайн ттукI шичча най бушиву. Мунияту, подстанциярттайн гуж къабагьаншиврул, электриктуран лях-карах ттукI лешлан багьлай бур.
Управлениялул вакилтурал бусаврийн бувну, Шамхаллая цIусса линия дуцинсса проектраха зий бушиву. Ттулмур мурад, агьалинал къатраву ккаккан бувсса напряжениялийсса чани булавур.
ЦIуминалийсса щархъаву цIусса канализация дурну дур. «Агана, багьайсса куццуй, 122-гу насос итадаркьуну ва зузи дарчан, биял хьунтIиссарив ттукI?» – тIий, ванил хIакъиравусса официальныйсса жаваб тIалав дуллай ура руководствалия.
Райондалул депутатътурал къайгъурду
Администрациялий жу хьунабавкьуру райондалул Депутатътурал Мажлисрал председательнал хъиривчу Оьмаров Сулайман МухIуттиновичлущал.
– Райондалийн багьайсса финансирттал, бюджетрал масъалартту хъирив лавну ххалгу бивгьуну, кварталданий цал бавтIун, вайннул хIакъиравусса отчетру дуллай зий буссару. Агана цаймигу масъалартту сукку хьурчан, цIунилгу бавтIун, ххал бивгьуну, вайннул хIакъиравусса хIукмурду байссар. Нюжмардий цал агьали кьамул бару. ЧIявусса бур хасъсса аьралий операциялул гьурттучитурал масъаларттал хIакъираву бучIайсса. Жущава шайсса кумаг бару, къашаймунил ялув райондалул хъунаманащал маслихIат ккавккун, дузал бару. Райондалий хъанахъисса цинярдагу мероприятирттай гьуртту шару, – тIий, буслай ур Сулайман.
Шиккун учIаннин Сулайман ивкIун ур ЦIуссалакрал шяраваллил Депутатътурал Мажлисрал председательнал хъиривчуну. КIийла увчIуну ивкIун ур ЦIуссалакрал шяраваллил администрациялул бакIчину. 2001 шиная шинай райондалул Депутатътурал Мажлисрал председательну ур.
Дуккаврил даража буручлай бур
ЦIуссалакрал райондалул КIулшиву дулаврил управлениялий каялувшиву дуллай бур даврил опыт бусса, лавайсса даражалул пишакар Къудаева Светлана Рамазаннул душ.
Пахрулий учин бюхъанссар вай школарду кIулшиву дулаврил культ ядуллалисса бур куну. Мукун бушиву гьашинугу исват хьунни мусил ва арцул медальлай школарду къуртал бувсса 28 выпускник хьушиврийну.
Гьашину ЦIуссалакрал райондалий 11класс къуртал бувну бур 187 выпускникнал. Дуклаки оьрчIал ххуйсса хIасиллай дуллуну дур Цасса паччахIлугърал экзаменну. ЦIуминалийсса ЦIуссаккуллал 2-мур школалул выпускница Ххадижат АхIмадовал химиялул ва биологиялул экзаменнал 95 балл ва оьрус мазрал экзамендалул 94 балл лавсун бур.
Химиялул экзамендалул 97 балл лавсъсса цамагу выпускникнал цIуницIа экзамен дуллуну, кIилчин лавсун бур 95 балл. Оьрус мазрал экзамендалул лавайсса баллу лавсун бур 12 выпускникнал, химиялул 13-ннал, биологиялул 9-ннал, математикалул 4-ннал ва 1 выпускникнал историялул дарсирал лавайсса баллу лавсун бур.
Шиккува кIицI лаган, Ххадижат АхIмадова гьуртту хьунни Дагъусттаннал бакIчинал бигарду чIумуйну бартбигьлагьисса Федор Щукиннул хьхьичIунну дуклакисса выпускниктал барча буллалисса мажлисрай. Ванихьхьун бахшишран дуллунни 100 азарда къуруш дусса сертификат.
ЦIуссалакрал школардал дуклаки оьрчIал гьарица шинах хьхьичIунсса кIанттурду бугьлай бур республикалий ва Аьрасатнал шагьрурдай хъанахъисса конкурсирттай ва олимпиадарттай.
– ОьрчIру жула бучIантIимурди. Ччясса оьрмулий кIулшивурттал, культуралул ва рувхIанийсса тарбиялул бивзусса гьану цIакьсса бикIайссар. Хъуниминнал хьхьичI бивхьусса мураднугу хъанахъиссар оьрчIру, творчество, культура, спорт ххирану тарбия баву. Хъуннасса агьамшиву дуссар оьрчIал гьунарду ялун личин баву мурадрай дуллалисса мероприятиярттал, – тIий бур Светлана Къудаева.
Райондалул экономикалул тагьар
Экономикалул цIанасса чIумул тагьардания бувсунни райондалул Экономикалул, шяраваллил хозяйствалул ва закупкардал отделданул хъунмур Бриллиант Кьурбановал.
Ванил бувсмунийн бувну, 2025 шинал ахирданий райондалий бивкIун бур 8030 бакI гъаттарал, миннувату – 5281 оьл. Ятту бивкIун бур аьмну 62117 бакI, миннувату ттарду бивкIун бур 51430 бакI. Райондалий дур 8 СПК ва 22 КФХ.
Промышленностьрава райондалий зий бур асфальт байсса завод ООО «Вымпель», ва гьуртту шайсса бур тендердавух, ванил продукция ласлай бур ЦIуссалакрал райондалулгу, Хасавюртуллал райондалулгу ххуллурдал отделлал.
Райондалий бур мукунма зузисса мюрщисса объектругу.
ЦIанасса ппурттуву дуллай бур ми объектирдал инвентаризация, давурттал анализ, дачIи шинал план бартдиргьуну дур 5 зурул мутталий.
Райондалий тамансса бусса бур цалва цивппа давурттал щаллу бувсса. КIул буллай бусса бур «ххютуй» зузимигу.
Вара отделданул хъунмунил хъиривчу Закир Аьдуевлул бувсмунийн бувну, райондалий дукIу ссуттил ххяххияртту дургьуну дур 3921 гектарданий. Миннувату 3821 гектрданий бувгьуну бур ссуттил лачIа, 500 гектарданий – нехъа. ЦIанасса ппурттуву хIаллил ларкьуну дур 360 гектар лачIал ва нехъалул. ПархтIутIи дургьуну дур 50 гегтарданий.
Интту лачIа бувгьуну бур 280 гектарданий, шагьнал лачIа – 497 гектарданий, нехъалул –185 гектар, хъалул – 270 гектар
Райондалий хIадур дурну дур 9343 тонна хъала лазундарал, 3276 тонна нухьхьал.
Культуралул управлениялул къайгъурду
ва мурадру
ЦIуссалакрал райондалул Культуралул, спортрал, туризмалул ва жагьилтурал политикалул управлениялий каялувшиву дуллай ур ва аралуву чIярусса шиннардий зий ивкIсса Заур МахIаммадов.
Гьашинусса шинал управлениялул зузалтрал чIирисса чIумул мутталий дурну дур кIицI лагансса тамансса давуртту. Райондалийн бувкIсса хъамал жула аьдатирттащалгу кIул баву ва дусшиврийсса арардугу хIасул даву мурадрай, лахъа-хъунсса даражалий кIицI ларгун дур «Цалчинсса хъарас щаврил» ва «Интнил хьхьунил» байранну ва цаймигу мероприятияртту.
Гихуннай дулланссагу тамансса давуртту дур. ЦIанасса ппурттуву хIадур хъанай бур 1999 шинал ЦIуссалакрал райондалул аьрщарайн ярагъуннищал бувхсса къачагътал ххит бувсса иширттан хас дурсса мероприятиялийн.
ЦIуссалакрал культуралул управлениялучIасса «Дараччи» тIисса халкьуннал вокалданул ансамбльданул ва МухIуттин Чариновлул цIанийсса халкьуннал театрданул чялишсса гьурттушинна дуллай бур райондалул, республикалул даражалийсса форумирттай ва фестивальлай. Управлениялий зузисса цинявппагу бур пагьму-гьунар бусса, зун гъира шавкь дусса.
Шиккува кIицI лаган, управлениялул зузалтрал хъуннасса даву дурну дур «Пушкинская программа» тIисса паччахIлугърал программалувух хIала буххаву мурадрай. ЦIана ва программалувух хIала-гьурттуну бур Апанни Къапиевлул цIанийсса ОьрчIал искусствалул школа ва Райондалул культуралул ва досуграл центр.
Заур МахIаммадовлул бувсунни, райондалул бакIчи МаматIи ХIамзатовлул тIалавшиндарайн бувну, гъинтнил каникуллай цинярдагу щархъаву дуллай бушиву оьрчIру бигьалагансса мероприятияртту. ХьхьичI ххуттай бур жагьилтал Ватан ххирану, яхI-къирият дуну тарбия баврил, наркоманиялия арх баврил масъалартту.
ХIасил, хIарачат буллай бур хьхьичI бивхьусса мурадру лайкьсса даражалий бартбигьин.
ЦIуссалакрал райондалул шяраваллавун нани ххуллий хьунадакьлай дур Хасавюрт шагьрулийн къабувххунма гьан бюхъайсса ххуллул строительство. ДакIнийн бутан, ларгсса шинал кьутIи дурну дуссия Хасавюрт шагьрулувун къабувххунма лагайсса машинарттал ххуллу буллай байбишинсса. ХIакьинусса кьини шикку буниялагу хъунисса давуртту дайдирхьуну дур, зий дур чIярусса техника. Строительствалуха зузиминнал бусаврийн бувну, ххуллу баншиврул шанма хъунисса лагрулул ламурду буллай байбивхьуну бур. Миннува ца яла хъунмамур ламу бур Ярык-Су неххайх буллалисса. Ва хъанай дур инфраструктура къулай даву мурадрайсса хьхьичIунсса проектирдавасса ца. ХIакьину шикку зий бур цIанихсса пишакартал.
Имара Саидова
ХIасан Аьдилов