
бувсса Оьрус мазрал ва лакку мазрал словарь
«Илчилул» редакциялул ва ххуллухьсса хъамаличуну хьунни Дагъусттан Республикалийсса Аьрасатнал Роспотребнадзорданул управлениялул каялувчи, Республикалул санитариялул хъунама хIакин Мирзал арс Залимхан Оьмариев.
Залимханнущалсса жул ихтилатгу хьунни марцIсса лакку мазрайсса. ДакI ххари хъанай дия, Лаккуй увсса, хъуна хьусса акъанугу, ванаву мазрахсса ччавугу, буттал аьрщарахсса мякьгу ххишаласса бушиврул.
– Залимхан, байбихьулий буси виятува, оьрмулул ххуллу-ххуттая.
– Увссара на 1987 шинал МахIачкъалалив. Республикалул многопрофильный лицейгу къуртал бувну, дуклан увхра Дагъусттаннал паччахIлугърал медициналул академиялувун. Шикку мукьра шинай ккалайгу ивкIун, перевод ларсъссия Сеченовлул цIанийсса Москавуллал медициналул академиялувун. ХIакин-эпидемиологнал пиша оьрчIнийва ххира хьуссар ттун чIярусса шиннардий ва аралуву захIмат буллай бивкIсса ттула нину Элеонара Оьмариевал эбратрайну. Цила даву лавайсса даражалий даврицIун, ваниву организаторшиврул гьунаргу ххишаласса бия.
Медакадемия къуртал бувну махъ айивхьура Москавлив Гигиеналул ва эпидемиологиялул центрданий хIакин-эпидемиологну зий. АрхIалва къуртал бувссия аспирантура. 2015 шинал медициналул элмулул кандидатшиврул диссертация дурурччуну махъ дуклан увхра Аьрасатнал ПрезидентнацIунсса Аьрасатнал шяраваллил хозяйствалул ва паччахIлугърал къуллугърал академиялувун. Шиву лахьхьав на кIилчинмур специализация – юристнал пиша.
Роспотребнадзорданул системалуву зий шанна ва дачIи шин дайхту, Аьрасатнал паччахIлугърал санитариялул хъунама хIакин, Аьрасатнал Роспотребнадзорданул каялувчи Геннадий Онищенкол тIалавшиндарайн бувну, биологиялул мюхчаншиву дуруччаврил отделданул хьхьичIунма пишакарну увцунав. Шикку уссияв лахъай азарду ппив хьун къаритаву мурадрайсса даву дуллай. Аьрасатнал Роспотребнадзорданул центральный аппаратраву зузисса аруллагу шин ттул практикалуву яргсса ва дакIний личIансса хьуна. Тикку зузиссаксса хIаллай, Аьрасатнал ва чил билаятирттал хIукуматирттайнсса командировкарттайн занай, сайки щала дуниял ххал хьуна, ккавккуна инсантурал багьу-бизу ва ми цукун ялапар хъанай буссарив. Инфекциялул азарду сукку хьусса билаятирттайн кумагран заназисса хIаллай, хъунмасса опыт хьуна. Аьрасатнал паччахIлугърал санитариялул хъунмур хIакинну Анна Попова бучIайхту, ванил, ттул даврил даража гьаз баву мурадрай, маслихIат ккавккуна чил билаятрал, ягу жулламур Роспотребнадзорданул система язи дугьансса. На язи дургьуссия жулламур система. Мукун, на гьан увнав Тульский областьрайсса Роспотребнадзорданул управлениялий каялувшиву дан. Тикку зий кIира ва дачIи шингу дурну, Дагъусттаннайн перевод увнав. 2023 шинал ттуйн тапшур бувна Дагъусттан Республикалийсса Роспотребнадзорданул управлениялул хъунаманал къуллугъ. Сайки шанна шин хьунни ва къуллугърай зий.

–Инава лавгсса паччахIлугъирттай санитариялул чулухасса яла оьккимур тагьар чув дия?
– Му чулуха яла къулай дакъамур тагьар Африканаву дия. Эболалул эпидемия дусса чIумал марцIшиву дангу, дуруччингу тайннаща хъанай бакъая. ЧIявусса инсантал литIлай бия. Та ппурттуву вакцинагу дакъая. Киндио тIисса Африканал шагьрулий тIивтIуну бия Аьрасатнал госпиталь.Ттул агьаммур мурад бия тайннащал зузисса духтуртал азар лахъаврия буруччинсса, азарханалий инфекция ппив хьун къаритансса. Му давугу ттуща ххуйну дан бювхъуна. ХIисав буллай, жул госпитальданий бия яла чансса инсантал ливтIуну.
– ЖучIара Аьрасатнаву цумур азар ппив шавриясса нигьачIаву дур?
– ЦIанасса ппурттуву кIицI лагансса нигьачIаву дусса азар дур учин къабюхъанссар. Цанчирчан, Аьрасатнал каялувчитураща ядан бювхъуну бур Совет хIукуматрая шихуннайрасса санитар-эпидемиялул система. Ва дур гьарица чулуха лащу-щаллусса, цайми билаятирттай дакъасса санитариялул цIакьсса кьанунну дусса система.
– Цукунсса бур идаралул хьхьичI бивхьусса масъартту ва цими инсан ур хIакьину вил каялувшиннаралу зий?
– Роспотребнадзорданул даву дур кIира агьамсса структуралия хIасул хьусса. Инспектортурал ва къуллугъчитурал буржну хъанахъиссар азарханардай, кIулшиву дулаврил ва цаймигу идарарттай аьлтту дурсса диялдакъашивурттал хIакъираву ххуллу ласаву ва ялув бацIаву. Лабораториялулмур бутIуву зий буссар сайки 170 инсан. Аьмну кIирагу структуралий бур 700-ннийн бивсса пишакартал.
ХIисав булларчан, хIачIайсса щиная, садикирттая, лагерьдая байбивхьуну жуйн къабагьайсса цавагу масъала къабикIай. Садикру, лагерьду тIитIайни, Роспотребнадзорданул чулухасса хIукму бакъа, зунсса ихтияр дакъассар. Гьашину, масалдаран, республикалий 21 лагерь тIитIинсса план дия. Миннува жу ихтияр дуларду 17 лагерь тIитIинсса.
— ДучIи лякъайрив медициналул сфералуву юридий кIулшивугу?
– Тунукьай, госслужбалул давриву ялув бавцIуну дузал бан аьркинсса чIявусса документру бур. Постановленияртту, протоколлу, ва цаймигу чагъарду ккаккан дурсса чIумуй, тIайлану чичин кIулну бикIан аьркинну бур. Каялувчи хIисаврай, юридий кIулшиву ттун хъинну дучIи лякъай.
– Вила практикалуву дакIний личIансса иш цукунсса хьуна?
– На Африканаву командировкалий усса чIумал эболалул инфекция дирсса 15 шинавун бияннинсса оьрчIру цаягу ххассал къавхьуссия. Шанна шинавусса душ ххассал бувсса чIун тачIав хъамакъаритай.
– Инава Лаккуй увсса, хъуна хьусса акъанугу, ина цайминнал дахIалай чинну гъалгъа тIий ура ниттил мазрай?
– Му чулуха на барчаллагьрай ура ттула ниттил ппу Ярагъи МахIаммадовичлуйн, 97 шинаву дунияллия лавгуна ттул ттатта. Райисполкомрал председтаельну зий икIайссия. Къирият дусса, уздансса адамина икIайва. Лакку улклухсса ччавугу, лакку маз ххира шавугу мунал биялдарайнур хьусса. Гъинттул каникуллай мудан Ваччав ттаттачIан бучIайссияв. Москавлив дуклакисса чIумалгу «Илчи» кказит бучIан буллалу, ккалакку, винма лакку маз хъамакъабитан», – тIий икIайва.
– Залимхан, вила оьрчIащалгу барав лакку мазрай ихтилат?
– ОьрчIангу лакку мазрай тамансса махъру кIулссар. Ттунмагу ттула ттаттал лахьхьин бувсса куццуй, буржри ттулами оьрчIангу лакку маз лахьхьин бан. Лакку улклухсса, мазрахсса ччаву цIакь даву мурадрай ларгсса шинал ттула душ гьан бувссия Ккуллал 1-мур школалий тIивтIусса гъинттулсса лагерьданийн. Хъинну рязину ивкIра кIайннал кIикку дуллалисса даврия. ОьрчIан лакку маз лахьхьин баврицIун, лагма-ялттусса ардайн, зунттурдайн экскурсияртту буллай, уртту-тIутIал цIарду лахьхьин дуллан бикIайва. Гьашинугу, кIилчинмур сезондалий оьрчIру гьан бансса пикрилий ура.
– Ина марцI-чапалшиврул ялув авцIусса инсан, ичIувагу чIярусса тIалавшиннарду дусса ухьунссара.
– ТIайламур бусан, ужагърайн увкIун махъ, мунилсса буллансса хIал къабикIай.
– Махъсса чIумал жула инсантал бур зунттава шагьрулийн щин ларсун букIлай. Ххал дурссарив цукунсса дуссарив Лаккуйсса щинал тагьар?
– Зунттавусса щин нахIусса тIин бусса, личIи-личIисса щаращая нанисса дур. Ттул пикрилий, миннул хIакъираву ци-бунугу учиннин, аьркинну бур ми жучIа лабораториялий ххал дигьин.
– ЦIана аргъирай дур хьхьирил сезон. БучIиссарив хьхьирийн бучIлан?
– МахIачкъалалив ва Каспийскалий хьхьирийн бучIлан жу ихтияр къадуларду. Ккаккан дурссаннуяр ацIлийну чапалну дур хьхьирил щинал тагьар. Пляжирттал хъуниминначIангу му тагьарданун хасъсса хIукму биян бувну буссар.
– Ци учинна прививкартту даврил хIакъираву?
– Махъсса ппурттуву цIурювкьусса бур прививкартту даврил масъала. Инсантуран мунил агьамшиврия бувчIин бан хъанай бакъар.
КIулсса куццуй, вай махъсса шиннардий мусикъепрал эпидемиялул чIявусса инсантал литIун бунни. Му азар уттигу яла ларгун дакъар. Медициналуву ккаккан дурну дуссар 12 азардануща буруччинсса привикартту дан. Инсантуран бувчIлай бакъар прививкартту къадурминная дурминнан зарал бушиву. Масалдаран, ттун полиомиелитрал прививка дурсса ттула душ садикрая шаппай буцин багьунни, чIявуминнал къадурну дуну тIий. Сант дирирну дунура, оьвчаву дуллай ура прививкартту чарабакъа дан аьркиншиву буслай.
– Даврия махъсса чIумал ссаха зун икIара?
– Оьннасса чIун дирияйхту, луттирду ккалан, кинорду ххал дуллан ххирар. Отпускалий ва бигьалагай кьинирдай Лаккуйн кIункIу тIун икIара. Ххирар ахьтта зунттавух, шяраваллава шяраваллавун занан. Ттатта сагъну усса чIумал, чIун дирияйхту, ччя-ччяни ияйссияв буттал шяравун Ккулув, ттаттачIан Ваччав. Москавлив дуклай, зий ивкIсса ппурттуву ляличIийсса мякь бикIайва Лакку билаятрах. Му чIумал буттал улклухасса шеърирду чичлайгума икIайссияв.
– Залимхан, буси ца-кIива махъ вила нитти-буттая, уссур-ссунная.
– Ттул ссу Мариям Москавлив психиаторну зий буссар. Уссу цува заллусса даву дачин дурну ур. Жул нину-ппу жаваблувсса къуллугъирттай зузисса инсантал бия. КIулсса куццуй, чIярусса шиннардий захIматсса шартIирдай зий, ниттил цурда ца аьй къадучIанну сантирайн руртссар республикалул санитариялул ва эпидемиологиялул къуллугърал даву.
Буттагу чIявусса гьунарду бусса, гьарица чулийнай итххявхсса инсангу, хIакьсса тарбиячигу ур. Ванал ургаву, увкусса ца махъ гьашайва жун. КIиягу цаннацIун ца бавкьусса, аькьилсса хасиятру дусса бур. Жула оьрмулуву жугу хIарачат буллан бикIару вайннал даражалийн биян, вайннаха лащан.
Имара Саидова
