
Ххаллилсса педагог ва организатор, гьунар бусса каялувчи ва жяматийсса ишккакку, хIакьсса коммунист, сталинист Хъунбуттаев МахIаммад Хъунбуттал арс къакIулсса Лакрал райондалий чансса бухьунссар. ХIакьинусса «Илчи» кказитрал редакциялул бусравсса хъамаличугу вари.
Ттунгу кIулссар МахIаммад школалий дуклакиниява шихунай. Спортрал ва комсомолданул иширттаву, жяматийсса давурттаву чялишсса, чув ухьурчагу, цува авцIусса кIану чIюлу буллалисса, ци замана бучIарчагу, чIунну цукун даххана хьурчагу, коммунист партиялул кьюкьлувун увхния мукьах, партиялийн ва мунил идеологиялийнгу, цала принципирттайнгу хаин къавхьусса, махъгу, давурттугу цасса, яхI-къирият дусса цила икIайкунсса зунтталчу, райондалул оьрму щирикIин буллалиминнавасса ца. Ванал хIурмат къабансса райондалий акъахьунссар. Коммунист партиялул замана лавгун, мунил сий дагьсса чIумалгу, тачIав цува коммунист ушиврия кьюкьлай къаивкIсса, хIакьинусса кьинигу Совет Союзрал ттугъгу бюхттулну гьаз бувну, Ххувшаврил Парадрал колонналуву хьхьичIа-хьхьичI ачайсса инсаннал хIурмат цукунни къабан. Хаснува, къуллугърал, арцул цIаний, заманалух бурувгун, хамелеонтал кунма баххана хъанахъими лагмава чIяву хьусса чIумал.
МахIаммад муданагу ия итталун агьлагьисса, цалва лагма лаган бан, цачIанма кIункIу бан кIулсса, харизма дусса инсан. Шагьрулул кIанттурдайгу ванаща ччимур даврий зун, ччимур къуллугъ бачин бан бюхъанссия, амма шартIру бигьанийн къалавгун, хIакьсса патриотнал Лакку билаятрай щавщунни цала кюру.
Увну ур МахIаммад Уриннал шяраву, Хъунбуттал ва Гьажардул кулпатраву. Вайннал ряхва оьрчI бивкIун бур: мукьва душ, кIия арс. Кулпатрал бакI дургьусса Хъунбутта сайки мукьцIалла шинай шяраваллил советрал председательшиву дурсса, Ури-Мукьардал махIлалий хIурмат бусса кьянкьуш адамина ивкIун ур. Ванал оьрчIангу ххуйсса тарбия дулуншиву бувчIлачIисса зат бур. МахIаммадлул бусласимунийн бувну, ппу советрайн секретарьну увцуну ивкIун ур хатI ххуйсса буну тIий, аьркинсса чичрурду дуллан. Яла председательну ивтун ур. ЧIярусса шиннардий бивхьусса захIматрахлу лайкь хьуну ур «Трудовая доблесть» ва «За трудовое отличие» медальлан. ЗахIмат ххирашиву МахIаммадлунгу буттая дирсса хасият духьунссар.
Мяйва классгу Уруву къуртал бувну, МахIаммад увкIун ур Гъумукун интернатрайн. 1973-ку шинал шикку къуртал бувну бур школа. ЗахIматрал ххуллу байбивхьуну бур Уриннал Культуралул къатлува. Аьралуннаву къуллугъ бан гьаннин ца шинай шикку методистну зий ивкIун ур. Аьралий бурж лавхъун учIайхту, Дагъусттаннал Педагогикалул институтрал химиялул ва биологиялул факультетрайн увххун ур. Мугу къуртал бувну, увкIун ур зун Бабаюртуллал райондалийсса Карашрал къутандалийн. Мунияр шихунай цала оьрму ванал хас бувну бур халкьуннан кIулшивуртту дулаврин, учительная айивхьуну Халкьуннан кIулшивуртту дулаврил управлениялул хъунаманайн ияннин. 1978-1979-ку шиннардий зий ивкIун ур ГьунчIукьатIрал школалий. Мичча увцуну ур райондалул комсомолданул комитетрал орготделданул хъунаману. Му чIумал комсомолданул кьюкьлул хъунаману лавгун ивкIун ур Красноярскаллал крайрайсса Канско-Ачинский топливно-энергетический комплексрайн (КАТЭК). 1980-1983-ку шиннардий зий ур Уриннал школалий. 1982-ку шинал увцуну ур партиялул райкомрайн. Шикку цIубутIуй лекторну, яла инструкторну, яла идеологиялул отделданул хъунаману ивкIун ур. Ми шиннардий лавайсса даражалий къуртал бувну бур Марксизм-ленинизмалул университет. 1988-ку шинал МахIаммад увххун ур Ухссавнил Ккавкказуллал социально- политический институтравун. Ва къуртал бувну зана хьусса чIумал, Аьрасатнаву пучт хьуну, партиялул комитетру лавкьуну бур. МахIаммадлун цала партия сакин дан багьну бур. Гьуртту хьуну ур та чIумал Ленинградрай хьусса Цалчинмур (Учредительный) съездрай. 1993-ку шинал каялувшиву дуллан ивкIун ур райондалийсса коммунистътурал партиялий. ХIакьинусса кьинигу партиялуцIун бавхIусса масъалартту цала хушрай щаллу буллай ур. – Цумур бунугу ттула къуллугъ ккаккан бувнунияр, ттуйнма коммунист увкукун рязи шара, – учай цалагу.
– Ва ххуллий диялсса даву дав, дуллайгу ура тинай, шинай къавхьуну, ттунма ва ххуллу тIайлану чIалай тIий. Та лавгсса заманнул иширттая, тарихрая ттула кIулшивуртту дуссаксса буслай, бувчIин буллай ура. Утти демократиялул заманар тIий бур. Власть халкьуннахь дусса чIумалли демократия учайсса. Амма ттун власть халкьуннахь чIалай дакъар, – тIий ур МахIаммад. 1991-1993-ку шиннардий МахIаммад райондалул исполкомрал агьали давурттал дузал баврил бюрорал каялувчинал къуллугъ бачин бувну ур. 1994-ку шинал ивтун ур Гъумучиял дянивмур даражалул школалул завучну, 1996-ку шинал – райондалул Халкьуннан кIулшивуртту дулаврил управлениялул хъунаману. Авадансса, яргсса ххуллу бивтун бур МахIаммадлул. Ванайн мудангу жаваблувсса къуллугъру вихшала байсса бивкIун бур, ва гьар кIанай тIалавну уну. 1997-ку шинал ивтун ур райондалул администрациялулгу кабавкьуну, цала сипталий ва хIарачатрай тIивтIусса чIяру профиллу дусса лицейрал директорну. Лицей лакьиннин, сайки 20 шинай, каялувшиву дуллай, МахIаммад Хъунбуттаевичлул хъуннасса даву дурну дур оьрчIан куртIсса кIулшивуртту ва тIайласса тарбия дулун. Шивун бавтIун бур итххявхсса, гьунар бусса оьрчIру. Лицейрал дуклаки оьрчIал цимилгу хьхьичIунсса кIанттурду бувгьуну бур райондалул ва республикалул олимпиадарттай. Ларайсса ккаккиярттайну лицейрал Аьрасатнаву кIилчинсса кIану бувгьуну бур. Гьарица шинах шичча арула-мяйя медалист уккайсса ивкIун ур.
Инсантуращал аьмсса маз лякъин кIулсса, тIул-тIабиаьтрал авкьусса МахIаммадлул хIурмат хъунмасса бивкIун бур дуклаки оьрчIачIа ва миннал нитти-буттачIа. Ва лицейрал выпускникри хасъсса аьралий операциялий цалчин Аьрасатнал Виричунал цIа ларсъсса НурмахIаммад ХIажимахIаммадовгу. Гъумучиял оьрчIал ва чIава жагьилтурал спортрал школалун ванал цIа дуллуссар. Мукунна чувшиврий жан дуллусса Сулайман АхIмадхановгу, ятIатIар бакъа акъа хьусса Айдамир ХIажиевгу лицейрал выпускникталли. Вай кIиягу Чувшиврул орденнан лайкь хьуссар.
Шамагу къучагънал суратру лархъун дур лицейрал чIирайн.
ХIакьинугу хасъсса аьралий операциялий Ватандалул мурадру буручлачиминнаву МахIаммадлул партиялувусса коммунист Исакьгу ур. Хасъсса аьралий операция байбивхьуния шинай хIакьинусса кьинигу тийх ур. ЦIуллуну, сагъну зана хьуннав.
– Нава дарс дихьлай ивкIсса оьрчIаву хьхьичIра-хьхьичI инсаншиву тарбия дан хIарачат буллай ивкIра. ЦIанасса, гьар цимурцаннул дуцин арцуйну дуллалисса обществалуву жагьилминнан бигьану бакъар, жунгу къабигьану бур цума цукун къуццу тIиссарив чIалачIисса, рувхIаниймунил сий дакъашиву бувчIлачIисса оьрчIаву патриотизм тарбия дан. Къуллугъчитурал, депутатътурал оьрчIал ккаккан дарча Ватан ххирашиврул эбрат, вайминнавунгу гьавас багьантIиссар, – тIий ур МахIаммад.
Мяйжаннугу, ватан ххирашиву хьхьичIра-хьхьичI кулпатравур тарбия дайсса. Нитти-буттаяр оьрчIал эбрат ласайсса. МахIаммадгу, ванал кIиягу арсгу аьралий иширттал ветеранталли. Къабизанссия МахIаммадлуя ватандалух ччаву дакъасса наслу.
Букъавсун къабучIир, Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъвилий Ххувшаву ласун генералиссимус Сталиннул бияла цуксса бивкIссарив кIулсса, мунал политикалул ва стратегиялул кьимат кIулсса МахIаммадлул хъунмасса хIарачат бувшиву Гъумук Сталиннул бюст дишинсса кIану тIалав буллай. Райондалул Мажлисрал депутатътурайн увккун, кIийла собрание дартIун, ахиргу, паччахIххуллий, яла ххуймур, чIалачIимур кIанттурдай 4кв.м. аьрщарал ккаккан дурссар бюст дишин. ЧIал къавхьуну дишинсса пикрилий ур. МахIаммад барчаллагьрай ур цала тIутIимунищал рязи хьуну, цала пикри дузрайн буккан бан кабакьу бувсса райондалул бакIчи, цалагу ученик Зураб Куччаевлуйн, Гъумучиял депутатътурайн.
– ХIакьину Сталин зия уллалимигу чансса бакъар. Ванал хъуннасса даву дурссар билаят ччаннай бацIан бан, инсантурал оьрмулул даража гьаз бан. Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъвилий ххувшаву ларсъсса Сталиннул каялувшиннарайри. Ваналли СССР сакин дурсса, хъуннасса агьамшиву дусса Варшавский договорданул организация, Совет экономической взаимопомощи сакин бувсса. Вари Дагъусттаннал автономия сакин даврил бакIщаращуй ивкIмагу. Жува ябан аьркинссар ванал аьпа, буруччин аьркинссар жула тарих. Жува лавгмунийн пистолетрава битарча, бучIантIимунил жуйнма ттуплива битантIиссар.
Бусияра, хIакьину цума къуллугъчинал арс талай уссар хасъсса аьралий операциялий. Сталиннул кIия арснал Ватан душманная дуручлай жанну дуллуссар. Ца арс, хъунама лейтенант Яков ясир агьну, нацистътал му фельдмаршал Паулюслух аххана ан тIисса чIумал, «Я солдата на фельдмаршала не меняю», – увкуссар Сталиннул. Цума къуллугъчиналли хIакьину мукун учин тIисса, – кIибачIлай ур цаламур пикри МахIаммад.
2016-ку шинал МахIаммадлул каялувшиву дуллалисса лицей лавкьуну бур, арцуцIун дархIусса захIматшивуртту сававну. МахIаммадгу Музыкалул школагу, Пионертурал къаттагу хIала бавкьусса М. Дандамаевал цIанийсса Гъумучиял искусствалул школалул директорну ивтун ур. Шикку зий ххюра шин дурну дур. ЦIанасса чIумал МахIаммад ур Хъунайннал школалул директорну. Ва школа учительтал бакъашиврийн бувну, лакьин най, МахIаммадлул хIарачатрай яхьуну бур. Школалий каялувшиву дан ччисса 3-4 учитель ивкIун ур. МахIаммадлул цIа увкукун, миннал цала кандидатурарду дуркьун дур. Укун учительтуралгу, жяматралгу дянив хIурматрайсса инсан ур МахIаммад. Цайнна дурсса вихшала ваналгу зия къадурну дур. Биял бакъасса учительталгу лявкъуну (вайгу ванал хIурматран бувкIун бур), ххишаласса оьрчIругу кIункIу бувну, шинал дянив даву нирхиравун дуртун дур. ЦIана школалий 20 дуклаки оьрчI ур, 11 учитель зий ур.
Цинявппагу цува зий ивкIсса давурттай, жаваблувсса къуллугъирттай цала пишалул бигарду лавайсса даражалий бартбигьлай, ххуйсса ккаккияртту чIалачIи дурну тIий, МахIаммад лайкь хьуну ур личIи-личIисса наградарттан. Ва ур Дагъусттаннал лайкь хьусса учитель, Аьрасатнал Творчествалул педагогикалул академиялул академик, Аьрасатнал аьмсса кIулшивуртту дулаврил хIурматлувсса зузала. Ванал наградарттавух дур «Партийная доблесть» ва «За заслуги перед партией» орденну, «За спасение погибавших» медаль. Дур цикссагу ХIурматрал грамотартту ва Барчаллагьрал чагъарду.
Шиккува бусан, 1999-ку шинал Дагъусттаннал аьрщарайн боевиктал ххявхсса чIумал, МахIаммад ополчентурал кьюкьлул командирну ЦIуссалакрал райондалийн гьан увну ивкIссар. Тай дяъвилул иширттавусса гьурттушиннарахлу лайкь хьуссар «За личное мужество» тIисса Аьрасатнал ХIукуматрал председательнал цIа кусса ссятран. Уттигъаннугу МахIамадлун жагьилтал мяърипат дуну ва Ватан ххирану тарбия баврил ххуллий бивхьусса захIматрахлу дуллунни ПаччахIлугърал награда – Аьрасатнал президент В.В. Путиннул чулухасса ХIурматрал грамота.
Цала кулпатращал Эльмиращал (вагу учительница бур) МахIаммадлул ххаллилсса тарбия дуллуну дур цала оьрчIангу. Вайннал кIиягу арсгу, душгу ларайсса кIулшвурттугу ларсун, ххуйсса давурттай зий бур. Арсру хIаписартал бур, душ зий бур сервис-дизайнрал компаниялий. Университетраву лекциярдугу буккай. Цува МахIаммад кунма, лагма-ялттунангу ххирану, хIурматрай бур.
Андриана Аьбдуллаева
