«Ца ччатIул буханкалух дуллуссия мусил ссят»

Сулайманнул арс ХIусман-ХIажи Аьлиев

Увну ур 1936 шинал Лакрал райондалийсса ЧIарттал шяраву. 1968 шинал къуртал бувну бур В.И. Лениннул цIанийсса Аьраяллил ва политикалул академия мусил медальданущал.
1980-1983 шиннардий къуллугъ буллай ивкIун ур Авгъанисттаннай, Аьраяллил хъунмур политуправлениялул советникну.
1983 шинал ивтун ур Аьраяллил академиялул жяматийсса элмурдал кафедралул начальникнал хъиривчуну. 1992 шиная шинай зий ур му академиялул профессорну. Ва ур 1-мур ранграл капитан, Аьраяллил Гужирдал ветеран. Лайкь хьуну ур 19 ордендалун ва медальлан.

Вай гьантрай Сулайманнул арс ХIусман-ХIажинан там хъанахъиссар оьрмулул 90 шин. Хъуннасса юбилейгу барча дуллай, чIа тIий буру жуна цинявннан ххирасса, бусравсса инсаннан цIуллушиву, цIу-цIусса ххуй-хъиншивуртту!
«Илчилул» аьдатравун багьсса вай суаллахьхьунсса ХIусман-ХIажинал жавабру рирщуну дуссия жула кказитрай ванияр ацIра шинал хьхьичI. Ва базилухгу цал уттигу тикрал даврийну хъиннура мюнпатну ляхълай духьунссар тIий буру аькьилсса хъуначувнал аькьилсса жавабру.

1. Цукунсса хьуна оьрчIний вийнма яла гужсса асар биян бувсса зат, иш?

— ЧIивисса чIумал ттун хъинну ххирасса дикIайва лакьайсса-тIитIайсса чIиллу. Ца чIумал ттун ккарккуна макI, жула къатрал чIарав ттунма мукунсса исвагьийсса чIиллал бувцIусса ца чантай лявкъуну, нава му шавайн лавсун увкIун. КIюрххил шания ивзсса чIумал, нара дирхьусса кIанттай цукунчIавсса чIиллу къаляркъукун, на махIаттал хьунав ва хъинну дакIгу зия хьуна. Яла, цахъи махъ, цанна ккарксса макIурдил хIакъираву хъуниминнал цаннахь цаннал буллалисса ихтилатирттайн бувну, ттун бувчIуна макI – му ци затрив.
Дяъвилул чIумал зуруй цал дулайссия дукиялул карточкарду. Ттун дия 7 шин, ппу ия фронтрай. Нагу, ттул чIивима уссугу ниттищал архIал буссияв МахIачкъалалив. Ца кьини, ччатIул хъирив лавгун унува, ттуйнма иржа бияннин авцIусса кIанттай, ттул жипливату дурккун дия карточкарду. Барз къуртал хьун тIурча, ливчIун бия ялагу 10 гьантта. ИчIува тIурча, бакъая ччатI. КIива-шанма гьантта лавгун махъ, ниттил чарив дуккан дуруна жипливу дишайсса буттал мусил ссят, цийра ссиржингу дусса, хьхьичIазаманнул ссят. Дуллуну га ссятгу, ниттил гьан увнав на, 7 шинавусса оьрчI, га ссят ччатIух даххана дуван. ХIакьинусса кьинигу махIаттал хъанайна ура, чIивисса нава му бигарданий ниттил цукун, ци дакIнийну гьан увнавав тIий. ЦIана Дагъусттаннал хIукуматрал къатри дусса кIанттай хьхьичIва бикIайссия оьрус килиса. Ганил чIарав буссия хъунмасса базар. ЧчатI бахлахисса кIанттайн ияйхту, на гъан хьуссияв ччатIгу бувгьуну авцIусса ца адаминачIан. Ссят ккаккан дайхту, хъап куну ттуща гагу ларсун, ттул каруннавун га цIана ганал ливкIуна ччатIул буханка. УвкIра ххарину шавай. Му ччатIуйну жуща лахъан бювхъуна ялагу цаппара гьантри. МуницIун Лаккуя хъуннабавал гьан бувсса нувщул чантайлулгу мадарасса кумаг бувсса ххай ура.
ДакIний ливчIунни ца цамургу иш. Му цукунчIав хъамабитан хьунссагу бакъар. Тайра шиннардий нинугу, нагу, уссугу зана хьуну най буссияв ЧIарату МахIачкъалалив. ВицIхъав бувкIун, гичча лавхъру цаймигу пассажиртуращал ялавай нанисса кьай духхай машиналийн. Къаларгхьунссия кIира-шанна минутI, ниттил цакуну, бацIан ба тIий, бацIан бунни машина. Жугу ликкан бувну, цурдагу лирккунни машиналия, къанай буру тIий. Дяъвайгу ивкIун, арцугу зана дурну, лавгунни щупир цала ххуллийх гайми халкьуннащал архIал. Хъунма хIал къалавгун, жу лавхъру гукунмасса цамур машиналийн. Най буру, дахьа ЦIахъарату бувккун нанисса кIанттай, ца ккуртта диркIсса дуланттучIа ххал хьунни халкьуннал ккучун. Ххал барча, кIа жу ливккун бивкIсса машина бия хъинну лахъсса кIанттайх ялавай неххамачIув багьну. ЦIанакулгу на бувчIин хъанай акъара, кIа машиналия ликкан нину ссал гьуз учин дурну диркIссарив.

2. Инсаннал хасиятраву винна яла ккарккун къаччимур лишан?

— Къанихшиву. Инсан мунил аьйплу увну кьаитай, ккухIлахIи ай аьзаврду.

3. Цими никирайн дияннинсса кIулли вин вила ппухълуннал нясав? Буси яла архманал цIа.

— Навагу хIисав увну, кIулли ряхра никирайн дияннинсса: нава, Сулайман, Аьли, Кьурбан, МахIаммад, Сулайман.
4. Вила оьрмулуву хьусса яла алши бакъамур шин?

— 1983 шин. Мюхчаншиврул министерствалий советникну (маслихIатчину) зий 4 шингу дурну, зана хьуну увкIссияв Авгъаннава. Бартбивгьуссия, биттур бувссия ттущава шаймургу, ца ххишалагу, гьарзат бусан шайссагу бакъар. Гьан увссияв 2 шинайсса, амма, ялагу тавакъю буллай, ацIаврихлу бахшишгу, чиннугу дикIантIиссар тIий, ацIан увнав. Амма буллусса махъ хъуниминнал бацIан къабувна. Ттунма бувчIуссаксса, мунихун бахчусса затну хьуну бунуккива национал масъала.

5. Яла алши бумур шин?

— Яла тIайлабацIу бумурну ккалли дара 1960-ку шин, нава ташулул хьусса шин. Кьадарданул ттуйн тIайла бацIан бувуна Исяевхъал агьлулиясса хъамитайпа – ПатIимат. Му на хIисав бара ттула хъунмасса талихIран. МуницIун бавхIуну, ттун дакIнин багьай Ф. Достоевскийл «дуниял ххуйшиврулли ххассал дантIисса» кусса махъру. Щарссанил ххуй-хъиншиврулгу, гьарца чIумал чIарав дацIаврилгу, мунил яхIлилгу яувссара, урувччуссара на чIявусса захIматсса иширттаву. ПатIимат ттущал бивкIссар Авгъаннайсса дяъвилул цIаравугу, зий бивкIссар Авгъаннал Мюхчаншиву дуруччаврил министерствалийгу.

6. ВичIара циксса арцу хьувкун, дигьаларгун дикIанссия вил дакI?

— Гьай-гьай, саргъунсса оьр­мулий саргъунну ялапар хъананшиврул арцу дакъагу къашайссар, хаснува рынокрал тагьарданий яхъанахъисса чIумал. На акьивияв хъунасса Аристотеллул тIимуницIун, талихIрая гъалгъа тIийни, мунал куну бур: «Аваданшивугу хъиннича, амма цалчинмур ххуттайн на ласувияв цIуллушиву ва давривусса лябукку», – куну.

7. Инсаннал тахсирдава­сса цумур тахсир хьунссия вища бигьану багъишла битан?

ХатIалийсса тахсир.

8. Бувагу къабитан?

— Багъишла къадитара кьадарсса къеллу. Ца мукунсса иширая чивчуну буссар 2010 шиналсса «Илчилул» 34-мур номерданий.

9. Бартлавгун ччисса вила шанма мурад?

— Жулва билаятрал ялувсса ссав лирцIуну личIаву, дяъви къашаву. Ттун ккаркссар дяъвилул сикка оьрчIнийра. Мунищала архIал цIакьсса дикIан аьркинссар жулла мюхчаншивугу, дяъви тикрал къахьуншиврул. Жула чIяву миллатирттал Дагъусттаннай аслахIшиву, дусшиву, гьарца къушлий барачатшиву.

10. Вила оьрмулуву хъинну ххирасса кIантту бувгьусса шама инсаннал цIа?

— Ттуву мудангу буссар ттула дустурал ва учительтурал кьадру. Миннавассану хъанахъиссар ттула шяравучу МахIадов МахIаммад; школалия шинайссава дус, къумукь оьрчI, Абакаров Мурад. ХIакьину ми бакъар жула дянив, амма дакIурдивату тачIав къагьантIиссар. На мудангу икрамрай уссара ттунма чIявусса ххуй-ххуйсса затру лахьхьин бувсса Исмяилов Оьмарийн. Му ляличIиссава багьу-бизулул инсанни. Райондалул ва республикалул лагрулийсса къуллугъирттайгу зий, му мудангу инсантурал чIарав ацIайва, балжийсса ка-кумаг байва. Мукуна ттун кIицI ан ччива МахIаммадов Жамалуттингу (Жамал). Цала итххяххаврийн ва потенциалданийн бувну цила чIумал мунаща бюхъанссия республикалул лагрулийсса хъуни-хъунисса къуллугъирттай зунгу.
11. Винма ххуй бизайсса хъамитайпалул сурат?

— Иминшиву ва ичIаллил багьу-бизу ябан кIулшиву.

12. Вина кьамулсса чув-адаминал сурат?

— Чув-адамина мудангу цахлувагу, цаламиннахлугу цIакьну ацIан хIадурну икIан аьркинссар, му буржлувссар буруччин кулпат, къатта, Буттал кIану. Жула зунттал халкьуннал къавтIавугума дур му ляличIишиву чIалачIи дуллалисса. Хъамитайпалул хъачIунттал ялун гьаз дурсса канил бусласиссар га буруччин хIадурну ушиву, хIадурну ушиву гагу буруччин, га заназисса аьрщигу дуруччин.

13. Агарда бюхъайсса бивкIссания, инава ци кIанттай, ци чIумал увну ва ци билаятрай яхъанай ччива вин?

— Аьмну хIисав дурну, на ттула оьрмулий рязину ура. ЧIунгу, увсса кIанттугу баххана къабавияв. Амма дакIниву на ура хъунмурчIин романтик: Л. Толстойл «Дяъви ва дуниялгу» ккалай, на эшкьи хьуну икIайссияв XIX ттуршукулух, хьурдай тIий икIайссияв кавалерист хьун. Дунияллул дяъвирдай бурттигьалтрал кьюкьраву талай бивкIссар ттул агьулданул инсанталгу. Ттул ттаттал хъунама уссу къуллугъ буллай ивкIссар паччахIнал хIаписаршиврий. Жул шяраву мунайн учайсса бивкIссар «ХIаписар ХIажи» куну. Нара хIаписарнал чин ларсъсса чIумал, формагу ларххун, на увкссия мунал хьхьичIун. Ваца мунинсса жавабран кунна, дурккун буттукьрава, мунал ттун ккаккан дуруна паччахIнал чIумул форма, ккаккан бувна мукунма игитътурал тIуркIурдай лавсъсса, хъунасса кIинияз Михаил Романовлул къулбасругу дусса призру. Яла ми гьарзат, щинчIав ххал къахьуншиврул, дуркьуна махъуннай.

14. Ссаяту бикIай вил яла хъунмур пахру?

— На пахрулий икIара ттула миллатрал бювхъусса тарихрая, дяъвилул майданнайгу, захIматрал давурттайгу дуллай бивкIсса виричушивурттая, жула Лакку Билаят мусил хъусну ябуллай бивкIсса жула ппухълунная. Лакку кIанттай бакъассагу, жула инсантал бартбигьлай бивкIссар хъуни-хъунисса мурадру щалагу паччахIлугърал лагрулийгу, цIакь дуллай бивкIссар мунил кутак. Вай учай махъру бакъар. Къагьарив, ца Амаев Амирдул цIа кIицI дарчагума: Лениннул премиялул лауреат, академик Курчатовлул урчIака. Мунал дурмунил кьимат бищун къашайссар. Амаевлул бартбивгьусса цаппара затру хIакьинусса кьинигу цимирагу кьункьуллух буссар.

15. Цукунсса дур вил виятурасса къарязишиву?

— Бан ччисса затру чIявусса бунува, чансса бакъа бан къавхьуну лякъай. Жагь чIун диял къашай, жагьгу бан дакIниймур бувну хъиннивав, къахъиннивав тIисса щакгу загьир хъанан бикIай.
16. Яла ххирамур дукра?

— МечIал ххункIру. Ттулла хъуннабава Аматуллагьлул буллай, ми ттун чIавания шинмайва ххира хьуна. Ци дукра дарчагу, нахIусса дукра дайва кIанил.

17. Ссаятусса бикIай яла хъунмамур хIучI?

— Хъинну къачансса цайминнан кунма, ттунгу бур Лакку кIанттул ялун бучIантIимунил буруккин, жулла культурагу, мазгу яхьуну личIаврил ва къаличIаврил дард. Хаснура нигьачIийсса тагьар дур мазрал. ГлобализациялуцIунгу, ялу-ялун гужлан хъанахъисса информациялул мугьалттуцIунгу дархIуну, хIасул хьуну дур мюрщисса миллатирттал мазру хъунисса миллатиртталми мазурдил цавунма бюкьан буллалисса тенденция. Ялу-ялун чIири личIлай дур ми мазру кIулминнал аьдад. ЮНЕСКО-лул ккаккан буллалимунийн бувну, цIанасса дунияллул 6000 азарва мазравату 3000 маз бусса бур бухлагаврил дазу-зуманив. Маз – му культуралул фундаментри, маз бакъахьурча, бакъассар фундаментгу, бакъассар миллатгу. Умуд къакьукьинну: так цавай зунттурду ва щаращив бакъассагу, личIанхьуви мазгу, яхьунхьуви культурагу, чIярусса векирдай хIасул хъанай диркIсса аьдат-эбадатругу.

18. Хьуссарив вил оьрмулуву винна инара ттинин багъишла ритан къахъанахъисса къел?

— Талатаврил операцияртту нанисса чIумал, на мудангу щяикIайссияв бронетранспортер нани дурсса щупирнал чIарав, урчIамур чулух. Ца ххуллух, мукунма операциялий нанисса ппурттуву, цирив ца маслихIат ккакканшиврул на увкссияв кьатIув. Зана хьуну щяикIан авчусса чIумал, ттула кIанттай рациялувух гъалгъа тIисса хIаписар-связист ххал хьуну, на щяивкIссияв щупирнал махъ, куях. Бавчуну ца дачIиссят хьусса чIумал, бронетранспортерданул хьхьичIсса урчIамур чул миналийн тIайла бавцIуну, связист най унува ивкIуна, ттуйнгу щаву дируна. Та зат дакIнин багьтари, дакIниву тIааьн бакъасса асар сукку хъанан бикIай, на ттула кIанттай щяивкIун ивкIссания, жагьилсса офицер сагънува икIанссияхха тIисса.

19. Лавгсса заманардава­сса цIанихсса инсантуравасса цуманащал хьунаакьин ччива вин?

— Хьунаакьин ччива Оьмар Хайямлущал. Та гьарца чулуха итххявхсса инсан ивкIун ур. Циняв хIайран буллалисса шеърирду бакъассагу, дунияллий машгьурну дур танал математикалул, астрономиялул, философиялул аралувусса давуртту. На танахь суал бавияв, махъсса 15 шинал мутталий, цичIавгу къадуллай, къачичлай, цанъяв ина халват хьуну ивкIсса куну.

20. Ци дахчилай дур хIакьину Дагъусттаннахун, цил аьнтIикIасса кIанттун ва надирсса миллатирттан лавхьхьуну, ххуйнугу, ххаллилнугу ялапар хъананшиврул?

— Махъсса шиннардий Дагъусттаннай цаппара лайкьсса давуртту дуллай чIалай бур, жула экономикагу, культурагу ххуй-хъин хьун дансса. Амма жула халкьуннал оьрму, багьу-бизу ккалли бансса даражалийн гьаз хьун баншиврул, цила-цила кIанттурдай мукъурттил хъирив хъиннува сивсуну ишругу бартбигьлан аьркинни. Аьркинни сакин дуван лайкьсса шартIру, хаснува зунттал районнай. Хъинну ххуй дакъасса тагьарданий бур жула зунттал кIанттайсса ххуллурду, бакъар чIявусса кIанттурдай газ, дакъар диялну хIачIайсса щин. Ми кIанттурду сававнугу халкь бацIлай бакъар зунттаву. Чара бакъа аьркинну бур инсантал жула Буттал кIанттай бацIан бансса чаранну ляхълан, миннан зунсса давуртту сакин дуллан.
ХIадур бувссар Р.Башаевлул