Цихлура цурда гъалгъа тIисса цIа

Мартрал 20-нний 90 шин хьунтIиссия Дагъусттаннай цалчинсса химиялул элмурдал доктор, Аьрасатнал Технологиялул элмурдал академиялул член-корреспондент, ДР-лул элмурдал лайкь хьусса деятель, профессор, ДГУ-рал аьмсса химиялул кафедралул хъунама Ттаттаев Оьмар Аьлиллул арснан.

ХьхьичIмукъун кIанай

1993 шинал на буттащал най буссияв Дагъусттаннал университетрал хIаятравух. Цакуну буттайн архнияту щилъяв оьвкуна. Гъан хьуну, буттайн хъямала агьуна чурххал лахъ акъасса, увцIу-кьувцIусса, чаннасса симандалий иминсса пишлищалсса адамина. Чара-цира тIий, аслу-суал буллай ия. Душ дуклан бакьин увкIшиву бувсукун, кумаг аьркин хьурча, чара бакъа цачIана гъан хьу куну, цала визитка дуллуна. Га ия Оьмар­ Ттаттаев.
Цахлура цурда гъалгъа тIутIисса цIа, чIивинияцIа ттун кIулсса. Учительтурал пахрулий чIявусса бусайва. Дуклан бухлахийни аьркин къавхьуна ттун Оьмар Аьлиловичлул кумаг. Гихунмай бюхъайва цимилгу аьркин хьун, агарда, сагъну ливчIссания. Амма шиннагу чIарах дукканнин,1994 шинал январь зурул 30-нний, оьрмулул ва элмулул захIматрал аргъираву дунияллия лавгуна бюхттулсса аьлимчу, ххаллилсса чув-адамина.
Нязаннив жуятува батIул къавхьуссания, Оьмар Ттаттаевлул цIа дунияллул яла хьхьичIунми академиктурал сияхIрай хьхьичIххуттай дикIанссия, укун тIун бикIай га кIулсса аьлимтал.
Интдайдихьулул хьхьуну дунияллийн увксса Оьмар Ттаттаевлул бувтсса щалва оьрму лавгун бур инт кунма: марцIну, чаннану, яргну.

Оьрму ва элму

Ттаттаев Оьмар увну ур 1936 шинал Хъусращиял шяраву, хъудугьул кулпатраву. 1954 шинал Ккуллал дянивмур даражалул школагу къуртал бувну, дуклан увххун ур Дагъусттаннал ПаччахIлугърал университетрал естествознаниялул факультетрайн. Университет къуртал бувну махъ, зий айивхьуну ур Хъусращиял школалий химиялул ва биологиялул учительну. ДачIи шинава ивтун ур завучну.
1960 шинал увххун ур Ростовуллал ПаччахIлугърал университетрачIасса аналитическая химиялул кафедралул аспирантуралувун. 1963 шинал, химиялул элмурдал доктор, профессор К. Н. Багдасаровлул каялувшиврулу дурурччуну дур кандидатнал диссертация. Вара шинал сентябрьданий зий айивхьуну ур Дагъусттаннал ПаччахIлугърал университетраву аьмсса химиялул кафедралий хъунама преподавательну.
Элмулул давриву цIакьсса дахIавуртту диркIун дур Ухссавнил Ккавкказнал предприятиярттащал. Оьмар Аьлиловичлул ахттар дурсса давуртту рирщуну дур элмийсса журналлай. Вай давурттал агьамсса кIану бугьлай бивкIун бур билаятрал производство хьхьичIуннай шавривугу.
1966 шинал конкурсрал гьанулий Ттаттаев увчIуну ур аьм­сса химиялул кафедралул доцентну. Докторнал диссертация дурурччуну, 1973 шинал, оьрмулул 37 шинаву хьуну ур Дагъусттаннай цалчинсса химиялул элмурдал доктор.
1975 шинал конкурсрал гьанулий увчIуну ур кафедралул профессорну.
1975-1980 шиннардий зий ивкIун ур ДГУ-рал химиялул факультетрал деканну. 1972 шиная шийнай, дунияллия гьаннин, зий ивкIун ур аьмсса химиялул кафедралул хъунаману.
500 элмийсса даврил, 8 луттирал ва студентътурансса 40-нния лирчусса элмулул ва методикалул ххалдигьавурттал автор. Вай давуртту цирдагу рирщуну дур академиялул журналлай, конференциярттал материаллай.
Чялишну машгьур дуллай ивкIун ур элму. Гьарицагу шинал гьуртту шайсса ивкIун ур Москавлив Элмулул ва техникалул информациялул центрданучIасса семинардай, щалагу Союзрал ва халкьуннал дянивсса конференциярттай.
Оьмар Ттаттаев лайкь хьуну ур СССР-данул ва РСФСР-данул КIулшиву дулаврил министерствалул чулухасса хIурматрал грамотарттан, СССР-данул ВДНХ-лул медальлан ва чIярусса цаймигу лишаннан.
Чялишсса гьурттушинна дуллай ивкIун ур университетрал ва республикалул жяматийсса оьрмулуву. 1981 шиная шихунай уссия ДГУ-рал парткомрал ва профкомрал вакилну, ВОИР-данул председательну, гьуртту шайссия Обкомрал комиссиярттал давриву.
Га уссия Ленинградуллал ва химиялул технологиярттал Хъунмур Советрал ва СССР-данул Элмурдал академиялул Аналитическая химиялул элмийсса советрал вакилну.
Дагъусттаннал элму хьхьичIуннай дан бувсса захIматрахлу Оьмар Ттаттаевлун дуллуну дур «ДАССР-данул элмулул лайкь хьусса деятель» тIисса цIа.
1992 шинал увчIуну ур Аьра­сатнал Технологиялул элмурдал академиялул член-корреспондентну. Цал каялувшиврулу кандидатнал диссертация дурурччуну дур 28 аспирантнал. Миннавасса цаппара зий бивкIун бур кIатIаллил билаятирттайгу.

Кулпатрая

Оьмардул ва Зулайхатлул кулпатраву хьуну бур 4 оьрчI. Хъуна-хъунама арс Георгий, Москавуллал университетрал химико-геологический факультет къуртал бувну махъ, зий уссия ДНЦ РАН-далий. ЦIана Георгий зий уссар Канаданаву. Хъиривма арснал Гелиордул къуртал бувссар Москавливсса Тонкия химиялул промышленностьрал институт. Аспирантурагу къуртал бувну, нитти-буттал ялун МахIачкъалалив наниххуллий, Москавлив аэропортрай апатI хьуну, дунияллия лавгссар. Шамилчинма арс Жамалуттин зий ур МахIачкъалалив. ЧIана-чIивима Арсен кулпатращал ялапар хъанай ур Моздокрай, цала организациягу тIиртIуну.

ДакIнин бичавуртту

Арсен Рамазанов, химиялул элмурдал доктор, профессор, Дагъусттан Республикалул элмулул бусравсса ишккакку:
– Оьмар Аьлиловичлущал кIул хьуссара 1969 шинал. На дуклай уссияв 2-мур курсирай, мунал ттухь дишайва аналитическая химиялул дарс. Ганал каялувшиврулу дурурччуссар дипломрал даву. На 5-мур курсираву дуклакисса чIумал архIал лавгссару Ростовуллал университетрал конференциялийн (на студент, га ттул элмийсса каялувчи). Оьмар Аьлиловичлуя байбивхьуссар ттул элмулувунсса ххуллу. Университет къуртал бувну махъ, ца шинай на зий уссияв ЦIуссалакрал школалий. Муния махъ, Москавуллал университетрал аспирантурагу къуртал бувну, кандидатнал диссертациягу дурурччуну, на зана хьура Дагъусттаннайн. Зий айивхьура Элмурдал академиялул Дагъусттаннал филиалдануву лабораториялул хъунаману. Оьмар­ Аьлилович университетраву кафедралул хъунаману зий ия. Мичча дайдирхьуна жул даврил уртакьшивугу.
1993 шинал, докторнал диссертация дурурччуну махъ, Оьмар­ Аьлиловичлул ттуйн оьвкуна цала каялувшиву дуллалисса аналитическая химиялул кафедралий профессорну зун. На рязи хьуссияв кIирагу даврий зун, филиалданувугу, университетравугу.
Барчаллагьрай ура кьадарданийн ттулва оьрмулуву Оьмар­ Аьлилович хьунаавкьуну тIий, нава ганащал цачIу зий, гъансса дусталну бивкIун тIий. Жул дусшиву муксса цIакьсса дияхха, Оьмардул цала чIивима арснан ттул цIа дирзуна. Гьарцагу чулуха ххаллилсса инсан ия. Оьмар Аьлиловичлул чаннасса ва марцIсса аьпа абадлий яхьунтIиссар га кIулну ивкIциринначIа.

Сулайман АхIмадов, профессор:
– Оьмар Аьлиловичлущал кIулну ттул хьуну дия мукьцIаллийсса шинну. Ростовуллал университетрал аспирантура къуртал бувну махъ, 1963 шинал Оьмар зий айивхьуна Дагъусттаннал ПаччахIлугърал университетраву химиялул ва биологиялул факультетрай. Та шинал на дуклай уссияв тава факультетрай. Пединститутраву зузисса чIумал Оьмар Аьлиловичлул ттун маслихIат бувна цала каялувшиврулу аспирантуралувун уххан. Тай шиннардий кафедралул хъунаману зий уссия Бежаев МахIаммад Сайпуллаевич. Ганал хьхьичIунну дуклай бивкIсса жагьилтал аспирантуралувун кIункIу байва, амма чIявуми аспирантътурал каялувчи Оьмар Аьлилович ия.
ЦачIу зузаву дакъассагу, жул дянив цIакьсса дусшиву дуссия. Ччя-ччяни цанначIан ца буххайссияв. Лакку билаятрай – Хъусрахь, ЦIущаннив ва Гьущав жу чIявуну шайвав.
Ца базилухь жу лавгссияв Лаккуйн. Жущал уссия Ххюлусматусса Абачараев Муса ва Гьущатусса АхIмадов Оьмари, аьпа биву. Жу Ххюлусмав дукьрахIангу хIарчIссия.
Муния махъ лавгссияв ЦIущаннив, чIун дия хьхьудяризавайсса. Оьмардун кIулсса Хъунмямма тIисса учительнал къатлул чIавахьулу бия тIивтIуну. Ганал мюрш чартту бишлай, шания заллухъру бизан бувну, хъамалушинна дуван бувна. Яла жу лавгссияв Гьущиял шяравун, жухва ялугьлагьисса гьалмахтурачIан.

МахIаммадбаг ХIусайханов, физикалул ва математикалул элмурдал доктор, профессор:
– Оьмар Ттаттаев ия Дагъусттаннай акъассагу, щалагу Ухссавнил Ккавкказнаву яла хьхьичIунми аьлимтуравасса ца, жагьилсса оьрмулий Дагъусттаннай цалчин химиялул элмурдал докторнал цIа ласун бювхъусса. Га ия Дагъусттаннал ПаччахIлугърал университетраву химиялул элму зузи даврил ва му лахьхьин даврил цIакьсса ттарцI. Цал каялувшиврулу хIадур бувссар чIявусса аьлимтал, миннавугу, чIявуми, жулва лак.
Аьпа биву, ия хасиятрал ххуйсса, дусшиву дангу, дуруччингу кIулсса тяхъасса, гьарцагу чулуха итххявхсса, шавхьсса инсан.
Оьмардун хъинну ххирая лакгу, Лакку билаятгу. Га ия жула лакку зунттаву хъуна хьусса, цува лявхъусса кIанттая пахрулийсса, агьайкунсса лаккучу. ЧIявуя Оьмардул дустал, так ца лакраву бакъассагу, щалагу Дагъусттаннай, Аьрасатнаву.
Оьмардул бувтсса оьрму бур яргсса, цала тарбия бувминнан, уттисса аьлимтуран, дустуран, цинявппагу цува кIулминнан эбратрансса.

Ухумааьли МахIаммадбагов, химиялул элмурдал доктор, профессор:
– Оьмар Аьлиловичлущал на кIул хьуссара 1968 шинал, га М. Ломоносовлул цIанийсса Москавуллал ПаччахIлугърал университетравун конференциялийн увкIсса чIумал. Таний на ияв химиялул факультетрал студент. Ганал ттуйн ххуйсса асар биян бувуна хъунасса аьлимчу акъасса, дакI хъинсса инсаншиврийнугу.
1973 шиная 1978 шинайн бияннин ттун багьссар Оьмар Аьли­ловичлул каялувшиврулу зун ДГУ-рал аьмсса химиялул кафедралий. Таний бувчIуна ттун, хъунасса аьлимчу акъасса, га ушиву ххаллилсса сакиншинначигу. Гьамин, Оьмар Аьлиловичлулли сакин бувсса Дагъусттаннал химик-аналитиктурал школа.
На Чачан-Ингушнал ПаччахI­лугърал университетраву зузисса чIумал, (1978-1993 шиннардий) жул дянивсса арарду ва дахIавуртту цIакь хьуна, жу гъансса дустал хьунав. Ччя-ччяни хьунабакьайссияв, цачIусса элмулул давурттаха зий бикIайссияв. АрхIал лагайссияв ччя-ччяни Совет Союзрал шагьрурдайн командировкардай. Гьарца кIанттай хьунабакьайва Оьмар Аьлиловичлул чIявусса дустал. Цувгу даин ххарину кьамул айва, ганащал маслихIат ккаклан бикIайва.

Валентина Владимирова:
– Тай архсса 60-ку шинну ца кьаралданий най дия Ростовуллал ПаччахIлугърал университетрал химиялул факультетрал аналитическая химиялул кафедралул зузалтрал ва лавайми курсирдаву дуклакисса студентътурал оьрмулуву. Цакуну жул гьарца кьинисса паракьатшиву дакъа хьуна – жучIан увкIуна цIусса инсан, ссигъасса Ккавкказнавасса аспирант. Жу, жагьилсса душру, (хъунмурчIин, душру бия аналитикалул кафедралий пишакаршиву лахьлай), личIи-личIисса хIилларду ляхълан бикIайссияв кафедралул цIусса зузала ххал хьун, ганащал гъанну кIул хьун.
Га ия чурххал лахъ акъасса, илтIа-кIюласса жагьил, ялун урган жуяр ссалчIав личIи акъасса. Ганал дахьва ихтилат байбишайхтува, жун бувчIуна жула хьхьичI ушиву, жунма так луттирдая, кинордаву ва радиолувух хъинну нажагьну баяйсса, караматсса макьаннайну кIулсса ккавкказнал халкьуннал вакил.
Оьмар ия захIмат ххирасса. Жун га чIявуну ххал шайва элмийсса библиотекалуву, химиялул лабораториялуву экспериментру буллай, цала элмийсса каялувчи Константин Багдасаровлущал ихтилатрай. Ганаву бия лагь къашайсса элмулухсса ва даврихсса гъира, гьавас. ЧIявуя Оьмардуя лахьхьинмур, кьамул банмур. Амма ччяни лавгунни жул дянива.

Хамисат АхIмадова:
– Нава талихI бусса инсаннан ккалли бара, Оьмар Аьлиловичлущал зунсса тIайлабацIу хьуну бивкIун тIий, хьхьичI аспиранткану, яла ганал каялувшиврулусса кафедралул зузалану.
Лагмацириннан га ия гьарицагу давриву эбратрансса, инсантал ляличIину ххирасса, щин-бухьурчагу бюхъайсса хъинбала бан ччисса, дакI хъун дакъасса инсан. Ганаща бюхъайва цумацагу зузала цалла дуллалимуния рязину, ххарину, укъавххун зунсса тагьар коллективраву хIасул дан. Гьарми ца хъатIуйн кунма бучIайссия даврийнгу.
Оьмар Аьлиловичлул байсса ихтилатгу, учайсса махъгу бикIайва инсаннан бюххансса, дакIний личIансса. Ххаришиврийгу, къумашиврийгу чIарав ацIайва.
Хъинну ххирая Оьмардун цалва кулпат, нину-ппу, аякьалий икIайва гъан-маччацириннах. Хаснува ххирая, аьпа бивун, цалва арсру.
Цуксса хIайпнугу, инсаннал оьрмулуву шай дакI гъюжу дуккан дансса ишругу. Мукунсса иш хьуна Оьмардул оьрмулувугу, ганал кIилчинма арс Гелиор апатI хьуну ивкIуна. Гелиордул бивкIу бухIан захIматну бия жун цинявннанмагу. Цанчирча га ия, ца нитти-буттан акъассагу, жун цинявннанагу пахру бан лайкьсса жагьил. Му хъин дан къашайсса щавулул лахIан увуна Оьмар Аьлиловичгу. ХIатта цува тяхъану ухьурчагу, жун бувчIлай бия Оьмар­дул къюву цуксса захIматсса дуссарив.

Нина Аьлиева:
– Оьмар Аьлилович даингу жущал уссар. Цанчирча ганал цIаницIун бавхIуну бур жул факультетрал кафедрардал даву хьхьичIуннай шаврил тарих ва шиккусса зузалтрал пишакаршиврул даража лахъ шаву.
Га ия тачIав цалла дуллалимуния, элмулия укъаххайсса инсан. Даврихсса ва лагма-ялттуцириннахсса ганал ччавугу духкъалагайсса дия. Арснал бивкIулул къювугу цавура кьюлтIа тIий, та цанна захIматсса чIумалгума хIарачат буллай ия перестройкалул щатIухьхьун факультет бириян къабитан.
Химиялул элмурдал доктор, профессор Оьмар Ттаттаев ДГУ-рал химиялул факультетрал кафедралул хъунаману ва деканну зузисса чIун ВУЗ-рал тарихраву щаллусса эпоха хъанай бур. Оьмар Аьлиловичлул каялувшиврулусса аспирантътурал диссертацияртту дурурччуссар Москавлив, Ростоврай, Новочеркасскалий, Свердловскалий, Одессалий, Бакуй. Чув-бухьурчагу, диссертация дуручлай, МГУ-раву курсирдай личIи-личIисса конференциярттай ягу укунмасса хьунабакьавурттай жу даин ххуйну кьамул байвав Оьмар Аьлиловичлул ученикталшиврий.
ХIакьину Оьмар Аьлиловичлул даву дуллай буссар ганал тарбиячитал. Миннава­сса чIявуминнал дурурччунни докторнал ва кандидатнал диссертацияртту. Вихшала дишин ччай бур Оьмар Ттаттаевлул цIа ва ганал аьпа марцIну ябанссар жучIава зузисса ва жул ялун бучIантIисса жагьилсса пишакартурал, тIисса.

Шалласу Шалласуев, жяматийсса ишккакку:
– Оьмар Ттаттаев ия тарбиялул увччусса, пахру-ххара бакъасса, хъинну илдануву авкьусса зунтталчу, Дагъусттаннай цалчинсса химиялул элмурдал доктор. Дагъусттаннал университетраву химикнал школалул гьану бивзма. Оьмар Ттаттаевлул цIа ххуйчулий зумув диркIссар щала университетравугу, Аьрасатнал кIулшиву дулаврил министерствалийгу. Цув ивкIссар чIярусса элмийсса симпозиумирттай гьурттушинна даву дакъасса, ми цирда дачингу дурну. Яла ганал хъуннасса ургаву дия жула лакрал студентътурах, гайнная хьхьичIунсса пишакартал хIадур бан. Цанчирча, тай шиннардий жула школардай химиктал хъинну хьхьарасса бия. Ттаттаевлул хасъсса кафедра тIивтIуну, гьанусса школардай кIантту-кIанттурдайра олимпиадартту дайссия. Масалдаран,ттун кIулли мукунсса олимпиадартту дайсса диркIшиву Гъумучиял, Хъусращиял, ЧIяйннал, Ахттиял, Сергокъалаллал, Ххунзахъиял школардай. Ми олимпиадарттай химиялул итххявхсса оьрчIру ялун личин бувну, факультетрайн дуклан буцайва. Аьлимчу хIисаврай, на нукIувагу учав, Дагъусттаннай цалчинсса жагьилсса аьлимчуя, куну. Мукъулгу, даврилгу дянийх манзил бакъасса, бакIрайн лавсъсса зат, лахъи гьан къабивтун, щаллу байсса инсан ия. Буттал шяравалу, Хъусращиял жямат, учительтал хъинну ххирая. Ганащал жаплий щяивкIсса чIумал, кIай дакIнин къабивчун къаикIайва.

Сарижат Ттаттаева, химиялул элмурдал кандидат, Оьмардул уссил щар:

– Оьмар Аьлиловичлул лагма мудангу дикIайва паракьатшиву. Ганал дакIнил хъиншиву, гъилишиву гьарцаннан асар шайва. Оьмардувусса гьавас, шавкь дияйва цайминнайнгу ва ганал чIарав цумацагу хIадурну икIайва «гьунар» бан.
Га хъинсса ия укунмасса ххуллийх наниминнащалгума. Оьмардул дакIнил марцIшиврул, хIалимшиврул цумацагу кIункIу айва ганащал дакI дачIин.
Оьмар ия архIал зузиминнан хъунама уссу, каялувшиннаралуминнан – ппу, студентътуран – хъинсса буттауссу. ЦучIаввагу акъахьунссия Оьмардун къаххирасса. Муксса аякьа, къулагъас дуллай икIайва лагма-ялттунах, цайминнал буруккинттарах, цаламур хъамабивтун. Инсаннаву дикIайсса гьарцагу ххуйсса хасиятру язи дургьуну, Оьмардун тIабиаьтрал дакIнил бутIа гьартасса буллуну бия.

Зулайхат Ттаттаева, Оьмардул кулпат:
– Ттулва оьрмулуву яла ххуймур ва ххаримур чIун дия Оьмар­гу сагъсса, оьрчIругу мюрщисса чIун. 33 шин хьуну дия жул цачIу. Жул дянив хьуна 4 арс. КIилчинма арс Москавлив университетгу къуртал бувну, МахIачкъалалив институтраву зий уссия, аспирантуралувугу дуклай. Москавлия шавай най, аэропортрайн нани ххуллий апатI хьуну, оьрмулул 24 шинал оьрмулуву ивкIуна. 9-мур майрал кьини увччуссар. КIира шинава арсналмур къювулул ялун цамургу дируна. Оьр­мулул 52 шинаву чIивима уссугу дунияллия лавгуна. ЗахIматну бия Оьмардун арснал ва уссил бивкIурду лялиян бан. Амма цуксса кIусса къюву дакIниву духьурчагу, лагма-ялттунащал тяхъанува икIайва, дустурал бувцIунма къаттагу бикIайссия. Кумаг аьркинну увкIнангу цащава шаймур байва. Цала чурххал хIал чан хъанай бунува, даврихух лавгуна икIайва. Увххун ура, инжитну ура къаучайва тачIав. Уссу ивкIуну, ца шин шайхту, цувагу жагьилнува лавгуна дунияллия. БачIва хьунни Оьмардул дустурал бувцIунма бикIайсса къатта, бявкъунни ужагъ. Лавгунни, цалва чагъарду, грамотартту, луттирдал чIюйрду, титуллугу ттун кьариртун.

Зулайхат Тахакьаева