Февраль зурул 15-нний 37 шин хъанахъиссар совет аьрал Авгъаннава буккан бувну. Ва кьини 1989-ку шинал Авгъаннал аьрщарая дуркссар совет аьралуннал махъра-махъсса кьюкьа, ахир хьуссар ацIра шинай лахъи лавгсса (1979-1989) Авгъан дяъвилул. Тай дяъвилул иширттаву жанну дуллуссар 15 азарунния ливчусса совет аьралийтурал, миннава 140 дагъусттанчувнал, миннавагу ххюя лаккучунал.
Назирдул арс МахIаммадов Эдмон
Увну ур 1964-ку шинал октябрь зурул 7- нний. Зий ивкIун ур МахIачкъалалив «Севкавтехмонтаж» управлениялий. Аьралуннаву къуллугъ бан увцуну ур 1984-ку шинал ноябрьданул 12-нний. Къуллугъ буллай ивкIун ур Сержантътурал школалий. Ва лахьлай ивкIун ур зунттал шартIирдай минометрава цIу дишин. Сержант, минометрал аьралий частьрал командир Эдмон МахIаммадов мукьва зуруй къуллугъ буллай ивкIун ур аьралуннал частьраву. 1985-ку шинал ва къуллугъ буллалисса подразделение Авгъаннавун тIайла дурккун дур. Эдмоннун ва ванал аьралий дустуран най буна аьралий операциялуву гьуртту хьун багьну бур. Вара шинал август зуруй, Файзабад тIисса кIанттурдая арх бакъа нанисса аьралий операциялуву минометрал расчетрай каялувшиву дуллай ивкIсса Эдмоннул гуж ххишаласса душманнайн данди авцIуну, чувшиврий жан дуллуну дур. Эдмон лайкь хьуну ур ЯтIул ЦIукул ордендалун (аьпалул хьуну махъ). Увччуну ур МахIачкъалалив.
Ца акъа акъасса арснацIа хьусса ванал нину Зульфия Расуловнал чIярусса шиннардий СаллатIнал ниттихъал комитетрай каялувшиву дуллай, хъуннасса даву дурссар Авгъаннаву къуллугъ буллай бивкIминнал масъалартту щаллу бан. Ва хьуссар цинявппагу аьралийтурал ниттихъал кумагчи ва вихшаласса дус.
МахIаммад
рамазаннул арс
Сайдуев АхIмад
Увну ур 1965-ку шинал июль зурул 14-нний Ккуллал райондалийсса 1-мур ЦIувкIуллал шяраву. Аьралуннаву къуллугъ бан увцуну ур 1983-ку шинал октябрь зурул 20-нний. ЧIивима сержант, аьралий частьрал минометрал командир. Авгъаннаву къуллугъ буллай ивкIун ур 1984-ку шинал апрель зуруя айивхьуну. Жан дуллуну дур 1985-ку шинал май зурул 7-нний. АхIмад лайкь хьуну ур ЯтIул ЦIукул ордендалун (аьпалул хьуну махъ). Увччуну ур Ленинский райондалийсса Манас поселокрай.
Ца ппурттуву АхIмадлул баян бувну бур гъан-маччанайн Самаркьаннай госпитальданий ура куну. Ппу МахIаммадрамазан ва уссу ХIажи лавгун бур Самаркьаннайн АхIмадлух бурган. Щаву личIину захIматсса къаляркъуну, ххари хьуну бур. Духтуртуралгу ччяни ччаннай ацIанссар увкуну, паракьат бувну бур. Ва иш хьуну бур 1984-ку шинал декабрь зуруй. Шиннарагу лирчIун къадиркIун дур АхIмадлул къуллугъ къуртал хьун. МахIамадрамазан ивкIун ур лирчIсса чIумуй арс Союзрай итанссар къуллугъ буллай тIий. Мунил хIакъираву аьралий округрал командирначIан гъан хьун ччисса буттан АхIмадлул кьянкьану баян бувну бур: «На командирда, тийх ттух аьралий дустал ялугьлай буссар. Союзрай ацIансса амру бухьурчагума, на къаацIантIиссара. На зана хьун аьркинссара», – куну.
1985-ку шинал майрал 7-нний чIивима сержант АхIмад Сайдуевлул каялувшиндаралусса аьралийтурал группа, къарал буллалисса лахъазанттуйсса пострая ярагъуннил ва дука-хIачIанмунил хъирив бувчIун, жегъир ххуллийх нанисса ппурттуву душманнал цIу тIиртIуну дур. Ца душман бат увну, гаманал хъирив багьну нанисса чIумал аьралийтувравасса цаннал миналий ччан бивзун, мина пIякь увкуну дур. Щавурду дирсса аьралийчувнан кумагран нанисса АхIмадлун бувчIлай бивкIун бур шиччах цаймигу минарду дикIан бюхъайшиву, моджахедтал ца мина дирхьуну къабикIантIишиву. Ци чулийгу, оьттул нанисса аьралийчунан кумаг бан багьлай бивкIун бур. Цайминнайн тапшур бан хъанай бунува, цува лавгун, цувагу миналийн тIайла авцIуну, жандалуцIа хьуну ур.
АьлихIажинал арс Таймуразов Мямма
Увну ур 1962-ку шинал ноябрьданул 2-нний НицIавкIуллал шяраву. Зий ивкIун ур Буйнакск шагьрулул связьрал узелданий электромонтерну. Аьралуннаву къуллугъ бан увцуну ур1981-ку шинал апрель зурул 1-нний. Жан дуллуну дур 1982-ку шинал декабрьданул 27-нний. Лайкь хьуну ур ЯтIул ЦIукул ордендалун (аьпалул хьуну махъ). Увччуну ур Буйнакскалив.
Авгъаннаву Мямма гьуртту хьуну ур 42 операциялуву ва хьхьурайсса засадарттаву, цимилагу лавгун ур полкрансса кьай-кьуй ва ччуччия ларсун нанисса кьюкьа тIайла дуккан. Заданиялий ягу заставалийн нанисса гьарицагу аьралийчунай дикIан аьркинну диркIссар бронежилет, автоматрансса ряхва магазин, гранатометрансса боекомплект, сигнал дулайсса ракетарду, сухой паекрал банкри ва медициналул къурши. Зунттаву хьхьу рутан най бухьурчарив – спальный мешок ва ватникгу. Радистътуран ми цимурцаннуцIун радиостанциягу ххюрхху бан багьлай бивкIссар.Таймуразовгу гьарца рейдрай, гьарица заставалийн мунищал занай ивкIссар. Къабигьану бивкIссар муксса кIушиву лархъун ачин.Таймуразовлун яла къаххирасса бивкIун бур кIирисса «авгъан» марч. Мунияр махъ ссятурдий рация марцI дуллан багьайсса бивкIун бур. Корпусрал гьарца ххярацулттивун бувхсса ххиттул, му зия къадан нигьа увсун икIайсса ивкIун ур. Рейдрай лавгсса чIумал, Мямма радистшиву дуллалаврицIун, иш багьний, автоматгу кIунттил бувгьуну, моджахедтурайн данди ацIайсса ивкIун ур. 1982-ку шинал декабрь зурул 27-нний Мямма автомобильный кьюкьлущал най ивкIун ур. Чансса манзил битайхту, кьюкьлуйн душмантал битлан бивкIун бур. Аьралийтал данди бавцIуну бур.Талатаву нанисса ппурттуву Мямман хIисав хьуну бур кьюкьлуйн цIу дирхьусса душманнал пулемет. Му бат бан бигьану къабивкIун бур. Ванан пикри хьуну бур пулеметрайн гранатарду личин. Кьунттах лаикIлай, душманнан хIисав къахьунну гъан хьуну, граната руртун, пулемет пахъ багьан бувну бур. Амма цувагу оьрмулуцIа хьуну ур. Ванал чувшиврийну ххассал хьуну бур ацIвахъул машинартту, водительтал , мюхчан дан бювхъуну бур тоннарду ччуччиялул.
Асельдердул арс Асельдеров Багьауттин
Увну ур 1966-ку шинал август зурул 19-нний Буйнакскалив. Дуклай ивкIун ур Буйнакскаллал 12-мур СПТУ-ву. Аьралуннаву къуллугъ бан увцуну ур 1986-ку шинал октябрь зурул 12-нний. Рядовой, аьралий частьрал хъунама кочегар. Авгъаннаву къуллугъ буллан ивкIун ур 1987-ку шинал февральданул 20-нния айивхьуну. Жан дуллуну дур 1988-ку шинал июль зурул 29-нний. Лайкь хьуну ур ЯтIул ЦIукул ордендалул (аьпалул хьуну махъ).
Авгъаннаву оьрмурдацIа хъанай бивкIссар укунмасса пишардал инсанталгу: дукра дувулт, официантътал, слесарьтал, кочегартал, парикмахертал. Вай пишардайгу хъунмурчIин зий бивкIссар икьрал дурну, хушрай бувкIсса аьралийтал. Амма ми биял къахъанай буну, жагьилсса аьралийталгу гьан байсса бивкIссар ми давурттай зун. Мукун гьан увну ур Багьауттин Асельдеровгу. Цала чагъардаву, дустурачIанмагу, ванал тачIав къачичайсса бивкIун бур моджахедтурал цала чулухуннайгу диверсияртту дайшиву, хIатта мукунсса ишру шайсса бивкIнугу. Котельное хозяйство дусса кIанттурдайн битавуртту дайсса диркIун дур реактивный ярагъуннива ва пулеметирттава. Душманнал цимилагу кьаст лархIуну дур вай бусса кIанттурдал лагмара гуж бусса, архния пIякь учин дайсса минарду дишин. Амма душманнаща цалагу къабювхъуну бур ва хъуннасса агьамшиву дусса объект чансса хIаллайссавагу бацIан бан. Мугу Багьауттиннул ва цаймигу къаралданул роталул саллатIнал личIлулну мюхчан буллай бивкIун тIий. Хъунама кочегарну ивтсса чIумалгу паракьат къахъанай, цамур аьралий частьравун утияра тIий хъуниминнахь тавакъю буллай ивкIун ур Багьауттин. Цайми талатисса чIумал, цува укунсса даврий ушиврий дакI къадакьлай ивкIун ур. Шин ва дачIи хьуну дур Багьауттиннул Авгъаннаву къуллугъ буллай. КIилчинмур шинал ва гьуртту хъанан ивкIун ур аьралий операциярдаву. Вайми аьралийтал куна, вагу ххари хьуну ур 1988-ку шинал февральданул 15-нний жула аьрал Авгъаннава буккан буллантIиссар тIисса хавар бавну. Ва чичлай ур: «Ттун къуллугъ буллан мяйва, урчIва барз ливчIун бур. Умуд бур мунияргума ччяни ккаккансса. Жула аьрал шиха буккан буллан тIий бур». Ва чагъар чивчуну бур Багьауттиннул март зуруй. Мукьва зуруварив ванал жан дуллуну дур. Ца талатавриву захIматсса щаву дирну, оьрмулуцIа хьуну ур 1988-ку шинал июль зурул 29-нний. Багьауттин Асельдеровлул лайкьну бартбивгьуну бур цала бурж.
– МяйцIалла шин хьусса ттулла нину аьпалухьхьун ларгун, ва дурччуну мукьилчинсса кьини дия. Багьауттиннуясса бандероль дуркIуна. Гиву дия ссятурдил механизмалущалсса шанна ручка уссурвавран ва шанма косынка ниттин ва ссурвавран. На ми жула гъан-маччанан ккаккан буллай уссияв. Му ппурттуву дарвазалул хьхьичI ца машина бавцIуна. Къатлувун цучIав къаухлай хIал хьуна. Яла ттула дус ХIажи увххун, ттул кагу дургьуну «Кьянкьа дува», – увкуна.Ттун цичIав бувчIлай бакъая. Ванащал бувххуна ца подполковникгу, цайми аьралийталгу. Ттул уссийл Асланбеклул вев куна: «Акъассар жула Багьауттин». Ттул нинугу, арсгу ца кьини ахиратрал хьуну бия, – буслай ур Багьауттиннул ппу Асельдер.
ХIасан-ХIусайннул арс Мирзаев Макка
Увну ур 1966-ку шинал апрель зурул 22-нний МахIачкъалалив. Зий ивкIун ур слесарьну «Ставропольпромвентиляция» управлениялий. Аьралуннаву къуллугъ бан увцуну ур 1984-ку шинал октябрь зурул 16-нний. Рядовой, аьралий частьрал снайпер. Авгъаннавун агьну ур 1985-ку шинал февраль зурул 5-нний. Жан дуллуну дур 1986-ку шинал декабрь зурул 15-нний. Лайкь хьуну ур ЯтIул ЦIукул ордендалун (аьпалул хьуну махъ). Увччуну ур МахIачкъалалив.
«ХIакьину, 1983-ку шинал мартрал 31-нний, миналий пIякь увкунни кIива жул ккаччи – Дембель ва Шакал. Ца най буна бивкIунни, гамур аьзаврай жан дуллай бия. Прапорщикнал ттуйнгу дяъви бувну, лавсун ттул автомат, бивтун бувтунни. Ттуща къавхьунни битан. Утти жучIа кIира кьуллущалсса Муха ливчIунни…
ХIакьинува зана хьуну бувкIунни Хайратоннайн БТР-дал хъирив лавгун бивкIсса оьрчIру. Ххуллийх миннайн шамийла ххявххун бия душмантал. Щукру Аллагьнайн, щинчIав зарал къавхьуну бувкIунни. Вайннаву жул группалувассагу ца саллатI уссия.
Щаллусса нюжмардий точкалий жу ряха инсан буссияв, арийлчинма маляриялул къашай хьуну, госпитальданийн иян увссар. Къуллугъ буллай буру ца сменалий: маркIачIанмай байбивхьуну, кIюрххицIун ссят мукьра хьуннин. На ххуйну ура. Лагару щинавун бучIан, чIаравва тутлил мурхьру бур, арх бакъа – апельсиннал багъ. Буччиннин дукарду. Жул дус афганец ХIабиб лавсун учIай къалпузру, пастанну, цаймигу ахъулсса…», – чичлай ур Макка цала буруккинттарайсса нину-ппу, хаснура нину паракьат дуллай.
«Жул бурж бур душман аэродромрачIан гъан хьун къаитан. Дяхтта цавай вышкалий бавцIуну буруглай буссар, гайми хьхьувай кIива сменалий дежурствалий буссар. ХIайп, телевизор бакъар. Му бивкIссания гьарзат ххуйну бикIанссия».
«ЦIана шикку, Союзрай кунна, паракьатшиву дур. Дяъви най буссар къаучинссар. ЦIусса форма дуллунни, ттун 50-мур размер, шамилчинмур рост. ЧIалай бурив, дадай, на цуксса хъунасса урив, ина дикIайвав мудан на чIивисса, кьаркьала дакъасса ура тIий. Лултту хIажакравун на шама гьанссара…
Мудан гъухъа итлан икIара, мийх тачIав къаитайссияв.ТIинкру дичлан дикIай щала чурххайх. Ччюрк дацIлацIисса дакъар, амма ххалаххив кунна кьутIлатIисса дур. Ттул ишру оьккину бакъар, ччувччуну, негр куна лухIину ура».Маккал чагъардавасса ххуттардива чIалай бур ва нину паракьат дан хIазсса ци-бунугу буслай ушиву. Амма чагъардай чичлачисса куццуйсса бигьасса къуллугъ къабивкIун бур Маккал. Цаппара барзру бувну бур ванал зунттаву..Муниягу чичлай ур шаппаминначIансса чагъарданий. «Нюжмардий кIийла вертолетрай диян дай жучIан щин, дуканмур, почта.Гилу, ххюра километралул лув, чIалай бур шагьру Жалалабад. Хьхьурай ца караматшиву дикIай, Тарки-Таулия МахIачкъалалух уруглагисса куна икIара. Дяхтта зайтун мурхьирдал (оливковый) багъру чIалай бикIай».
Макка Мирзаев цимилагу гьуртту хьуну ур аэродром душманная буручлачисса талатавурттаву, ккаккан дурну дур чувшиву.1986-ку шинал декабрь зурул 15-нний Ада тIисса кIанттурдал чIарав ва миналий пIякь увкуну ур.
Авгъаннал аьрщарай интернационал бурж лахълай чувшиврий жанну дуллусса аьралийтал жунма абадлий дакIний бикIантIиссар.
Андриана Аьбдуллаева
