Цалчинмур ЦIувкIратусса ХIажикьурбаннул ва Лайлил душ Эльмира (Ххадижат) Нуруттинова республикалий машгьурну бур исламрал журналист ва динийсса жяматийсса ишккакку хIисаврай. Исламрал хъаннил мероприятияртту дачин дувангу чIярумур чIумал ванийн вихшала дувай. Дагъусттаннал Муфтиятрал просвещениялул отделданул зузала хIисаврайгу, Эльмира исламрал кIулшивуртту машгьур даврил ххуллий диялсса хъар ларсун нанисса душри. Ванил лас Шамилгу Муфтиятрал зузалар, МахIачкъалаллал Хъунмизитрал акбар учайсса мудунни. На Эльмирахь, вищал хьунабакьин, интервью ласун ччай бура учайхту, кIива мукъуйнусса жаваб дуллуна: «Мюнпатну хьунтIий духьурча дулунна интервью», – увкуна. ХIакьсса исламрал ххуллийн бувксса, му машгьур дан, инсантал ххуймунийн, хъинмунийн буцингу шаймур буллалисса душнил бюхъу-тяхъа мюнпат бакъасса бикIайхрав? Нитти-буттан ххуйсса душ, ласнал ляхъиндалун ххирасса жалин, ссурвавран якьалийсса ссу, ххуйсса нину, даврил уртакьтурал дянив хIурматрайсса коллега, цаймигу хъинсса хасиятру кIицI лаган хьунссия. Эльмиращалли хIакьинусса ихтилатгу.
– Эльмирай, буси вила оьрчIшиврия, чув бувссара, чув хъунма хьуссара?
– На бувссара ва хъунма хьуссара МахIачкъалалив. ОьрчIнияцIава на дири-кьирисса, зирангсса, карчI дакъасса буссияв: садикрайсса царагу утренник на хIала бакъа къадикIайссия. Школалийгу укунма хьхьичIунну хIала буххайсса, бажар бусса бунутIий, дуллалимуниву мудангу «хьхьичIххуттай» бивкIссара. Дуклайгу ххуйну буссияв. Амма цахъис къавкъиншивуртту дуллангу ххирасса буссияв.
Та дия нину-ппу на къавкъинсса тIуллу дуллалиминная мурахас буван хIарачат буллалисса, къаххуйсса ккучундалувух хIала буххан къабитлатисса чIун. Намур бивкIра ми ккучуннал каялувчитуравух. Гьарзат мархлуцIакул даххана хьуна ттул оьрмулуву, 2013 шинал Дагъусттаннайн МухIаммад Идавсил (с.аь.в.) мубараксса реликвиярттащалсса делегация бучIайхту. На таний буссияв, ттухьва исламрал дин лахьлан аьркинссар, чурххал базурду кIучI бан аьркинссар тIурчангу, диндалия хъинну архсса. Ми реликвияртту республикалийн лавсун бучIайхту, на рувхIаний оьрмулул иширттал хъирив багьну бивкIра. КьувтIунав диндалувун. 2014 шинал пикри хьуна щайх АхIмад-АпанниначIан биян.

– Зул ичIувацири дин дусса бияв, ци тагьар дия?
– Жул кулпатраву ичIува, агьулданий, аьмну шяраву усттазтураясса хаварду къабикIайва. Ттун кIулссия анжагъ ца зат: 2011 шинал ттулва нину ва ппу Саид АпанниначIан зияратрай лавгшиву, ниттил вирд ларсшиву мунаяту, муридка бушиву. ХIакьину дакI дарцIуну учин хьунссар, нава диндалул иширттавух хIалану бушиврул савав тIарикьатрал ххуллу язи бувгьунутIийсса душивугу.
–Пишагу мунияту бавхIухьунссар диндалуцIун?
– Пиша язи бугьаву укун хьуна. ОьрчIнияцIава на ва пишалул инсан хьунна чавай, яла тамур пиша язи бугьанна чавай, цалий къабацIлай бивкIра. 11 классраву нава чун дуклан буххантIиссарив хIукму бувссия. Му хIукмулий бацIаннин ттуву нигь дия, яла бувгьусса вузравун дуклан бувххун, оьрчIния шийнмайсса дусъсса душваврая цукун ят буцава, оьрмулухун дусшиву дуну бикIансса мурадгу бухьувкун тIий. Ташвишну бивкIра. Ттун бувчIуна, цинияргу ттунна дин агьамну ва хьхьичIунну душиву. На тиккува ялапаргу хъанайсса мадрасалувун дуклан буххан ччай бушиву бусайхту, бутталгума ттул хансса хасият кIулну, анавар мабуккавча, цаппара гьантрайсса пикри бува уттигу увкуна.
Лявкъуна къулайсса альтернатива – Теологиялул ва дунияллул халкьуннал дянивсса иширттал институт (уттисса Дагъусттаннал гуманитарный институт). Ванил цайми вузирдаясса личIишиву му дия, дуниявийсса ва динийсса кIулшивуртту цалархIал лахьхьин дуллай бия.
Журналистикалулмур ххуллу язи бувгьуссагу, исламрая агьалинахь бусланшиврулъя. ТIайласса информация баян булланшиврул. Чансса бакъаяхха диндалул ххуллу-хха, мухIлу-хIин къатIайлану дурчIлачIисса. Ттун ччан бивкIуна ххаллилсса диндалул ххуйшивурттая ва хьхьичIуншивурттая тIайлану буслан. Агьалинан асар хьунну, бувчIинну ва бюхханну.
– Студент оьрму цукунсса бия, дуккаву захIматсса дияв?
– Дуккаврий ттун дакI даркьуна. Гъирагу бия. Вузрал активистканугу буссияв, амма ца курс къуртал байхтува кьабитан багьуна: ттух ялугьлай бивкIун бия цамур ххуллу – «ласкъатта». Щар хьуну махъ на ххюра шин шарда дурссия, ичIаллил ва кулпатрал къайгъурдалсса буллай. Амма нава вуз кьабитаврил, мюнпатсса даврихун багьну бакъашиврул буруккин бия ттуву. ЕГЭ-лулгу цилла ккаккан дурсса чIун дикIайхха, ттулмур чIун къуртал хъанай дия. Ттун бувчIлай бия, агарда нава цIуницIа дуклан къабуххарча, ттулва мурад барт къалавгнува личIантIишиву. Лахъисса ихтилатирттайну ттуща бювхъуна цукуннугу ласнал, кьянкьасса тIиларатIиял яручувнал дакI дассан дуван. Вана укун цIуницIа дуклан бувххун, ххюра шинай дуклайгу бивкIун, паччахIлугърал ва массмедиалул хIала-гьурттушиврул тема аьч дуллалисса дипломрал даву дуруччуссия ххювалийну.
– ЦIанакул ссаха зий бура?
– Журналист хIисаврайсса ттул захIматрал ххуллу байбивхьуссар Дагъусттаннал Муфтиятрал просвещениялул отделданул даврия. Хъаннилмур направленияр ттул даву, хIакьинусса кьинигу вара даврий зий бура.

– Лас язи угьайний, цуми шартIру хIисавравун ларсъссия?
– Лавайми классирттаву дуклакисса чIумал, дусъсса душвавращалсса гъалгъардаву чIявуми бикIайва ккаккан ххуйсса, каши дусса хъинссар тIий. Нагу миннуцIун бавкьуну бивкIра. Исламравун куртI хъанан бикIайхту, ттул му чулийннайсса бургавугу даххана хьуна. Лас язи угьаврил ххуллий диндалул бия маслихIатру. На ми маслихIатирттайн чул бивщунур оьрмулул ххуллул дус язи увгьусса. ЦIубутIуй ттун му увагу ххуй къаизайва, ттула инсан акъар тIий буссияв, жува «ттул типаж акъар» учарухха. Нагу мукун тIий буссияв. Яла Аллагьнайн вихшала дурну, рязий хьуссияв мунащал ташу буван. Гьашину майрай 10 шин хьунтIиссар жул цачIу яхъанай. ХIакьину Шамил ттун яла ккаккан ххуймагу, каши думагу, аькьлу бумагур. Ттул мунахсса ччаву цIакь хьунутIий, ташулувусса мунал занакьулушиндарал ххуйшиврул. Багьу-бизулул. Ласнан кIулссар исламравусса буржру ва бигарду, ттун кунма. Ми жу бартбигьару, цаннал хIурмат цаннал буну. Къалмакъал хьун нанисса иширава ссавурданий, бавкьуну бувккуну. Махъ ца бувну, цалийн бувкIун. Гьарзат, гьай-гьай, ччаврийри дарцIуну дуссагу. Ччаврил гьанурдуми ссайри бавцIусса? Жула кьадирсса Залуннахсса цачIусса ччаврийри.

– Журналист хIисаврайсса вил хьхьичIсса яла хъунмур мурад цумурди?
– Журналист хIисаврайсса яла хъунмур мурад хIакьмур, тIайламур агьалинан баян буллалаву. Хасну исламралмур направлениялия бухьурча ихтилат, на хIарачат буллай бура халкьуннан аьдатрайсса исламрал ххуйшиву ккаккан дуллай, МухIаммад Идавс ( с.аь.в.) дунияллийн циван увкIссарив агьалинан бувчIуну ччай. Цила чIумал на «Исламдаг» сайтрая къакIулмур кIул буллай, ккалай, лахьлай бикIайссияв, кIулшивуртту куртIгу, цIакьгу дуллай.
Ттун мудангу ччиссар Исламрахсса хIакьсса ччаву щил-дунугу дакIниву чантI учин дувансса багьана нава хьуну. ХIакьсса, аьдатрайсса исламрал ххуллур цанмагу, чингу мюнпатмур.
– Дахьва ххуллийн бувксса жагьилсса журналистътуран цукунсса маслихIатру бантIиссия?
– Журналистнал ххуллу язи бувгьусса гьарманал хьхьичIун ласира учивияв укунсса правиларду:
- Мудангу тIайламур булусияра, бурушинтту батIайминнавух ва ппив байминнавух мабизару.
- Зулла республикалух, билаятрах, Ватандалух ва зулва халкьуннах ччаву дуну къуццу тIутIияра.
3.Зун дин хьуннав тIайламунил ва хIакьмунил ххуллу.
– Ина цукунми хъаннил хIайран бувара?
– На хIайран бувара так ислам кьамул дуваврийну гьашиву къадурну, машгьур дувавривугу цилвамур бутIа бишин чялиш бувкминнул. ИчIаллилсса, кулпатралссагу бувну, диндалул иширттавугу хьхьичIунсса. РувхIанийсса культуралулшиврий, хъаннил ихтиярду дуруччаврил ххуллий шаймур буллалисса. Ватан дазу дакъа ххирасса. Аллагьнал ва агьалинал ххуллий жандалий хIайп къакуну къуццу тIутIисса. Ттул лагма-ялтту мукунсса душру чансса бакъар, на миннуя эбрат ласара. Агар щил -дунугу цIа рища учирчан, на Айна ХIамзатовал цIа кIицI дувавияв. Ласнан ххуйсса щарсса, ххуйсса нину, каялувчи, аналитик. Цайминнул цIардугу кIицI лаган хьунссар. СияхI чIирисса къахьунтIиссар, ина суал булавривухва цалчин Айна Заирбековна дакIнин багьуна.
–Хъаннил оьрму хьхьичIунмай бавриву исламрал цукунсса бияла буссар?
– Жунма цинявннан кIулсса зат бур, исламрал хъамитайпа гьаз бувшиву ва мунихьхьун чIярусса ихтиярду дуллушиву. Бусурман душ буржлувссар кIулшивуртту ласлан, цилва оьрчIан мюнпатмур лахьхьин буваншиврулвагу. Циятува обществалун мюнпат бикIаншиврул. Цумацагу чантI увкусса бусурмачунал диндалул кIулшивуртту ласун ччисса щарссанин кабакьу бувантIиссар. Цикссагу мисаллу буцин бюхъанссар, хъамигу ласурваврал хъар дургьуну, исламгу машгьур дуллай, хъин-хъинсса давурттугу дуллалисса. Ва кIану хIисавравун лавсун, ца яла эбратранмари муфтий, щайх АхIмад- Апанни Аьбдуллаев.
– Диндалувусса фанатизмалух цукун бургара?
– Фанатизм гьармуниву заралссар. Жува диндалия гъалгъа тIутIисса чIумал, жува анжагъ чак баврия, дин дуруччаврия бакъару гъалгъа тIутIисса. Лагма-ялттуминнащалсса арардаягуру. Кьамул бувара маслихIатру:
- Байбихьияра зуятува, зува лавсъсса шаттирал, дурмунил, увкумунил хIисав ласияра. Лагма-ялттуминнах зува цукун буруглай буссарув пикри бувара, хас къабизанмур, къаччан бикIан буванмур къабаншиврул.
- Муфтиятрал хъирив бачирча, къабяйкьинтIиссару. ЧIярусса шиннардийсса даврийну Муфтиятрал исватну ккаккан бувссар тIайламур ва ххуймур ххуллийх най бушиву.
- Сситтуйсса асардахьхьун хьхьури мадулару. Бястливун зува кIункIу буллай, рагьан дуллан ччисса, аьлимтурал чулухуннай хIурмат бакъашиву ккаккан дуван зува гьуз буллалисса бухьурча, ссавур дувара. Мукунминная архну бикIияра.
- Хасну диндалул гьанурду лахьхьин маслихIат буллай бура. Диндалул шамилчинмур гьанулух – ихIсандалух къулагъас дуван. Жува чIявуну иман, ислам хьхьичIун ласлан бикIару, амма диндалуву жува марцIну, тIайлану бикIан аьркиншиву хъама битлай. Цайминнахь лажин кIялану бусланшиврул, цал жуятура тIалавшин дикIан аьркинни. Диндалул гьарцагу гьанулул дуссар цилла элму: иман лахьхьай элмур аькьида (вероубеждение), ислам – фикх (исламрал юриспруденция), ихIсан – тарикьат (дакI циняв бунагьирттая марцI дуккан даву).
Цалчинмур пунктрайн занабивкIуну, жува жулла хасият ххуй давриха зурча, сситтухьхьун, анжагъ жуласса буллалаврихьхьун хьхьури къадуллай, жувура цIакь хъанантIиссар иман, ххуй хьунтIиссар мяърипат. Щийн учару жува инсаншиву дусса увкуну? Цайминнан зарал къабувайманайн.

– Рамазан зуруйн цукун хIадур хъанан бикIара?
– Рамазан – ттун яла ххирами зурдардивасса цар. На чара бакъа ларгсса шинал лях гьан риртсса зума духьурча, хъирив лахъара. Зума дугьан цIуллушиврухун дахчинсса ци-дунугу духьурчагу, хъирив буккара.
Зума дугьаву – так ккаши бухIаву дакъар, му дакI, пикрирду марцI бавугур. Ттун ччан бикIай ва барз байрандалул асардащал хьунабакьин, макьу гьаз дуван къатта чIюлу бувара.
ХъунмурчIин даврил уртакьтуращал лагай барз, хъаннил ифтарду дуллай. Ласгу хъунмур чIумал даврий, мизитраву икIай. ХъатIан чIумаллив жу шаппа чяйрду хIачIлай, ккуркки лагайссару. Ва ичIаллил цIакьсса аьдатри.
Ва бур ттущава шайсса хъинбала инсантуран буван шайсса барз. Хъаннил ифтардай жу мюнпатмуния буслан бикIару. ЖучIан бучIай душру, ислам лахьхьин гъира бусса, ссая байбишинссарив къакIулсса. Гьамин, ифтардай гьуртту хьуну махъ диндалувун кIункIу хьуссагу бикIай. Аллагьу Тааьлагьнангу, Муфтиятрангу барчаллагьри вай барачатсса ифтардахлу.
– Ялун нанисса никирал тарбиялийн бучIанну. Ссал буруккинттаравун бутара?
– Буруккинттаравун бутлай бура, ялун нанисса никиран, хъуниминнал хIурмат бан къаччишиву ягу къакIулшиву чIалай. Мукунма мюрщи оьрчIан къаччан бикIан буван махъаллил бакъашиву чIалай.
Общество хьхьичIуннай шаврил ца агьамсса къярттар тарбиялул даву. Агар жунна жулла Ватан тIутIайх дирчуну ччарча, жува буржлувссару оьрчIан лайкьсса тарбия дуллан. Цуксса хIайпнугу, ва багьана, та савав хъанай, даврий бувххунну, мажал бакъа буру тIисса хIуччарду хьхьичIун ласлай, оьрчIах дагьайкунсса къулагъас дан хъанай дакъар жущара. Статистикалувун куртI хьурча, наркомантал, цуркинт, оьхIачIулт буккай нитти-буттахъал ялувбацIаву, аякьа чан хьусса кулпатирттавату.
Жу мудангу тикрал буллан бикIару, шаппа зулва оьрчIащал гъалгъа тIутIияра, дурсса тIулул жаваб дулун лахьхьин буллалияра тIий. Жува оьрчIан хъинмур, ххуймур чIа тIий бунугу, диндалух ччаву рутан ччай бунугу, къатIайлану лахьхьин буллан бикIару. Ялув духIлан, гужрай лахьхьин буллан къашайссар. Исламрал ххуйшиврия, МухIаммад Идавсия ( с.аь.в) тIайла хьуну хьхьичIунсса инсантурал оьрмурдая буслан аьркинссару жува. Ххуймур ва къаххуймур цумурдив тIайлану лаласурча оьрчIал, ми чаннайн буккантIиссар. Миннал ттюнгъасса дакIру гъагъан дансса чара бакъассар, гъагъан дурминнаятур зулмукартал, залимтал шайссагу. Маз лявкъуну, миннал дакIурдичIан ххуллу ласурча, тарбиялул хIасиллугу жува рязийсса хьунтIиссар.
Заннал кумаг баннав жунма иман дусса ник тарбия дуван!
Ихтилат бувссар ПатIимат Рамазановал

