Шамийлагу ххассал хьуну ур

Читтурдал шяравасса художник, искусствовед, фотограф, МахIачкъалалив Ермошкиннул ва Ярагскийл цIанийсса кучардай «Вернисаж» тIисса галереяртту сакин бувсса Каламадин Кьурбанов къакIулсса нажагьсса бухьунссар. Искусствалул минахур Каламадиннул ичIувагу бур миллатрал тарих аьч буллалисса авадансса музей. Ва совет заманная шихунайсса цIанихсса фотограф ур. Ленинградрай Художествалул фотографиялул курсругу къуртал бувну, 33 шин дурну дур ванал МахIачкъалаливсса ва Буйнакскаливсса студиярттай жагьилсса фотографтуран сурат рищаврил магьиршиву лахьхьин дуллай. Каламадиннул музейрая, суратирттал галереялия на хьхьичIвагу чивчуссия. Ва ххуллухь тIурча, ттун пикри хьунни бусан Каламадиннул оьрчIнийсса оьр­мулуву хьусса, асар хьунсса иширттая.

БурцIищал хьунаавкьусса куц

Читтурдал шяраву Каламадиннул мукьва класс бувккуну бур. Гихуннайсса дуккаву дурну дур Гъумучиял школалий. Гъумук ва яхъанай ивкIун ур буттащал, Исполкомрал мунан буллусса къатлуву. Ппу зий ивкIун ур Финотделданий. Ххуллункьинирдай буттащал ягу цувалу лагайсса ивкIун ур Гъумучату Читтурув. Ца ппурттуву буттал, цувагу балчаннуй Читтурув лавгун: «Дукрагу дуки, дарсругу дува, чунчIав мауккара», – куну, арснай дюъ дирхьуну дур. Буттал увкумур щалва тIааьн къабивзун, Каламадин къачча-къаччайна авцIуну ур шава. Амма, цIан лакьавайсса чIумал, Читтурув гьансса пикри хьуну бур оьрчIан. Гъумучату Читтурув мукьра километралул манзилданийсса ххуллу бивкIун бур. Инт дахьра дайдихьлахьисса чIун диркIун дур. Сайки цIан ларкьусса чIумал авчуну ур Каламадин Гъумучату лавай, КIурунна-БакIул, Хьурув-Кьунттул чIарахсса ххуллийх. Кьакъурув ивсса, чIумал, Каламадиннун хIисав хьуну дур урчIа чулуха нанисса зат.

Цал, ккаччи бухьунссар тIий, пикри бакъулшиву дуллай ивкIун ур. Яла, зурул чаннай ххуйну уругайхту, бувчIуну бур барцI бушиву. Лихъансса пикри буллайгу ивкIун, барцI хъирив лаянссархха куну, га усса кIанай къис ивкIун ур. Ва къис икIайхту, барцIгу бавцIуну бур. Нигьауслай унува, Каламадин, хIурхIацIакул ивзун, авчуну ур. Ва ачайхту, барцIгу бавчуну бур ванащал архIал. ХIасил, Каламадин ацIайхту, барцIгу бацIайсса бивкIун бур, ачайхту, бачайсса бивкIун бур. Ца ппурттуву барцI хъачIрайх най, лултту ххуллийх цува най унува, Каламадиннул хIурхIацIакул жипругу чарттал дурцIуну, каруннахьгу чартту бувгьуну бур. Сайки ацIра метра диркIун дур Каламадиннул ва бурцIил дянив. БарцI паракьатну наниссаксса хIаллай, цайнма ххяххансса кьаст дакъашиву бувчIлай, нигьауслай унува, хьхьичIунай най ивкIун ур Каламадин. Оьллаарив личайхту барцI, ца­хъис ят бувцун, хьхьичIунмай бавчуну бур. Ца лахIзалий, бурцIих уруглай унува, Каламадин ахчуну агьну ур. Му чIумал бурцIил ванал чулухуннай кIира-шанна тIанкI дурну дур. Каламадин изайхту, барцIгу махъунмай хьуну бур. Мукун най, Каламадингу, барцIгу Мусил-Гьаннил ялувсса хъув бивну бур. БурцIил ххуллу баххана бувну, ялагу чансса гъан хьуну бур. Нигьаувсъсса оьрчIал лахъсса чIуний леххавугу увкуну, каруннахьсса чартту бишлай улувкьуну ур, яла жипаву бивхьумигу итабавкьуну бур бурцIийх. Ванал чарттал дуруган дайхту, барцI зунххи ялавай ливхъун бур. Каламадингу бурцIияр анаварсса бущилий шяраваллил чулухунай ливхъун ур. Пащагу тIий увххун ур къатлувун. Хьумур бусаннин ппу дяъван ивкIун ур: «На вихь маучIара къаувкунав, кIюрххицIунай учIан цан къаавцIура», – тIий. Нигьаувсъсса арснайн я щайхту, нину, хIурхIа гъан хьуну, паракьат уллан диркIун дур. БурцIил ххутIаща ххассал хьусса Каламадиннул иттав макь дурккун, ссинкьа тIий аьтIун ивкIун ур. Ванал хавар баяйхту, мукьилчинмур классраву дуклакисса ссугу аьтIий бивкIун бур. «БарцI чIарах най нигьакъаувсъсса къучагъ, тти цанна аьтIутIисса», – тIий, паракьат уллай бивкIун ур нину-ппу. Кьяцлул луттирай ччаннугу тIитIин бувну щяивкIсса хъунмяммал, ххирагу увну, цIувххуну бур: «Гьула, буси мяммахьгу, вин цивхьур?» – куну. БурцIищал най ивкIсса куц бувсукун, нинугу, макь дайгьин къахъанай, хъювсул дуклай диркIун дур.
Шинну ларгун махъ Каламадин ур: «БарцI ттуйн ххяххансса кьасттирай бакъахьунссияча, ялунгума на цамур балаллуща уруччиншиврул архIал бивзун бухьунссия», – тIий. Ва иш хьуну бур Каламадин арийлчинмур классраву дуклакисса чIумал.

АпатIраща ххассал хьусса куц

Гъумук дуклакисса чIумал, Каламадин бигьалагай кьинирдай Читтурув шавай лагайсса ивкIун ур. Арийлчинмур классраву дуклакисса чIун диркIун дур. Каламадин итникьини кIюрххила Читтурату Гъумукун дарсирдайн най ивкIун ур. ЧIал къахьуншиврул, ххуллу кутIа баву мурадрай, КIурунна-БакIуйх ялавайсса жегъирххуллийх левчуну най ивкIун ур. Мугу диркIун дур кIи дайдихьлахьисса, марххалттанил кIюласса чIикI дирхьусса чIун. Левчуну най, Гъумукун иян 300 метра лирчIсса чIумал, кIира-шанна метралийх ччех ивкIун, байлсса чарийн ччан щуну, оьтту бацIан бан къахъанай ивкIун ур. Оьттул най, цIуцIисса ччаннащал микI ларчIсса аьрщарайнгу агьну, аьтIий, леххаву тIун ивкIун ур. Амма, лагма-ялтту баяйсса, уругайсса цучIав къаивкIун ур. Чакма оьттул дурцIуну, оьлицIал хьун най урахха куну, нигьаувсъсса Каламадиннул жиплува карщи личин дурну, никирая лавай цIакьну ччан бавхIуну бур. Ссят ва дачIи ххишалагу хьуну дур Каламадиннул дякъилгу къазразан увну, агьсса кIанттава изан къахъанай. Ца ппурттуву ванал леххаврил чIу бавну бур машиналул ххуллийх ттуккуй бурттий нанисса къужлун. Ттуккугу чулухунмай кIурабаен бувну, лагма-ялтту уруглан ивкIун ур цу урив ххал уллай. Ттуккуй бурттиймагу 90 шинавусса къужа ивкIун ур. Ганал цIувххуну бур: «Ттуща ина гьаз уван къахьунссара, буси, на вин цамур ци кумаг бави, щийн оьвчиви?» – куну. Каламадиннулгу школалул директор Чалабов Ибрагьимлухь буси куну бур. Ибрагьим цувагу Каламадиннул буттал ссурахъу ивкIун ур. Къужа, цала ттуккугу ссур бувну, лавгун ур Ибрагьимлухь бусан. Ва директорначIан ияннинсса ссавур дакъа, къювулул азурда увну ивкIун ур Каламадин. Цаява арх бакъа тIуркIу тIутIисса оьрчIру ххал шайхту, гайннахьгу : «На хъинну инжитну ура, ттул ччан гъавгъун бур, насияракьай зула нитти-буттахь ттун кумаг буван нани учара», – куну бур. ОьрчIругу анаварну цала нитти-буттахь бусан лавгун бур. Гассят цащала архIал дуклаки­сса оьрчIал нину, кIива цаймигу хъамитайпалущал. Ва, гьуя, жун вин ци бави тIий, ганзлачакгу тIитIин дурну, ганий Каламадингу ивхьуну, цамур лачак ялун руртун, машиналул ххуллийн бувккун бур. БачIи ххуллийн бияйхту, Каламадиннул буттагу, Ибрагьимгу машиналий вайннал хъирив лавну бур. Вай ялун бучIаннин кьянкьану ивкIсса Каламадин, цIимилул чувнайн ящайхту аьтIун ивкIун ур. Мугьлат бакъа Каламадин увцуну ур Лакрал райондалий зий ивкIсса цIанихсса хирург СиражуттиннучIан. Ванайн бакIрайн агьавугу Каламадиннун хъунмасса талихI хьуну бур. Сиражуттиннул, операция бувну, ччаннай ацIан увну ур Каламадин.
Ва ишираща сагъ-саламатну ххассал шаврийн ва барчаллагьрай ур къужлуйн, школалул директор Ибрагьимлуйн, нитти-буттахь бусан лавгсса оьрчIайн, цува ххассал увсса хIакин Сиражуттиннуйн.

Найрдаща ххассал хьусса куц

Арийлчинмур класс къуртал бувсса чIумал, каникуллай Каламадин буттал гьан увну ур Ккуркливсса цала дус Рамазан ХIажиевлул оьрчIачIан: Ризван, Нурислам, Сяид Каламадиннул ххуйсса дустал бивкIун бур. Вайннал ужагърай кIива гьантта шайхту, шава цучIав акъасса ппурттуву, найрду бивну бивкIун бур. Цивппагу колхозрал багърал чулухунмай левххун най бивкIун бур. Ттуршай рирщусса кIурчIулттуйн ницIгу пурх куну, тайннул хъирив левчуну ур Каламадин. Бивсса кякандалул мурхьирайн батIлан бивкIун бур найрду. Каламадингу, цахьрасса кIурчIлугу ттуршай дацIан дурну, кякан канай авцIуну ур. Биялсса найрду кIурчIулттуйн бавтIун, ца хъуннасса къюмай хьуну, зурчIай тIий бивкIун бур. Ца ппурттуву Каламадиннул мурхьирал къяртлуя шанма кякан архIал, кIункIу бувну, бивттуну бур. Къяртта кIурчIулттул лувсса ттуршайн щуну, кIурчIулттуйх зурчIай тIисса найрдал щалла къюмай мурхьирал лув авцIусса Каламадиннул бакIрайн дагьну дур. БакIрай кьяпа бакъасса, кахри дакъасса гьухъувусса, кутIа хIажакравусса Каламадин найрдал кай-кай увну ур. ЧIаравгу кумаг бансса цучIав къаивкIун ур. Найрду кьатI буллан ивкIукун, тайннулгу хъиннура чIярусса дачIурду ритлай булувкьун бур. Банмур бакъа, левчун ур шавай. Шавагу ванан кумаг бансса цучIав къалявкъуну ур. Азурда хьусса Каламадин чIаххураннийн левчуну ур. Ванал талихIран, вайннанний ивкIун ур Москавлия увкIсса медициналул элмурдал доктор ХIажиев Аьбдурашид. Шиккун увкIсса чIумалгу Каламадиннуйх тамансса найрду ялагу занайнма бивкIун бур. Аьбдурашидлул ва мугьлат бакъа шяравусса фельдшерначIан увцуну, мунахь банмургу бувсун, шанма ххалаххигу бувну, аьркинсса дарурттугу лавсун, махъунмай зана хьуну бур. Ххуллийх най унува Каламадин кIулшилия лавгун, Аьбдурашидлул карав шавай иян увну ур. Шавай увкIун махъгу, ванал щала чурх найрдал бувцIуну бивкIун бур. Аьбдурашидлул ккалай, ххюцIалунния лирчусса дачIурду риртун диркIун дур. Щала чурх бурувххуну, дачIурду риртсса кIанттурдайгу, лагмавагу ятIулсса гунугив бивчуну, чурххай сагъсса базу къабивкIун бур. Хъиривмур кьини бюнбутIив бизлай, уттуиширчан гай пIякьа тIий, азурдану ивкIун ур Каламадин. Аьбдурашид, Каламадиннул чурххайн хIал бучIанцIа, шанма гьантлий ванал чIарату къаувкьун ур.
– Та ппурттуву Аьбдурашид Ккурклив къаивкIссания, на та балаллуща цукунчIав ххассал къахьунссияв. Тайксса найрдал щала чурххайн риртсса дачIурду нара цукун дурхIунавав тIун икIара, — тIий, дакIнин бутлай ур Каламадин.
Имара Саидова