Дагъусттаннал тарихрал ва ца инсаннал оьрмулул шачIантту

Минажат Оьмаровал дакIнин бичавурттава

Ахир. Дайдихьу №2

1937-1938-ку шиннардий, бу-бакъацири бакъурдугу ялув бихьлай, «халкьуннал душмантал» бувну, яла аькьлу буми, совет хIукумат дихьлай яла захIмат бувми, Саэд Габиевлуя тIайла хьуну, бугьлай, бакьлай, дуснакьру буцIин бувну бивкIссар. Бакъамур бакIрайн гужрай ласласи буллай, бат був­ссар чIявусса хьхьичIунсса арамтал. ХIавинахъал Саэд, мукIру ан къавхьуну, дуснакьрава итаавкьуссар 1938 шинал ахирданий.

Цува итаавкьуну мукьах, цала арс Жайрангу, Щахща­хъал Оьмаргу увцуну, Саэд жучIан ТIюхчарав увкIуна. Ттул буттал гьаттайнгу ивна. Увгьуну ивкIсса чIумал цанма ккавкмургу бувсуна. Та ппурттуву чIявусса хьхьичIунсса жула лакрал чиваркI, дуснакьирттаву батлай, ккашил буллай, кув ливтIуну, кув аьйплу хьуну лавгссар. Щархъайсса ттул буттал дустал ва хъамал, га акъания махъгу, жущал хIала- гьурттуну, лув- ялув бухлай бикIайссия. Лаккуя Мичиххичнавун бизан бувну махъ, бухху-букку чан хьуну, куннан кув чанну ккаклан бивкIунав.

Утти бусанна тай аьраттал­сса шиннардийн тIайла дарцIусса ттула оьрчIшиврия ва жагьилшиврия.Ттул нитти-буттал, буллай, литIлай, гайми оьрчIру ливтIуну, ца на бияв ливчIун. Ттул ниттил цилава оьрчIру захIматну бай­сса бивкIун бур. Тани, духтурталгу бакъа, ттул оьрчIру хъунисса буну, ссурссулул хьуну, литIайсса бивкIун бур. Арула арс увну, арулагу ивкIуну ур. Гайнная кIия оьрчI сагъну дунияллийн увккун, шанма зуруй ивтуна тIун дикIайва дада.
Бувну бур кIива душгу: ца на (1915 ш.), ца ттул ссу Рукьижат (1921 ш.).
Я-иттацIани, чIара-чIулугу лухIисса ца аьнтIикIа бивкIун бур ттул ссу. Та дия 1925 шин, ссуттил ччарду дуллалисса чIун. На Хъурхъив 2-мур классраву дуклакисса 7 шин хьусса душ бура. Шяраву оьрчIай мусикъеплил азар дия. Ца-ца къатлува кIи-кIия, шан-шанмагума литIайва. Ца чявхъа бивщуну най бия оьрчIайх. ЦукунчIавсса дарув-дармангу бакъая. Бакъая духтурталгу. Му чIумал муси дирну бивкIуна ттул ссугу. Га бивкIусса чIумал дакIний бур жула гъансса хъами бия (ТIюхчаратусса, Щарату­сса) бакIру бивчуну дягъулун. Арамтал лухIи варсивгу лавххун щябикIайва. ЧIивисса оьрчIах мукунсса дягъу къадугьайссия. Гай, ттул буттал ххирашиврул, цалла кьурчIишиву чIалачIи дуллай бивкIссар.
Ттул ппу ия та чIумал Ла­ккуй ца яла махъ нанисса, бусравсса адамина. Щархъая ли­хъан бувсса душругу жучIан бувцуну бучIайва, ивма дакьил ангу «Магьди-уссайн» оьвчайва. Ппу кьини дуркнал чIарав ацIайва, каши дакъанан хъатIивгу байва, ивкIумагу уччайва.
1924 шинал на мизитравун кьуран лахьхьин бавкьуну буссияв. Яла Совет хIукуматрал ххюра шяраваллин цачIуну (ТIюхчардан, Щардан, ЦIущаннин, Хъуннащиян) Хъурхъив тIивтIуна школа. Му бия жуяту 7 километралул архну. Дарусса чIумал бахьтта, дяркъу-гъарал дуни дучрай занай (душ ца на бияв, гайми – циняв оьрчIру), къуртал бувссия байбихьулул школа. Жул хьхьичIа-хьхьичIсса учительнугу ия Ккулатусса Аккуев Сулайман. Шамилчинмур классравун бувкни, Ленинградрая бувкIуна оьрус учительница — Антонина Яковлевна. Цуппагу ца бакIралгу ххуй­сса, дарсгу хъинну ххуйну дурчIин дайсса бия. Шанна-мукьра дарс дикIайва нюжмардий оьрус мазрал. ХьхьичIва-хьхьичI гания ­оьрус мазрай вай махъру лавхьхьуна ттун: «Привет передай папе». Укун увкуна ганил, ттухгу бурувгун, хъянгу бивкIун. Хъурхъияту ТIюхчарав бияннин ттухьва нава вай махъру тикрал буллай лавгссияв.
Ттул талихIран, га кьини ттула ппу Магьдигу, ванащал Ккацраннал Апаннигу, Ккуллал ЦIаххуй ва СунбатIуллал Гъазигу, цайми арамталгу Гъумучату жучIанма бувкIун лявкъуна. Ваналгу, таналгу буцлай, хIакьину школалий ци лахьхьав, мяммал, тIий, цIухлан бивкIуна. Нагу ца хъун пахрулий: «Привет передай папе», – учав. Ургу микку яла арамтурал хъяхъаврих.
Та чIумалсса ттула буттал дус­тал хIакьинусса кьинигу буттауссурвал кунма, ххирану бикIай тачIав хъамагукъабитай.
На Хъурхъив дуклакисса чIумал, кIинттул дякъивухгу, интту ва ссуттил гъаравухгу занан багьайва. Ттул хъирив бавцIуну бикIайссия, на бя­къакъин, къашай къахьун, цала-цаланийн буцлай, Щаратусса ттула буттан гъансса Апаннина­хъал Рукьи-бава, ХIажихъал Къуту, Мирзахъал Жари-бава, Рази-бава, Хъурхъив – Ххадижат-бава. Ттун ттигу гайннал аякьа хъамакъаритай. На гай барчаллагьрай дакIнийн бичара.
Школалий дуклакисса чIумал, 1925 шинал, на кьамул бувнав пионертурал кьюкьлувун. УвкIун, ттула буттал бавхIуна ттуй ятIул галстук. Та чIумал щархъал оьрчIру-душру дуклан бакьин, пионер-комсомолтал бан кьюкьалану чIалай, махъаллил хъанай бивкIун тIий, ттул буттал, цайминнан эбрат хьуншиврул, нагу, цала уссил арс Щамххалгу хьхьичI бачин байвав. 1929-ку шинал на комсомолкагу хьура. Лакрал щархъаву на бияв цалчинсса пионерка ва комсомолка.1930-ку шинал бувхра Гъумучиял педучилищалувун. Педучилищалуву бувчIунав комсомолданул секретарьну. Мунияр гихунмай — райком комсомолданул пленумрал членну, обком комсомолданул делегатну. Ца чIумал жул педучилищалул комсомол организациялул социалист бяст-ччал баян був­ссия Хъунзахъиял комсомолданущал. Жу ххув хьуну, ттун премиялун дуллуна комсомолнал кастюнгу, 3 азарда къуруш арцуйнугу. Муния ттун хъуннасса ххаришиву дия. Педучилищалул хьхьичIа-хьхьичIсса директор ия циняв лакран ххуйну кIулсса ва бусравсса Аьвдулкьадир Дандамаев, ГьунчIукьатIатусса. Та чIумал дуклай бивкIсса оьрчIру-душру бия ттул уссурвалгу, ссурвалгу, яла хьхьичIунсса гъанчугу. ХIатти ция тани щилтагъсса тIул дан. Дия ххуйсса чIун, асгу, намусгу, ччавугу дусса.
Ххуйсса кьиматирттай къурталгу бувссия на педучилище. Най буна гьан бувнав жула шяраву зун — школалул хъунмурнугу, учительницанугу. Жул ТIюхчардал школа тIивтIуну буссия 1930-ку шинал, АхIмадов КьурбанмахIаммадхъал хъунисса къатраву. Яла ттул буттал цала харжирацIух цIусса школа бан бувна, кIива классгу, коридоргу бусса. Нагу, навалу кIира сменалий дарсругу дихьлай, оьрчIащал пионертурал давугу дачин дурну бикIайссияв.
Яла на бивтунав шяравусса комсоргнугу, «ЯтIул Дагъусттан» тIисса жула колхозрал кассирнугу, хъаннил советрал хъунмурнугу. Гьарица даву лажин кIялану бартдигьин ттун хьхьу-кьини дакъа зун багьуна. На бувчIайвав делегатну личIи-личIисса конференциярттайнгу, хъаннил съездирттайнгу. Жагьилсса ттун зун гъира бия. Гьарца даву барчаллагь ласунсса куццуй щаллу дай­ссия.
Укун гъирарай цала-цала давурттаха зузисса совет халкьуннал ялун хар-хавар бакъа немец-фашист ххявхсса хавар бувкIуна жула зунттавунгу. Бавчуру дяъвилуха зун. Дайдирхьуна мобилизация. Жул чIирисса шярава буцири арамтал, ца хIилла къадурну, дяъвилийн лавгуна. ЧIун диян дуранугу, хушрай лавгссагу хьуна.
Шяраваллил юзбашину ия 89-90 шинавусса, я чичин, я буккин, къакIулсса ХIусманов ТIагьир. Ганал даврицIунсса кумагран, букку-чичулулсса буллан ккаккан бувнав на. Военкоматрая повесткартту дуркIни, гай дачIин, наними военкоматрачIан бувцуну, гичча дяъвилийн тIайла буклан багьлай бия. Дяъвилий ивкIуссаннал извещенияртту дачIингу нитти-буттачIан га къужлущал лагайссияв нагу. ХIисав дара, циксса макь дуртIухьунссар тай шиннардий на, аьрайн тIайла буклакийнигу, аьрая извещенияртту дуркIнийгу. Шяраву гьарца давурттай зий бия хъами: ятту-гъаттарачIа, дугьлай-ттихIлай, ххулув буллай. ИвкIума учлайгу хъами бия. Язугъсса халкьуннайн я щилай, оьттул лирцIуну нан дикIайва дакI.
Му къагьану, яла жул шяравалугу куч дуруна цилла миналия Чачаннавун. Къагьанну тIий, ТIюхчарату Гъумукун бахьтта, 11 километралий, кIира кьини, шяраву буцири хъами лавг­ссияв рязи бакъашиву ккаккан дан. КIилчинмур кьини, лякьлувусса оьрчIащалсса на, бувгьуну, дуснакьрайн бавкьунав шанма гьантлий, инар вай гьалак буллалисса тIий.
Яла, гьан бувну милица, кару дугьлай, экьибичлай къатрава, ххюва къатлун ца ницай аьравагу дуллуну, ганий ххуллийх дуканмургу, янна-усгу дирхьуну, бувагу бачин къашайсса мюрщи оьрчIру ва къарихъулгу щябивтун, ясир бувну нанисса дуснакь кунма, бачин бувру. Щурагьун бияннин 16 гьантлий най бивкIру.
ХьхьичIва-хьхьичI нагу, ттул лас Аьбдулманапгу буккан бувнав шяравату — цахунма бахкъачилан, ду-дуний жула хъус-хъиншивурттугу кьаритан бувну.
На вана бара, тIюхчардал хьхьичIра-хьхьичI Мичиххичнал Билт-аул тIисса шяравалу кьамул дурссия 12 апрельданий 1944 шинал. Га шинал ливтIуцири бусларча, зу махIаттал хьунссару. ИвкIума уччин, гьаврду дуккан хъаннил ка хъирив къалаяйва. Цалла янналувува цивппа аьрщараву кIучI байссия.
Гилун бувкIсса шиналва на зун бивкIра школалий ТIюхчардал цIа дирзсса мичухъал шяраву. Зий бивкIра 1982 шинайн бия­ннин, 50 шинал лажиндарай. 1945-ку шинал бувхра партиялувун. 1946-ку шиная шихунмай, ччарча колхоз-совхозирттай, ччарчагу школалий, буссияв парторгну, хъаннил организаторну, халкьуннал контрольну. БувчIайвав шяраваллил ва райондалул советирттал депутатнугу. На бувсса захIматран кьимат бивщуну, дуллунни чIярусса грамотартту, медаллу ва барчаллагьрал чагъарду. Дуллунни Дагъусттаннал лайкь хьусса учительнал, дяъвилул ва захIматрал ветераннал цIарду.
Гьай-гьай, бивзун махъгу, хьхьу-кьини къаувкуну зий, жува заллусса къатри-къушру барду, багъ-бахчарду барду. Амма, ми гьарзатгу ду-дуний кьадиртун, цал уттигу мина даххана дуллан­сса бувккунни жул халкьуннан.
1959-ку шинал, оьрмулул 47 шинаву, дунияллия лавгуна ттул лас Аьбдулманап. Ттунгу ттунмалу ххюва оьрчI ччаннай бацIан буллан багьуна. ЧIина-чIивиманан кIира шиннагу хьуну дакъассия.
Кумаг бансса, чIарав бацIансса уссу-ссугу ттул бакъая. Ххарину бура, ттущара оьрчIан тIайласса тарбия дулун, дуккин бан бювхъуну тIий. Ттул оьрчIалгу ттул захIмат зия хьун къабивтунни. Цаннал цаннах ччаву дусса, ттулагу хIурмат бусса оьрчIру хьунни. Вайнная дур ттул щалагу ххаришиву.